भदौ २३ र २४ गतेको जेनजी आन्दोलन स्मरण गर्दा एउटा समूहको नाम बारम्बार आइरहन्छ।
उक्त आन्दोलनले शान्तिपूर्ण रूपमा सुरू भएर हिंसात्मक रूप लिनुको दोष त्यही समूहमाथि लाग्ने गरेको छ।
माइतीघरबाट शान्तिपूर्वक मार्च गर्दै बिजुलीबजार पुगेका जेनजी विद्यार्थीको आन्दोलनलाई उग्र बनाएको भनी आरोपित त्यो समूह हो — 'टिबेटियन ओरिजिनल ब्लड' अर्थात् 'टिओबी'।
चाबहिलबाट मोटरसाइकलमा आएका टिओबी सदस्यहरूले प्रदर्शनमा प्रवेश गरेपछि नै भिड उग्र भएको र हिंसात्मक बनेको दाबी गरिँदै आएको छ।
खास कुरा के हो त? जेनजी आन्दोलनमा टिओबी समूहको भूमिका कस्तो थियो?
यो स्टोरीमा हामी यसैबारे चर्चा गर्दै छौं।
हामीले यो स्टोरीमा जाँचबुझ आयोग र राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगको प्रतिवेदन उल्लेख गरेका छौं। प्रहरी अनुसन्धानले के देखायो र यसबारे प्रहरी अधिकारी के भन्छन् भन्ने पनि उल्लेख गरेका छौं। सँगसँगै, टिओबी अध्यक्ष तेन्जिन दावा लामाले जाँचबुझ आयोगलाई दिएको बयान संलग्न गरेका छौं।
जाँचबुझ आयोगको निष्कर्ष– 'भिड उक्साएर उग्र बनाइयो'
पूर्वन्यायाधीश गौरीबहादुर कार्कीको नेतृत्वमा गठित जाँचबुझ आयोगले टिओबी समूहको राजनीतिक उद्देश्य नदेखिए पनि भिड उक्साएर आन्दोलन भड्काएको आरोप लगाएको छ।
यति मात्र होइन, आन्दोलन हिंसात्मक बनाउनमा टिओबीले खेलेको भूमिकालाई 'आपराधिक' भन्दै आयोगले कारबाहीको सिफारिस पनि गरेको छ।
कार्की आयोगको प्रतिवेदन अनुसार, भदौ २३ गते चाबहिल (ओम अस्पताल नजिक) बाट करिब १०–१२ वटा मोटरसाइकलमा निस्किएका टिओबी सदस्यहरू धोबीखोला करिडोर हुँदै बिजुलीबजारबाट प्रदर्शनमा छिरेका थिए। र, भिडलाई उक्साएर उग्र बनाउन भूमिका खेलेका थिए।
प्रतिवेदनमा भनिएको छ —
'टिओबी समूहको अरू कुनै राजनीतिक उद्देश्य नदेखिए पनि भदौ २३ गतेको प्रदर्शनमा यो ग्रुप मोटरसाइकलमा चाबहिल, ओम अस्पताल नजिकबाट धोबीखोला करिडोर हुँदै बिजुलीबजारतिरबाट आई भिडलाई उक्साई उग्र बनाउने कार्य गरेको पाइन्छ।'
आयोगले यो कार्यलाई 'आपराधिक' भन्दै अगाडि उल्लेख गरेको छ —
'यदि भिडलाई उक्साइन्छ र त्यसले हिंसा बढाउँछ भने त्यो आपराधिक कार्य हुन्छ। भदौ २३ गते टिओबी ग्रुपबाट गरिएको उक्साहटलाई सामान्य कार्य भन्न मिल्ने अवस्था छैन।'
यसै आधारमा जाँचबुझ आयोगले यो समूहमाथि फौजदारी कानुन अनुसार अनुसन्धान र कारबाही गर्न सरकारसमक्ष सिफारिस गरेको छ।
मानवअधिकार आयोगको प्रतिवेदन– 'विद्यार्थीलाई ढाल बनाएर आक्रमण'
राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगको छानबिन प्रतिवेदनले पनि टिओबी समूहकै प्रवेशपछि शान्तिपूर्ण प्रदर्शन विध्वंसात्मक बनेको निष्कर्ष निकालेको छ।
साथै, उक्त समूहलाई कारबाहीको सिफारिस पनि गरेको छ।
मानवअधिकार आयोगको प्रतिवेदनमा 'माइतीघर मण्डलमा शान्तिपूर्ण प्रदर्शन गर्ने भनी कार्यक्रम राखिएकोमा सो ठाउँमा जम्मा भएका प्रदर्शनकारीलाई नयाँबानेश्वरस्थित संसद भवनतर्फ लैजाने, भिडलाई उक्साउने र संसद भवनको सुरक्षामा रहेका सुरक्षा फौजमाथि हिंसात्मक व्यवहार गर्न उक्साउने टिओबी समूह तथा अन्य व्यक्तिहरूका बारेमा सूक्ष्म अनुसन्धान गरी दोषी देखिए कानुन बमोजिम कारबाहीको दायरामा ल्याउन' भनिएको छ।
प्रतिवेदन अगाडि भन्छ —
'शान्तिपूर्ण विरोध प्रदर्शन गरिरहेका प्रदर्शनकारीहरू किन, कसरी हिंसात्मक हुन पुगे भनी विश्लेषण गर्दा, उक्त स्थानमा टिओबी लेखिएका कालो टिसर्ट लगाएका र हात तथा शरीरमा टिओबी लेखिएको ट्याटू खोपेका १५–२० जनाको बाइकर ग्रुपको प्रवेशपछि विध्वंसात्मक कार्य गर्ने/गराउने समूहले नवयुवाको शान्तिपूर्ण विरोध प्रदर्शन कब्जा गरे ... उनीहरूले जेनजी विद्यार्थीलाई ढाल बनाएर सुरक्षाकर्मीहरूमाथि नै ढुंगामुढा गर्दै संसद भवनमा आक्रमण गरी आगजनी गर्ने प्रयास समेत गरी धनजनको क्षति पुर्याएको स्पष्ट हुन आयो।'
प्रतिवेदनको यो अंशले टिओबी समूहका सदस्य कसरी जेनजी आन्दोलनमा सहभागी भए भन्नेदेखि उनीहरूले कसरी भिड उक्साए भन्नेसम्म वर्णन गरेको छ।
विद्यार्थीहरूलाई ढाल बनाएर सुरक्षाकर्मीहरूमाथि ढुंगामुढा गर्न, संसद भवनमा आक्रमण गरी आगजनीको प्रयास गर्न र धनजनको क्षति पुर्याउनमा टिओबी समूहलाई नै दोषी ठहर गरिएको छ।
आयोगले यो समूह र यसका सदस्यहरूको आन्दोलनका आयोजकसँग के–कस्तो सम्बन्ध थियो भन्नेबारे अझ सूक्ष्म अनुसन्धान गरी दोषीलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउन सिफारिस गरेको छ।
टिओबी अध्यक्ष तेन्जिन दावा लामाको बयान– 'हामी पुग्नुअघि नै अश्रुग्यास प्रहार भइसकेको थियो'
कार्की आयोग र मानवअधिकार आयोग दुवैले कारबाहीको दायरामा ल्याउन सिफारिस गरेको टिओबी समूहका अध्यक्ष तेन्जिन दावा लामालाई प्रहरीले अनुसन्धान सिलसिलामा पक्राउ गरेको थियो।
जेनजी आन्दोलन भएको केही समयपछि नै तेन्जिनको भिडिओ भाइरल बनेको थियो। उनी र उनको समूहका सदस्यले आन्दोलनपूर्व नै पेस्तोलसहित बिजुलीबजारको पुलमा भिडिओ बनाएका थिए।
प्रहरीले उनलाई पक्राउ गरी सुरूमा अभद्र व्यवहारको कसुरमा अनुसन्धान थालेको थियो। पछि राष्ट्रियतासँग जोडेर अनुसन्धान गरियो। उनको नागरिकता लिँदा नै समस्या देखिएको भन्दै त्यसमा पनि अनुसन्धान गरिएको प्रहरीले जनाएको छ।
टिओबी अध्यक्ष तेन्जिनले आफूहरूमाथि लागेको आरोप अस्वीकार गर्दै आएका छन्। उनले जाँचबुझ आयोगसमक्ष दिएको बयानमा आफूहरू पुग्नुअघि नै परिस्थिति बिग्रिसकेको दाबी गरेका छन्।
उनको बयान यस्तो छ —
'हामी चाबहिल चोकमा भेला भई साथीहरूकै १०–१२ वटा मोटरसाइकलमा दुई–दुई जना बसी धोबीखोलाको बाटो हुँदै बिजुलीबजार पुलमा अन्दाजी ११:४० बजे पुगेका थियौं। हामी पुग्दा प्रदर्शनकारी र प्रहरीबीच ढुंगा हानाहान तथा अश्रुग्यास प्रहार भइसकेको रहेछ।'
उनले नयाँबानेश्वर चोक पुगेर आकाशे पुल काट्न नसकेपछि बाइक साइडमा राखेर नाराबाजी गरेको बताएका छन्।
त्यसै क्रममा आफ्नो टाउकोमा ढुंगाले चोट लागेपछि त्यहाँबाट फर्किएको उनको भनाइ छ।
टिओबी लेखिएको ज्याकेटबारे पनि उनले बयान दिएका छन्। उनी भन्छन् —
'टिओबी लेखिएको ज्याकेट लगाएर प्रदर्शनमा सहभागी भएका दृश्यहरू देखेँ। ज्याकेट लगाउने व्यक्ति मै हुँ। कुनै विशेष प्रयोजन थिएन, आफूसँग रहेका कपडामध्येबाट लगाउने क्रममा त्यो संयोग मात्र मिलेको होला। सबै खर्च व्यक्तिगत रूपमा गरेका थियौं। प्रदर्शनमा सहभागी हुनेबारे एनजिओ/आइएनजिओ/विदेशी नियोगसँग कुनै समन्वय भएको थिएन।'
टिओबीबारे प्रहरी अनुसन्धान– नक्कली पेस्तोलदेखि नागरिकता मुद्दासम्म
जेनजी आन्दोलनमा 'टिओबी' को संलग्नतालाई लिएर प्रहरीले पनि आफ्नो अनुसन्धानको निष्कर्ष सार्वजनिक गरेको छ।
२०८२ मंसिर ८ गते प्रहरीद्वारा आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा भदौ २२, २३ र २४ गतेको टिओबीको गतिविधिबारे जानकारी दिइएको थियो, जुन यस प्रकार छ —
भदौ २२ गतेको गतिविधि
प्रहरीले दिएको विवरण अनुसार, भदौ २२ गते टिओबीको इन्स्टाग्राम समूहमा सोनाम शेर्पाले 'भदौ २३ को आन्दोलनमा सहभागी हुने' सूचना पोस्ट गरेका थिए। त्यस विषयमा छलफल हुँदा गोपीकृष्ण हल नजिक रहेको 'चिया बस्ती' मा भदौ २३ गते बिहान भेला हुने सल्लाह भएको प्रहरीले जनाएको छ।
'मोटरसाइकल राइडरहरूले कार्यक्रममा सहभागी हुन जाने इच्छा राखेपछि उक्त सन्देश प्रवाह गरिएको तर बाहिरी मानिसहरू कोही कसैलाई प्रदर्शनमा सहभागी हुन सम्पर्क नगरेको' प्रहरीले उल्लेख गरेको छ।
भदौ २३ गतेको गतिविधि
प्रहरी रिपोर्टमा उल्लेख भए अनुसार, टिओबी सदस्यहरू भदौ २३ गते बिहान ११ बजे गोपीकृष्ण हल नजिक रहेको चिया पसल 'चिया बस्ती' मा भेला भएका थिए। त्यहाँबाट २० वटा मोटरसाइकलमा सहभागी भई अन्दाजी साढे ११ बजे उनीहरू बानेश्वरतर्फ लागे।
उनीहरूले अन्दाजी १२ बजे बिजुलीबजार पुलमा पुगी बाइक पड्काउदै नारा जुलुस गर्नुका साथै भिडलाई उत्तेजित गरेको प्रहरीले जनाएको छ।
त्यस क्रममा उनीहरूले 'मलाई मेरो देश फिर्ता चाहियो, मेरो देश मेरो शान' लगायतका नारा लगाएको प्रहरीको भनाइ छ।
त्यसपछि उनीहरू नयाँबानेश्वर नजिकको आकाशे पुलमा पुगेको र प्रदर्शनकारीको ढुंगा लागेर तेन्जिनको टाउकोमा चोट लागेको प्रहरीले उल्लेख गरेको छ।
टाउकोमा चोट लागेपछि उक्त समूह अन्दाजी २ बजे बानेश्वरबाट फर्केर मेडिकल किट किनेको र चिया बस्तीमा पुगेर आफैले सामान्य उपचार तथा मह्लमपट्टि गरी आ–आफ्नो घर फर्केको भनिएको छ।
टिओबीका सबै जना सदस्य भदौ २४ गते आ–आफ्नै घरमा रहेको पनि प्रहरीले जनाएको छ।
प्रहरीका अनुसार, उनीहरूले ७०० रूपैयाँ प्रतिगोटामा टिसर्ट किनेर १००० रूपैयाँसम्ममा सदस्यहरूलाई बिक्री गर्ने गरेका थिए। यसबाट आर्जित नाफाले नै यो संस्थाको दैनिकी सञ्चालन हुने गरेको प्रहरीले जनाएको छ।
टिओबीको टिसर्टमा लेखिएको 'हाकिम' बारे पनि प्रहरीले उल्लेख गरेको छ।
'हाकिम' भनी चिनिने सुरेन्द्र गुरूङ टिओबी ग्रुपको 'रोल मोडल' रहेको र उनको अनुमति लिएर लोगोभन्दा माथि हाकिम लेखिएको प्रहरीले जनाएको छ। उनको नाम लेखेबापत कोही पनि लाभान्वित नभएको प्रहरीको भनाइ छ।
हामीले जेनजी आन्दोलनमा टिओबी समूहको संलग्नताबारे जिल्ला प्रहरी परिसर काठमाडौंका तत्कालीन प्रमुख तथा एसएसपी रमेश थापासँग कुरा गरेका छौं।
उनले त्यति बेला टिओबी अध्यक्ष तेन्जिनलाई आन्दोलनमा गएकै भरमा आफूहरूले मुद्दा नचलाएको उल्लेख गर्दै गम्भीर प्रकृतिका कसुर देखिएको बताएका छन्।
'आन्दोलनमा गएकै भरमा हामीले मुद्दा चलाएका होइनौं। पेस्तोलसहितको भिडिओ देखेपछि नियन्त्रणमा लिएर अनुसन्धान थालेका थियौं। तर अनुसन्धान क्रममा राष्ट्रियतासँग जोडिने गम्भीर कसुरहरू र नागरिकतामा समेत समस्या देखिएकाले अन्य कसुरमा अनुसन्धान अघि बढाइएको हो,' एसएसपी थापाले भने।
उनका अनुसार तेन्जिनविरूद्ध अभद्र व्यवहार, लिखत सम्बन्धी कसुर, नागरिकता सम्बन्धी कसुर, राहदानी सम्बन्धी कसुर र लागुऔषध सम्बन्धी कसुरमा मुद्दा दायर गरिएको थियो। तेन्जिन ५ लाख २० हजार रूपैयाँ धरौटी बुझाएर छुटेका थिए।
उनीबाट बरामद भएको पेस्तोल भने नक्कली भएको एसएसपी थापाले जानकारी दिए।
प्रहरी परिसरले दिएको विवरण अनुसार, टिओबी मूलतः मोटरसाइकल पारखी युवाहरूको एउटा समूहका रूपमा स्थापना भएको थियो। यसलाई पछिल्लो समय 'द ओरिजिनल ब्रदर्स' पनि भन्न थालिएको थियो। यसको स्थापना सन् २०२४ जुन १० मा भएको प्रहरी विवरणमा उल्लेख छ।
समूहका संस्थापक अध्यक्ष तेन्जिन छन् भने संस्थापक सदस्यहरूमा सोनाम शेर्पा र एरेन राई छन्। समूहमा ५७ जना सदस्य रहेको प्रहरीले जनाएको छ।
प्रहरीका अनुसार, टिओबी कुनै ठाउँमा औपचारिक रूपमा दर्ता भएको देखिएको छैन। यसका सदस्यहरू नियमित घुम्न जाने गर्थे। उपत्यकाभित्र प्रायः शनिबार मोटरसाइकल यात्रा गर्ने र उपत्यकाबाहिर करिब ६–६ महिनामा लामो दूरीको यात्रा गर्ने गरेको उल्लेख छ।
समूहले मुस्ताङ तीन पटक, माथिल्लो मुस्ताङ दुई पटक, पोखरा दुई पटक र सिन्धुपाल्चोकको तातोपानी दुई पटक यात्रा गरेको प्रहरीले जनाएको छ।
उपत्यकाभित्र नारायणथान हुँदै शिवपुरी, सुन्दरीजल हुँदै कालढुंगा, स्वयम्भू हुँदै ह्वाइट गुम्बा, काभ्रेको भकुण्डेबेसी हुँदै नेपालथोक तथा गोकर्ण क्षेत्रतर्फ जाने गरेको उनीहरूको भनाइ थियो।
टिओबीमाथि आरोप ठूलो, अनुसन्धान फितलो
जाँचबुझ आयोग र मानवअधिकार आयोगको प्रतिवेदनले 'टिओबी' समूहले भिड उक्साएर आन्दोलन उग्र बनाउन भूमिका खेलेको उल्लेख गरेका छन्।
यस मामिलामा यी दुवै प्रतिवेदनको समान निष्कर्ष पाइन्छ।
दुवै प्रतिवेदनले 'सूक्ष्म अनुसन्धान गरी कारबाहीको सिफारिस' गरेका भए पनि अहिलेसम्म यसतर्फ कुनै काम भएको पाइँदैन।
सँगसँगै, टिओबी समूहले कसरी भिड उक्सायो र संसद भवनको आगजनीमा कसरी भूमिका खेल्यो भन्ने यी दुवै प्रतिवेदनमा प्रस्ट छैन। अझ बानेश्वरमा टाउकोमा चोट लागेपछि आन्दोलनबाट फर्किएको भन्ने अध्यक्ष तेन्जिनको भनाइ र प्रहरी रिपोर्ट मिल्दोजुल्दो छ।
जेनजी आन्दोलनलाई उग्र र हिंसात्मक बनाउनमा टिओबीले भूमिका खेल्यो भन्ने जुन 'न्यारेटिभ' आजसम्म बनिरहेको छ, त्यो आयोगको प्रतिवेदनका आधारमा मात्र पुष्टि हुँदैन।
यो न्यारेटिभ सही हो कि होइन प्रमाणित गर्न दुवै आयोगले भनेजस्तै थप सूक्ष्म अनुसन्धानको खाँचो पर्छ। तर सूक्ष्म अनुसन्धान गर्न अहिले पनि सरकारले चासो देखाएको छैन।
***
