आवरण तस्बिर : बीसौं शताब्दीको सुरूआततिर दसैं–तिहारमा बन्दुक पड्काएर जुवा खेल्न अनुमति दिइएको जनाउपछि काठमाडौंका चोक, सडक, घर र पसलमा तास, पासा र कौडीका खाल जम्थे। बेलायती लेखक पर्सी ब्राउनले सन् १९१२ मा प्रकाशित 'पिक्चरेस्क नेपाल' पुस्तकमा वर्णन गरेको त्यही सामाजिक दृश्यको एआई परिकल्पना।
५२ पत्तीको तास कहाँबाट आयो? बादशाह, बेगम र गुलाम किन बनाइयो? जोकर कहिले थपियो?
एक सय वर्षभन्दा अगाडिको काठमाडौं।
दसैं–तिहारको समय।
सहरमा चाडपर्वको चहलपहल छ। मानिसहरू पूजा, भोज र उत्सवमा रमाइरहेका छन्।
त्यसैबीच सहरमा बन्दुक पड्केको आवाज गुञ्जिन्छ।
यो कुनै लडाइँको संकेत होइन। न कुनै शत्रुको आक्रमण।
यो त काठमाडौंमा जुवा खेल्न पाइने समय सुरू भएको सरकारी जनाउ हो।
बन्दुकको आवाजसँगै सहरको वातावरण फेरिन्छ। मानिसहरू आफ्ना काम छाडेर जुवाका खालमा भेला हुन थाल्छन्। सडक र चोकमा समूहहरू जम्मा हुन्छन्। घर र पसलमा खाल जम्छ।
कतै तास बाँडिन्छ। कतै पासा फ्याँकिन्छ। कोही कौडी हान्न थाल्छन्।
खेलाडीका वरिपरि दर्शक झुम्मिएका छन्। अप्रत्यासित हारजितमा हल्लाखल्ला हुन्छ। एउटा खाल छाडेर अर्को खालमा पुग्नेहरू पनि छन्।
यो क्रम केही घन्टा होइन, रातदिन चलिरहन्छ।
आजको काठमाडौंमा यस्तो दृश्य कल्पना गर्न पनि गाह्रो पर्ला।
तर यो कुनै किम्बदन्ती होइन।
बेलायती लेखक पर्सी ब्राउनले सन् १९१२ मा प्रकाशित आफ्नो पुस्तक 'पिक्चरेस्क नेपाल' मा काठमाडौंको जुवा संस्कृतिबारे यस्तै वर्णन गरेका छन्।
पुस्तकको एघारौं अध्याय 'स्केचेज' मा ब्राउनले दसैं–तिहारको समयमा सार्वजनिक जुवा खेल्न प्रशासनले अनुमति दिने गरेको लेखेका छन्। त्यसको संकेत बन्दुक पड्काएर गरिन्थ्यो भन्ने पनि उनले किताबमा उल्लेख गरेका छन्।
'नेपालमा यो विशेष चाड नै वर्षको एक मात्र यस्तो अवसर हो, जब सरकारी निकायले सार्वजनिक रूपमा जुवा खेल्न अनुमति दिन्छ,' ब्राउन लेख्छन्, 'अनुमति पाएका केही दिन जुवाको खेल व्यापक हुन्छ। यस्तो लाग्छ, पूरै देश नै कुनै न कुनै रूपमा वैधानिक जुवामा मस्त छ।'
ब्राउनको किताब पढ्दै जाँदा म एकछिन त्यही पुरानो काठमाडौंमा पुगेजस्तो भएँ।
कल्पनामा आजको असनको भीड पन्छाएर हेरेँ।
अग्ला कंक्रिटका घरहरू बिस्तारै हराए। अहिलेका पसलका सटरहरू ओझेल परे। सडकमा गुडिरहेका मोटरसाइकल र गाडीहरूको आवाज पनि सुनिन छाड्यो।
मलाई लाग्यो, म कुनै पुरानो चलचित्रको पर्दाभित्र प्रवेश गरेको छु।
त्यही बेला बन्दुकको आवाज सुनियो।
मैले देखेँ — असन चोकमा मानिसहरू भेला भइरहेका छन्। कतै तासका पत्ती फिँजाइएका छन्। कतै कौडी छरिएका छन्। खेलाडीहरूको अनुहारमा हारजितको उत्सुकता छ।
म एउटा खाल नजिक पुग्छु।
त्यहाँ तासका पत्ती छन्। तर मैले चिनेका हुकुम, पान, चिडी र इँटा भएका पत्ती मात्र त्यहाँ छैनन्। त्यहाँ केही गोलाकार पत्ती पनि छन्।
म छक्क पर्छु।
गोलो तास!
हामीले आजसम्म चिनेको तास त आयताकार हुन्छ। गोलो तास कसरी खेल्ने होला?
त्यसमा पनि बादशाह, बेगम र गुलाम हुन्छन् कि अर्कै चित्र? कति पत्ती हुन्छन्?
म हात बढाएर एउटा पत्ती उठाउन खोज्छु।
तर यो त मेरो कल्पनाको दृश्य पो हो!
म फेरि ब्राउनको पुस्तकका पानामा फर्कन्छु।
उनले लेखेका छन् — त्यति बेलाको काठमाडौंमा युरोपेली तास धेरै प्रयोग हुन्थ्यो, तर पुरानो गोलाकार भारतीय तास पनि खेलिन्थ्यो। कागजबाट बनाइने त्यो पुरानो तास बिस्तारै हराउँदै थियो।
ब्राउनले त्यसको विस्तृत नियम खुलाएका छैनन्। तर उनको वर्णन पढेपछि मेरो मनमा अनेक प्रश्न उठे।
त्यो गोलाकार तास नेपालमा कहाँबाट आयो? कसले ल्यायो? कहिलेदेखि खेलिन्थ्यो? अनि हाम्रा पुर्खाले खेलेको त्यो तास कहाँ हरायो?
अहिले हामीले खेल्ने ५२ पत्तीको तास चाहिँ कहाँबाट आयो? कसले बनायो? हुकुम, पान, चिडी र इँटाका चिह्न कसले राख्यो? बादशाह, बेगम र गुलामको चित्र किन बनाइयो? जोकर कहिले थपियो?
अर्को प्रश्न पनि छ — हामीकहाँ दसैं–तिहारमा तास खेल्ने चलन कसरी सुरू भयो?
अरू बेला पैसाको हारजित हुने खेललाई जुवा भनेर आलोचना गर्ने समाजले चाडपर्वमा त्यही खेललाई पारिवारिक मनोरञ्जनको हिस्सा किन बनाएको होला?
तासको इतिहास खोज्न थालेपछि मैले थाहा पाएँ, यी प्रश्नको उत्तर एउटा पुस्तक वा एउटा देशको इतिहासमा मात्र पाइँदैन।
यसका लागि हामीले चीनका पुराना सरकारी अभिलेख पल्टाउनुपर्छ। इजिप्टका मामलुक शासकको दरबार पुग्नुपर्छ। युरोपका धार्मिक प्रतिबन्ध र चित्रकारका कलाकृति हेर्नुपर्छ। मुगल बादशाह बाबर र अकबरको शासनकालमा पुग्नुपर्छ।
अनि नेपालको मल्ल, शाह र राणाकालीन इतिहासका पाना पनि पल्टाउनुपर्छ।
किनभने, आज हामीले हातमा समात्ने केही अंक र चित्र भएका पत्तीभित्र संसारका अनेक सभ्यताको कथा लुकेको छ।
अब म तपाईंलाई त्यही कथा सुनाउँछु।
बरू यसो गरौं न, तपाईं पनि मसँगै इतिहासको यात्रामा निस्कनुस्।
यो यात्रामा हामीले खोज्ने कुरा तासको पहिलो आविष्कारक मात्र होइन। एउटा खेल कसरी संसारभरि फैलियो, समाज अनुसार कसरी रूप बदल्यो र अन्ततः नेपाली चाडपर्वको परिचित हिस्सा कसरी बन्यो भन्ने पनि हो।
यात्रा लामो छ। बीचमा हजारौं किलोमिटरको दूरी पार गर्नुपर्छ। कहिले सयौं वर्ष पछाडि फर्कनुपर्छ, कहिले वर्तमानमा आउनुपर्छ।
तर आत्तिनुपर्दैन।
हामीलाई कुनै सवारीसाधन चाहिँदैन।
इतिहासका पुराना पानाहरू नै हाम्रा बाटा हुन्।
सबभन्दा पहिले हामी काठमाडौंमै एकछिन रोकिऔं।
किनभने, ब्राउनले देखेको जुवाको खालभन्दा धेरै अघिदेखि नेपालका शासकहरूलाई जुवाले हैरान पारेको इतिहास छ।
हाम्रो अगाडि एउटा पुरानो हस्तलिखित सामग्री छ।
त्यसमा एक मल्ल राजालाई आफ्नो सपनामा देवीले एउटा नियम लागू गर्न आदेश दिएको कथा लेखिएको छ।
राजा हुन् — महेन्द्र मल्ल।
सोह्रौं शताब्दीमा काठमाडौंमा शासन गरेका यिनै महेन्द्र मल्लका पालाको एउटा नियममा प्रजाले जुवा खेल्न नपाउने उल्लेख छ।
इतिहासकार महेशचन्द्र रेग्मीले सन् १९७१ को रेग्मी रिसर्च सिरिजमा 'रेगुलेसन्स अफ किङ महेन्द्र मल्ल अफ काठमाडौं' शीर्षकमा यसको अंग्रेजी अनुवाद प्रकाशित गरेका थिए।
रेग्मीका अनुसार यसको मूल सामग्री योगी नरहरिनाथ र बाबुराम आचार्यद्वारा सम्पादित 'राष्ट्रपिता श्री ५ बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहदेवको दिव्य उपदेश' नामको ऐतिहासिक सामग्री संग्रहमा समावेश छ।
म त्यो पुरानो नियम पढ्दै जाँदा अर्को एउटा अनौठो दृश्यको साक्षी बन्न पुगेँ।
काठमाडौंका विभिन्न टोलका प्रतिनिधि भेला भएका छन्। अनिकाल र असिनाबाट जनतालाई कसरी जोगाउने भन्ने छलफल भइरहेको छ।
छलफल सकिएपछि तान्त्रिक विधि पूरा गरिन्छ।
अनि, मध्यरात राजा महेन्द्र मल्ललाई देवी तलेजुले सपनामा दर्शन दिएर नियम सुनाएको प्रसंग आउँछ।
कल्पना गर्नुस् त!
मध्यरात। दरबार। निद्रामा राजा। अनि सपनामा देवीको आदेश।
कुनै ऐतिहासिक नाटकको दृश्यजस्तो लाग्दैन?
तर यहाँ हामीले एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ।
देवीले सपनामा आदेश दिएकी थिइन् भन्ने कुरा प्रमाणित ऐतिहासिक घटना होइन।
बरू देवीकै आज्ञा अनुसार लागू गरिएको त्यो नियमको महत्त्व दर्शाउन र कसैले पनि नियम उल्लंघन नगरोस् भनी सजग गराउन पो यस्तो कथा बुनिएको हो कि!
के बेर!
रेग्मीले अनुवाद गरेको सामग्री अनुसार यसको मूल हस्तलिखित प्रति पनि टुक्रिएको अवस्थामा भेटिएको थियो। त्यसैले यसलाई ठ्याक्कै त्यही समयमा जारी भएको अक्षरशः सुरक्षित शाही आदेशका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिँदैन।
तर त्यो नियममा समेटिएको एउटा निर्देशन महत्त्वपूर्ण छ — प्रजाले जुवा खेल्नु हुँदैन।
त्यसमा सत्य बोल्ने, जनताको हितमा काम गर्ने, स्थानीय विवाद स्थानीय तहबाटै समाधान गर्ने र उत्पादनका साधन निष्क्रिय नराख्ने व्यवस्था पनि छन्।
ढिकी, जाँतो र तानजस्ता साधन काम नगरी थन्क्याउन नहुने आसयका निर्देशन पनि छन्।
अर्थात्, राजा महेन्द्र मल्लका पालाको त्यो नियमले जुवा नियन्त्रणलाई सामाजिक अनुशासन र उत्पादनशील जीवनसँग जोडेको देखिन्छ।
मल्लकालमा जुवा खेल्ने चलनबारे अर्को कथा पनि सुनिन्छ।
कान्तिपुरका राजा प्रताप मल्ल आफ्नो तान्त्रिक शक्ति प्रयोग गरेर तलेजु देवीसँग पासा खेल्थे भन्ने किम्बदन्ती छ।
तर त्यो पनि प्रमाणित ऐतिहासिक घटना होइन।
यी किम्बदन्ती र पुराना नियमलाई सँगै राख्दा एउटा कुरा भने बुझिन्छ — जुवाको चलन नेपाली समाजमा धेरै पुरानो हो।
तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता छ।
मल्लकालमा जुवा नियन्त्रण गर्ने नियम थियो भन्दैमा त्यस बेला हुकुम, पान, चिडी र इँटा भएको आधुनिक तास खेलिन्थ्यो भन्न मिल्दैन।
जुवा त पासा वा कौडीबाट पनि खेलिन सक्छ। त्यति बेलाको अभिलेखले कुन खेल प्रतिबन्धित थियो भन्ने स्पष्ट गर्दैन।
त्यसैले अहिलेको तासको इतिहाससँग मल्लकालको जुवा इतिहासलाई जोड्न त सकिन्छ, तर दुवैलाई एउटै मान्न मिल्दैन।
महेन्द्र मल्लको शासनपछि पनि नेपालमा राजाहरू फेरिए। काठमाडौंको सत्ता फेरियो।
अठारौं शताब्दीमा गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं उपत्यकामा आफ्नो शासन स्थापित गरे।
तर जुवा नियन्त्रण गर्ने प्रश्न हराएन।
इतिहासकार बाबुराम आचार्यको 'नेपालको संक्षिप्त वृत्तान्त' मा पृथ्वीनारायण शाहले जुवा बन्द गराएको विवरण छ।
जर्मनीको हाइडेलबर्ग विश्वविद्यालयबाट सन् २०१८ मा प्रकाशित 'स्टडिज इन हिस्टोरिकल डकुमेन्ट्स फ्रम नेपाल एन्ड इन्डिया' किताबमा साइमन कुबेलिकले पनि यसबारे अनुसन्धान गरेका छन्।
उनको 'गभर्निङ इकोनोमिक लाइफ इन राणा नेपाल : द टेन्डर प्रोसेस फर दि ग्याम्बलिङ लाइसेन्स एट् दि मार्केट स्क्वायर अफ असन इन १९०२' शीर्षकको अनुसन्धनात्मक लेख अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं उपत्यका जितेपछि जुवामाथि पूर्ण प्रतिबन्ध लगाएका थिए।
त्यसको कारण के थियो होला?
कुबेलिकले तत्कालीन शासकीय अनुशासन र हिन्दु धर्मशास्त्रमा जुवाप्रति रहेको दृष्टिकोणसँग यसलाई जोडेर हेरेका छन्।
धर्मशास्त्रका कतिपय परम्परामा जुवालाई चोरीसँग तुलना गर्दै राज्यले नियन्त्रण गर्नुपर्ने गतिविधि मानिन्थ्यो।
तर पृथ्वीनारायण शाहले जुवा बन्द गर्नुको एकमात्र उद्देश्य यही थियो भन्ने प्रमाण छैन।
उनको निर्णयलाई तत्कालीन शासन व्यवस्थाको व्यापक सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ।
अब इतिहासको अर्को पाना पल्टाऔं।
कान्तिपुरका राजा प्रताप मल्ल आफ्नो तान्त्रिक शक्ति प्रयोग गरेर तलेजु देवीसँग पासा खेल्थे भन्ने किम्बदन्ती छ। त्यही दृश्यको एआई परिकल्पना।
सन् १७९८।
रणबहादुर शाहको शासनकाल।
यसपटक इतिहासमा अर्कै व्यवस्था भेटिन्छ।
कुबेलिकको अध्ययन अनुसार त्यस वर्ष तीजमा जुवा खेल्न छुट दिइयो।
उनले यसका लागि इतिहासकार रामजी तिवारीको सन् १९७४ को अध्ययन र बाबुराम आचार्यको सन् १९७५ मा प्रकाशित विवरण उद्धृत गरेका छन्।
पछि रणबहादुरकै पालामा तिहारमा पनि जुवा खेल्ने छुट दिइएको प्रमाण भेटिन्छ।
तर तिहारमा यस्तो छुट पहिलो पटक कुन वर्षदेखि सुरू भयो भन्ने निश्चित छैन।
अर्थात्, पृथ्वीनारायण शाहले नियन्त्रण गर्न खोजेको गतिविधिलाई रणबहादुर शाहको समयमा पर्व विशेषमा छुट दिइएको पाइन्छ।
तर यसलाई देशभरि सधैंका लागि जुवा खुला भयो भन्ने अर्थमा लिन मिल्दैन।
यसको एउटा प्रमाण रणबहादुर शाह पछिकै शासनकालमा भेटिन्छ।
सन् १८०९।
त्यति बेला राजा थिए — गीर्वाणयुद्धविक्रम शाह।
कुबेलिकले महेशचन्द्र रेग्मीले संकलन गरेका तत्कालीन आदेशहरू अध्ययन गर्दा एउटा रोचक भिन्नता भेटेका छन्।
कुमाउँ क्षेत्रमा जुवा पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने आदेश थियो। तर दरौंदी–काली क्षेत्रमा तिहारका दिनबाहेक अरू समय जुवा खेल्न नपाइने व्यवस्था गरिएको थियो।
एउटै राज्यमा, लगभग एउटै समयमा, फरक ठाउँका लागि फरक नियम!
आज हामी देशभरि एउटै कानुन लागू हुने अपेक्षा गर्छौं। तर तत्कालीन नेपालको प्रशासनमा स्थान अनुसार फरक व्यवस्था हुनु असामान्य थिएन।
कुबेलिकको अध्ययनले पनि उन्नाइसौं शताब्दीको सुरूतिर जुवाका नियम देशभरि एउटै र स्थायी नभएको देखाउँछ।
त्यसो भए अहिले दसैं–तिहारमा तास खेल्ने चलनको जरा यहीँ कतै भेटिन्छ त?
सम्भव छ।
तर सन् १७९८ को छुट वा सन् १८०९ को आदेशबाट सिधै अहिलेको पारिवारिक तास संस्कृति जन्मिएको थियो भन्न सकिँदैन।
यसका लागि बीचका ऐतिहासिक प्रमाण चाहिन्छन्।
हामीसँग अहिले एउटा महत्त्वपूर्ण कडी मात्र छ — नेपालमा सामान्य समयमा नियन्त्रण गरिने जुवालाई चाडपर्वका दिन छुट दिने अभ्यास कम्तिमा अठारौं शताब्दीको अन्त्यतिर विकसित भइसकेको थियो।
उन्नाइसौं शताब्दीमा पनि जुवालाई नियन्त्रण गर्ने र निश्चित अवस्थामा अनुमति दिने व्यवस्था चलिरह्यो।
त्यो समय सरकारले जुवा नियन्त्रण गर्ने नियम मात्र बनाइरहेको थिएन। कहाँ, कहिले र कसरी खेल्न पाइन्छ भन्ने विस्तृत व्यवस्था गर्न थालिसकेको थियो।
त्यसको एउटा महत्त्वपूर्ण प्रमाण जंगबहादुर राणाको पालामा जारी भएको सन् १८५४ को मुलुकी ऐनमा भेटिन्छ।
त्यो ऐनमा जुवासम्बन्धी छुट्टै महल थियो।
७५औं महलको नाम नै 'जुवाको' थियो, जसमा १६ वटा दफा थिए।
उक्त ऐनले जुवा खेल्न पूर्ण प्रतिबन्ध लगाएको थिएन। बरू तिहारको यमपञ्चकका पाँच दिन जुवा खेल्न छुट दिएको थियो। केही अन्य पर्वका अवसरमा र सार्वजनिक घोषणा गरेर पनि जुवा खेल्न पाइने व्यवस्था थियो।
तर छुट छ भन्दैमा जथाभाबी खेल्न पाइन्थ्यो भन्ने होइन।
खेलाडीसँग भएको नगदभन्दा बढी रकम बाजी लगाउन पाइँदैनथ्यो। ऋण लिएर जुवा खेल्न, अरूलाई ऋण दिन र नाबालिगलाई खेलाउन निषेध थियो। घरजग्गाजस्ता सम्पत्ति दाउमा राख्न पनि पाइँदैनथ्यो।
अर्थात्, जंगबहादुरको पालामै राज्यले जुवालाई केवल प्रतिबन्ध लगाउनुपर्ने गतिविधिका रूपमा होइन, निश्चित समयमा खेल्न दिने तर त्यसबाट हुन सक्ने आर्थिक क्षति नियन्त्रण गर्नुपर्ने गतिविधिका रूपमा हेरेको रहेछ भन्ने बुझिन्छ।
यो कुरा राजन खतिवडा, साइमन कुबेलिक र एक्सेल माइकल्सले सन् २०२१ मा प्रकाशित गरेको 'द मुलुकी ऐन अफ १८५४ : नेपाल्स फर्स्ट लिगल कोड' पुस्तकमा विस्तृत रूपमा उल्लेख गरेका छन्। उनीहरूले मूल ऐनको अंग्रेजी अनुवादसमेत प्रस्तुत गरेका छन्।
तर कानुन बनाएर मात्र पुग्दैनथ्यो। समयसँगै जुवा खेल्ने अनुमति, अवधि र त्यसको सञ्चालनसम्बन्धी व्यवस्था पनि फेरिँदै गए।
यसको एउटा रोचक प्रमाण सन् १८५५ मा भेटिन्छ।
त्यस वर्ष राजा सुरेन्द्रका नाममा एउटा ताम्रपत्र जारी भएको थियो। त्यसमा मानिसहरू जुवामा धेरै संलग्न हुँदा गरिबी र ऋणमा फसेको भन्दै जुवा कडाइका साथ नियन्त्रण गर्नुपर्ने औचित्य प्रस्तुत गरिएको थियो।
यो विवरण साइमन कुबेलिकले सन् २०१८ मा प्रकाशित आफ्नो अनुसन्धान लेखमा उल्लेख गरेका छन्। उनले इतिहासकार रामजी तिवारीको सन् १९७४ को अध्ययन उद्धृत गर्दै उक्त ताम्रपत्रको चर्चा गरेका हुन्।
अर्थात्, जंगबहादुरको पालामा राज्यले एकातिर चाडपर्वमा जुवा खेल्न अनुमति दिएको थियो, अर्कातिर जुवाले मानिसको आर्थिक जीवन बिगार्ने चिन्ता पनि व्यक्त भइरहेको थियो।
जुवाबाट हुने आर्थिक र सामाजिक क्षतिप्रति राज्यको यो चिन्ता पछिल्ला कानुनमा अझ स्पष्ट देखिन्छ।
सन् १८८८ को संशोधित मुलुकी ऐनमा जुवा खेल्ने समय, स्थान र तरिकासम्बन्धी व्यवस्था अझ विस्तृत रूपमा उल्लेख गरिएको थियो।
कहाँ र कहिले जुवा खेल्न पाइन्छ भन्ने उक्त कानुनले स्पष्ट तोकेको थियो। जुवा खेल्न अनुमति दिइएको जनाउ दिन नगरा बजाइन्थ्यो। त्यसपछि मात्र तोकिएको ठाउँमा खेल सुरू हुन्थ्यो।
सामान्यतया तिहारको यमपञ्चकका पाँच दिन जुवा खेल्न दिने पहिलेको व्यवस्था कायम राखियो। तर त्यो संशोधित ऐनले सबै किसिमका जुवा खेल्न अनुमति दिएन। कौडी खेल्न मात्र अनुमति दियो।
अब सोच्नुस् त, जुवा खेल्न छुट दिइएको छ, तर खेल्ने खेलसमेत कानुनले तोकिदिएको छ!
बाजी लगाउने रकममा पनि कडा व्यवस्था थियो।
खेलाडीले खेल्ने ठाउँमा आफूसँग भएको नगद मात्र दाउमा राख्न पाउँथे। घरजग्गा जस्ता अचल सम्पत्ति बाजी राख्न पाइँदैनथ्यो। ऋण लिएर खेल्न वा अरूको जमानीमा बाजी लगाउन पनि प्रतिबन्ध थियो।
जुवा खेलाउने ठाउँमा खाना बेच्न भने पाइन्थ्यो। तर ऋण दिन, सम्पत्ति हस्तान्तरण गर्न वा कुनै वस्तु धितो स्वीकार गर्न पाइँदैनथ्यो।
अनुमति नलिई खेलिएको जुवाको हारजितलाई कानुनले मान्यता दिँदैनथ्यो।
यति मात्र होइन, कौडी खेल्दा कुन कौडी कसरी परेको छ भन्ने विषयमा विवाद उत्पन्न भए कसरी निर्णय गर्ने भन्नेसम्म व्यवस्था गरिएको थियो।
यी व्यवस्था पढ्दा एउटा रोचक कुरा बुझिन्छ।
राज्यले मानिसलाई जुवा खेल्न दिन्थ्यो। तर त्यो खेलका कारण उनीहरू ऋणमा डुबून्, घरजग्गा गुमाऊन् वा हारजितको विवादले झगडा निम्त्याओस् भन्ने चाहँदैनथ्यो।
अर्थात्, जुवा खेल्न छुट दिने र त्यसबाट हुने क्षति रोक्न खोज्ने दुईवटा उद्देश्य कानुनमा सँगसँगै थिए।
तर इतिहासको अर्को रोचक पक्ष के छ भने, यस्तो विस्तृत कानुनी व्यवस्था हुँदाहुँदै पनि जुवा खेल्न पाइने दिनहरू स्थायी थिएनन्। शासकले चाहे ती दिन थप्न सक्थे।
त्यसको एउटा उदाहरण देवशमशेरको छोटो शासनकालमा भेटिन्छ।
सन् १९०१ मा देवशमशेरले जुवा खेल्न पाइने दिनहरूको सूचीमा केही थप दिन समावेश गरेका थिए।
कुबेलिकले आफ्नो अनुसन्धान लेखमा यसको उल्लेख गरेका छन्। तर ठ्याक्कै कति दिन र कुन कुन दिन थपिए भन्ने खुलाएका छैनन्।
अब यहाँ एउटा प्रश्न उठ्छ।
जुवा खेल्ने समय, स्थान, खेलको प्रकार र बाजीको रकम समेत कानुनले तोकेको थियो भने जुवा खेलाउने ठाउँ कसले सञ्चालन गर्थ्यो? त्यसको अनुमति कसरी पाइन्थ्यो?
यसको एउटा रोचक उत्तर अर्को वर्ष, सन् १९०२ को काठमाडौंको असनमा भेटिन्छ।
मैले यहाँ एउटा विरोधाभास पनि भेटेँ — सन् १८८८ को मुलुकी ऐनमा कौडीलाई मात्र अनुमतिप्राप्त खेल मानिएको विवरण छ। तर सन् १९१२ मा पर्सी ब्राउनले काठमाडौंमा तास, पासा र कौडी सबै खेलिएको वर्णन गरेका छन्।
त्यसो भए के बीचमा नियम बदलिएको थियो? कि कानुनमा एउटा कुरा थियो, व्यवहारमा अर्को?
यी दुवै हुनसक्ने सम्भावना छन्।
अब यहाँबाट हामी फेरि असनतिर लागौं।
किनभने, राज्यले नै जुवा खेलाउने ठेक्का लगाएर रकम उठाउने अभ्यासको एउटा विस्तृत घटना त्यहीँ भेटिएको छ।
एक सय वर्षअघि काठमाडौंको असनमा जुवा खेलाउने अनुमति दिन मूल्य बढाबढ गरिन्थ्यो। त्यही घटनाको एआई परिकल्पना।
सन् १९०२।
काठमाडौंको असन।
अन्नपूर्ण मन्दिर आसपासको क्षेत्रमा जुवा खेलाउने इजाजत दिने सरकारी प्रक्रिया चलिरहेको थियो।
इतुम्बहाल टोलका मेहरमान न्हुच्छे प्रधान नामका व्यक्तिले इजाजत लिन वार्षिक ३५ मोरू (मोहर रूपैयाँ) तिर्ने प्रस्ताव गरे।
सरकारले उनको प्रस्तावबारे सूचना निकाल्यो। अरू कसैले बढी रकम तिर्न चाहे सात दिनभित्र प्रस्ताव गर्न सक्थ्यो।
छैटौं दिन कृष्णवीर नामका व्यक्ति आए।
उनले मेहरमानभन्दा दुई मोरू बढी कबोल गरे।
अब इजाजत कृष्णवीरले पाउने सम्भावना बढ्यो।
तर मेहरमान कहाँ पछि हट्थे र!
उनले कृष्णवीरको प्रस्तावभन्दा तीन मोरू बढी कबोल गरे।
रकम ४० मोरू पुग्यो।
सरकारले फेरि सूचना निकाल्यो। तर थप प्रस्ताव आएन।
अन्ततः वार्षिक ४० मोरू तिर्ने मेहरमानको प्रस्ताव स्वीकृत भयो।
आज सरकारी ठेक्कापट्टामा बोलकबोल भएको त हामीले सुनेकै छौं। तर एक सय वर्षअघि काठमाडौंको असनमा जुवा खेलाउने अनुमति लिन पनि यस्तै प्रतिस्पर्धा हुँदो रहेछ!
यो कुनै लोककथा होइन।
जर्मनीको हाइडेलबर्ग एकेडेमी अफ साइन्सेस एन्ड ह्युम्यानिटिजको 'डकुमेन्टा नेपालिका' परियोजनाले नेपालको राष्ट्रिय अभिलेखालयमा रहेको विसं १९५९ को गुठी जाँच अड्डाको प्रतिवेदन डिजिटल रूपमा उपलब्ध गराएको छ।
त्यसको अभिलेख संकेत हो — एनजिएमपिपी के ४९९/४४।
साइमन कुबेलिकको 'गभर्निङ इकोनोमिक लाइफ इन राणा नेपाल : द टेन्डर प्रोसेस फर दि ग्याम्बलिङ लाइसेन्स एट् दि मार्केट स्क्वायर अफ असन इन १९०२' शीर्षकको लेखमा असन चोकमा विसं १९५९ देखि १९६१ सम्मका लागि जुवा खेलाउने इजाजत दिने प्रक्रियाको विवरण छ।
तर यो कथामा अर्को मोड पनि रहेछ।
मेहरमानको ४० मोरूको प्रस्ताव स्वीकृत भएपछि पनि प्रतिस्पर्धा सकिएको थिएन।
असनका कुलरत्न उदास नामका अर्का व्यक्ति निर्धारित समयभित्र प्रस्ताव दिन नसकेको भन्दै निवेदन लिएर आए।
उनले अन्तिम दिन कार्यालय समयमा उपस्थित हुन नसक्नुको कारण मृत्युसम्बन्धी संस्कारमा सहभागी हुनुपरेको बताए।
उनको निवेदन सरकारी अड्डामा पुग्यो।
अपिल अड्डाले उनलाई प्रतिस्पर्धामा सहभागी हुन दिन सकिने राय दियो।
गुठी जाँच अड्डाका कर्मचारीले भने निर्धारित प्रक्रिया पूरा भइसकेको र मेहरमानको प्रस्ताव स्वीकृत भइसकेको तर्क गरे।
अब के गर्ने?
राणा शासनकालका प्रधानमन्त्री तथा कमान्डर–इन–चिफको आदेशमा कुलरत्नलाई पनि प्रतिस्पर्धामा सहभागी हुन दिइयो।
दसैं नजिक आइरहेकाले नयाँ औपचारिक प्रक्रिया पूरा गर्न समय नपुग्ने भन्दै इच्छुकहरूलाई एकै ठाउँमा भेला गराएर बोलकबोल गराउने व्यवस्था गरियो।
त्यसपछि रकम फेरि बढ्न थाल्यो।
एउटा कबुलियतनामामा मेहरमानले वार्षिक ६० मोरू तिर्ने प्रस्ताव गरेका छन्।
अर्को कागजातमा उनी ८० मोरूभन्दा बढी कबोल गर्न नसक्ने अवस्थामा पुगेको उल्लेख छ।
कुलरत्नले भने ८४ मोरूसम्म तिर्ने प्रस्ताव गरेका थिए।
सुरूमा ३५ मोरूबाट चलेको प्रतिस्पर्धा ८४ मोरूसम्म पुगेछ!
अर्थात्, रकम दोब्बरभन्दा बढी भएछ।
तर उपलब्ध कागजातले अन्तिम चरणमा ८४ मोरूसम्म प्रस्ताव पुगेको देखाए पनि त्यो रकममै ठेक्का दिइयो कि दिइएन वा कसलाई दिइयो भन्ने पूर्ण विवरण उपलब्ध छैन।
मेहरमानले आफू ८० मोरूभन्दा बढी तिर्न असमर्थ रहेको भन्दै प्रस्ताव फिर्ता लिन सहमति जनाएर लेखेको कबुलियतनामा भने भेटिएको छ।
यसले जुवा खेलाउने उक्त ठेक्का कुलरत्न उदासले नै पाए भन्ने बुझिन्छ।
कुबेलिकका अनुसार उक्त ठेक्का प्रकरणमा कुलरत्नलाई विशेष ग्राह्यता दिँदै प्रक्रिया फेरिनुमा राज्यको आम्दानी बढाउने एउटा उद्देश्य हुन सक्थ्यो। त्यसबाहेक असनका बासिन्दा कुलरत्नको तत्कालीन अन्नपूर्ण गुठीसँग पुरानो आर्थिक सम्बन्धले पनि भूमिका खेलेको हुन सक्ने सम्भावना उनले औंल्याएका छन्।
अब सोच्नुस् त!
एकातिर जुवा खेल्ने मानिसलाई गरिबी र ऋणबाट जोगाउने कानुन थियो।
अर्कातिर त्यही राज्य जुवा खेलाउने इजाजतको रकम बढाबढ गर्न प्रतिस्पर्धा गराइरहेको थियो।
जुवालाई नियन्त्रण गर्ने र त्यसैबाट आम्दानी लिने राज्यका दुई भूमिका एउटै कागजातमा भेटिन्छन्।
यही त हो, इतिहासको रमाइलो पक्ष।
कहिलेकाहीँ एउटा सानो सरकारी फाइलले राज्यको ठूलो चरित्र देखाइदिन्छ। असनको यो प्रकरणले पनि राणाकालमा कानुन, निवेदन, सरकारी निर्णय र आम्दानीको सम्बन्ध कति जटिल थियो भन्ने बुझाउँछ।
तर यहाँ पनि एउटा प्रश्न अनुत्तरित छ।
असनमा जुवा खेलाउने इजाजत पाउने व्यक्तिले कुन खेल खेलाउँथे?
तास? पासा? कौडा? कि यी सबै?
कुबेलिकको लेखले यसको स्पष्ट उत्तर दिँदैन।
बरू त्यसको दस वर्षपछि प्रकाशित पर्सी ब्राउनको पुस्तकमा काठमाडौंमा तास खेलिएको प्रत्यक्ष वर्णन भेटिन्छ।
उनले तीन पत्तीमा आधारित एउटा खेलको उल्लेख गरेका छन्।
त्यो आजको 'फ्लस' सँग सम्बन्धित हुन सक्छ, तर नियम नदिएकाले ठ्याक्कै त्यही खेल थियो भन्न मिल्दैन।
ब्राउनका अनुसार त्यति बेला काठमाडौंका धेरै कागजी तास पुराना हुन्थे। कतिपय मैला, कतिपय च्यातिएका। पत्ती पछाडिबाटै चिन्न सकिने अवस्था पनि हुन्थ्यो।
त्यसैले तास बाँड्दा बिटोको तलबाट पत्ती बाँड्ने चलन उचित मानिन्थ्यो।
अब सोच्नुस् त, पछाडिबाटै कुन पत्ती हो भनेर चिनिने तासले खेल्दा कति गोपनीयता रह्यो होला!
तर ब्राउनका अनुसार यसले खेलाडीहरूको रमाइलो घटाउँदैनथ्यो। बरू हाँसोठट्टा झन् बढ्थ्यो।
ताससँगै 'टमी डड' नामको कौडी खेल पनि हुन्थ्यो।
यसमा १५ वटा कौडी हातमा लिएर हल्लाइन्थ्यो। त्यसपछि बोर्डमा फालिन्थ्यो। कौडीको चिरिएको भाग बढी माथि पर्छ कि चिल्लो भाग भन्नेमा बाजी लाग्थ्यो।
ब्राउनले जुवाका भयावह कथाहरू पनि उल्लेख गरेका छन्।
कतिपय मानिसले पत्नी र सन्तानसमेत दाउमा राखेको भन्ने कथन उनले सुनेका थिए। नेपालसम्बन्धी अध्येता डेनियल राइटबाट उद्धृत एउटा कथामा जुवाडेले आफ्नै देब्रे हात काटेर बाजी राखेको भनिएको छ।
'बाजी जितेपछि ती जुवाडेले प्रतिस्पर्धी खेलाडीलाई पनि आफ्नो हात काटेर दिन वा पहिले जितेको पैसा सबै फिर्ता गर्न भनेका थिए,' ब्राउनले राइटलाई उद्धृत गर्दै आफ्नो किताबमा लेखेका छन्।
तर यी कथनको स्वतन्त्र प्रमाण उनले दिएका छैनन्। त्यसैले यिनलाई प्रमाणित घटना मान्न मिल्दैन।
बरू त्यति बेला जुवालाई लिएर कस्ता भयावह र अतिरञ्जित कथाहरू सुनिन्थे भन्ने उदाहरणका रूपमा हेर्न सकिन्छ।
ब्राउन विदेशी लेखक थिए। उनको वर्णनमा आफ्नै समयका पूर्वाग्रह पनि हुन सक्छन्। त्यसैले उनले देखेका सामाजिक दृश्य र सुनेका सनसनीपूर्ण कथन छुट्याएर बुझ्नुपर्छ।
तर उनको पुस्तकमा एउटा कुरा हाम्रो खोजका लागि निकै महत्त्वपूर्ण छ।
गोलाकार भारतीय तास।
उनले काठमाडौंमा युरोपेली आयताकार ताससँगै पुरानो गोलाकार तास पनि प्रयोगमा रहेको लेखेका छन्।
त्यो तास बिस्तारै हराउँदै थियो।
म फेरि कल्पनाको त्यही पुरानो असन चोकमा फर्किन्छु।
बन्दुकको आवाजपछि जुवाका खाल जमिरहेका छन्।
मेरोसामु गोलाकार पत्ती फिँजाइएको एउटा बिटो छ।
म त्यसलाई चिन्न खोज्छु।
तर त्यसको नाम, नियम र इतिहास अझै स्पष्ट छैन।
यसलाई स्पष्ट चिन्न अब हामीले नेपालको सीमा नाघेर संसारको तास इतिहास खोज्नुपर्छ।
चीनमा सन् १२९४ जुलाई १७ मा दुई जना मानिस तास खेलिरहेको अवस्थामा पक्राउ परेका थिए। सरकारी अधिकारीहरूले उनीहरूबाट नौवटा कागजी पत्ती र ती पत्ती छाप्न प्रयोग हुने काठका ब्लक जफत गरेको अभिलेख छ। तासको इतिहासका प्रारम्भिक लिखित प्रमाणमध्ये एक मानिने उक्त घटनाको एआई परिकल्पना।
सन् १२९४, जुलाई १७।
चीनमा युआन वंशको शासन थियो।
दुई जना मानिस तास खेलिरहेको अवस्थामा पक्राउ परे।
सरकारी अधिकारीहरूले उनीहरूबाट नौवटा कागजी पत्ती जफत गरे। त्यति मात्र होइन, ती पत्ती छाप्न प्रयोग हुने काठका ब्लक पनि नियन्त्रणमा लिए।
त्यो सानो प्रशासनिक घटना थियो।
तर शताब्दीयौंपछि त्यही घटना तासको इतिहास अध्ययन गर्नेहरूका लागि महत्त्वपूर्ण प्रमाण बन्यो।
लन्डन विश्वविद्यालयको स्कुल अफ ओरिएन्टल एन्ड अफ्रिकन स्टडिजका अनुसन्धानकर्ता एन्ड्र्यु लोले चिनियाँ तासको इतिहासबारे अध्ययन गरेका छन्। खेल इतिहासकार डेभिड पार्लेटले पनि लोको अनुसन्धानलाई आधार बनाएर 'द चाइनिज लिफ गेम' मा यो घटनाको चर्चा गरेका छन्।
यो घटना सन् १३२० को चिनियाँ कानुनी सामग्रीमा उल्लेख भएको पाइन्छ।
यसले कम्तिमा सन् १२९४ सम्म चीनमा छापिएका कागजी तास प्रयोग भइरहेको प्रमाण दिन्छ।
तर इतिहासको एउटा विडम्बना हेरौं।
अधिकारीहरूले खेलाडी पक्राउ परेको दिन र जफत गरिएका पत्तीको संख्या लेखेर राखे। तर उनीहरूले कुन खेल खेलिरहेका थिए भन्ने लेखेनन्!
नौवटा पत्तीमा के चित्र थिए? कति समूह थिए? अंक थिए कि थिएनन्? नियम कस्तो थियो?
यसबारे अभिलेख मौन छ।
ती पत्ती पनि अहिले उपलब्ध छैनन्।
यसरी इतिहासले खेलाडी पक्राउ परेको मिति बचायो, तर खेलको नियम बचाउन सकेन।
अब अर्को प्रश्न।
के तासको इतिहास सन् १२९४ बाटै सुरू हुन्छ?
होइन।
यसको जरा अझ पुरानो छ।
चीनमा नवौं शताब्दीतिरै 'पातहरूको खेल' भन्ने मनोरञ्जनको चर्चा पाइन्छ।
लन्डनस्थित भिक्टोरिया एन्ड अल्बर्ट म्युजियमले पनि तासको सम्भावित उत्पत्ति नवौं शताब्दीको चीनमा भएको उल्लेख गरेको छ।
तर 'पातहरूको खेल' नै आधुनिक तासको प्रत्यक्ष पुर्खा थियो भन्ने पुष्टि हुँदैन।
एन्ड्र्यु लोले सन् २००० मा बुलेटिन अफ द स्कुल अफ ओरिएन्टल एन्ड अफ्रिकन स्टडिजमा प्रकाशित 'द गेम अफ लिभ्स' शीर्षकको अध्ययनमा यही प्रश्न उठाएका छन्।
त्यति बेला चीनमा कागज र मुद्रण प्रविधि विकास भइसकेको थियो। कागजी पत्ती छापेर खेल्ने सम्भावना थियो।
सम्भावना र प्रमाण एउटै होइनन्।
पार्लेटका अनुसार प्रारम्भिक चिनियाँ खेलमा कागज वा पानाजस्ता सामग्री प्रयोग भएको संकेत भए पनि तिनमा अहिलेका तासजस्ता समूह र अंक थिए भन्ने निश्चित छैन।
त्यसैले नवौं शताब्दीको खेललाई आजको ५२ पत्तीको तासकै पहिलो स्वरूप भन्न मिल्दैन।
चिनियाँ सम्राटले दरबारका महिलाको मनोरञ्जनका लागि तास बनाएको कथा पनि सुनिन्छ।
त्यसलाई पुष्टि गर्ने पर्याप्त समकालीन प्रमाण भने छैन।
त्यसो भए पहिलो तास कसले बनायो?
कुनै सम्राटले? कलाकारले? व्यापारीले? कि सामान्य खेलाडीहरूले?
इतिहासले कसैको पनि नाम दिएको छैन।
चीनलाई तासको सम्भावित उद्गमस्थल मान्ने बलियो आधार त छ, तर पहिलो आविष्कारकको पहिचान छैन।
म एउटा पुरानो कागजी पत्ती हातमा लिएर त्यो समयको कल्पना गर्छु।
त्यसमा के चित्र थियो होला?
सिक्का? कुनै अंक? कि हामीले अहिले चिन्नै नसक्ने अरू कुनै संकेत?
उत्तर खोज्न पत्ती पल्टाउँछु।
पत्तीको पछाडि केही भेटिँदैन। किनभने, इतिहासमा त्यो पत्तीको स्वरूप नै बाँकी छैन।
चीनको अभिलेखले हामीलाई तासको पुरानो अस्तित्व देखाउँछ। तर आधुनिक तासको स्वरूप बुझ्न अर्को ठाउँ जानुपर्छ।
अचम्म के छ भने, आज हामीले खेल्ने ५२ पत्तीको ताससँग मिल्ने पुरानो संरचनाको महत्त्वपूर्ण प्रमाण चीनमा होइन, इजिप्टको मामलुक संसारमा भेटिन्छ।
चिनियाँ शैलीको पुरानो तासको उदाहरण। तस्बिर स्रोत: चाइनिज लिफ गेम
कल्पनामा एउटा पुरानो तासको बिटो खोलौं।
हुकुम छैन। पान छैन। चिडी र इँटा पनि छैनन्।
त्यहाँ तरबार छ। सिक्का छ। प्याला छ। अनि पोलो खेल्ने लट्ठी छ।
अब हामी इजिप्टको मामलुक सांस्कृतिक संसारमा आइपुगेका छौं।
इजिप्टमा तेह्रौं शताब्दीको मध्यदेखि सोह्रौं शताब्दीको सुरूसम्म मामलुक शासकहरूको प्रभुत्व थियो।
त्यही शासनकालसँग सम्बन्धित तासको एउटा ऐतिहासिक संग्रह अहिले इस्तानबुलको तोपकापी दरबार संग्रहालयमा सुरक्षित छ।
सन् १९३९ मा अनुसन्धानकर्ता एलए मेयरले त्यसको पहिचान र अध्ययन गरेका थिए।
इन्टरनेसनल प्लेइङ–कार्ड सोसाइटीका अनुसार त्यो संग्रह अपूर्ण छ। तर त्यसको संरचना अध्ययन गर्दा चार समूहका १३–१३ पत्ती अर्थात् ५२ पत्तीको व्यवस्था देखिन्छ।
चार समूहमा सिक्का, तरबार, प्याला र पोलो खेल्ने लट्ठी थिए।
प्रत्येक समूहमा एकदेखि दससम्म अंकयुक्त पत्ती हुन्थे। थप तीनवटा दरबारी पत्ती थिए।
राजा, राजाको नायब र दोस्रो नायब।
अब हिसाब गरौं।
दस अंकयुक्त पत्ती र तीन दरबारी पत्ती।
जम्मा १३।
चार समूहको जम्मा ५२।
यो त हामीले आज खेल्ने तासकै हिसाब भयो!
तर अहिले जस्तो राजा, रानी र गुलामका मानवीय चित्र त्यसमा थिएनन्।
दरबारी पद लेखिएका हुन्थे। ज्यामितीय आकृति, फूलबुट्टा र सजावटले पत्ती आकर्षक बनाइएका हुन्थे।
यहाँ पनि इतिहासको एउटा सीमा छ।
तोपकापीमा भेटिएको सेट सन् १४०० भन्दा पुरानो हो भन्ने निश्चित छैन। त्यससँग मिल्ने अर्को पत्तीको टुक्रा बाह्रौं वा तेह्रौं शताब्दीको हुन सक्ने अनुमान छ, तर त्यो मिति पनि पूर्ण रूपमा निश्चित छैन।
त्यसैले ५२ पत्तीको स्वरूप पहिलो पटक ठ्याक्कै कुन वर्ष बन्यो भन्ने उत्तर भेटिँदैन।
अनि चिनियाँ तास र मामलुक तासबीच के सम्बन्ध थियो?
के त्यसलाई चीनका व्यापारीहरूले पश्चिमतर्फ लगेका थिए? मध्य–एसियाली वा फारसी खेल हुँदै स्वरूप फेरिएको पो थियो कि?
इतिहासकारहरूले विभिन्न सम्भावना दिएका छन्।
तर चीनको कुनै निश्चित तास इजिप्टसम्म पुगेको सम्पूर्ण यात्रा देखाउने अभिलेख उपलब्ध छैन।
मामलुक तास र युरोपेली तासको सम्बन्ध भने बढी स्पष्ट देखिन्छ।
विशेष गरी सिक्का, तरबार, प्याला र लट्ठीजस्ता चिह्नले इटाली र स्पेनको पुरानो ताससँग समानता देखाउँछन्।
इन्टरनेसनल प्लेइङ–कार्ड सोसाइटीका अनुसार इजिप्टका मामलुक तासमा प्रयोग हुने पोलो खेल्ने लट्ठी युरोपेलीहरूका लागि परिचित थिएन।
त्यसैले युरोपेली तासमा त्यो चिह्न साधारण लट्ठी वा राजकीय दण्डजस्तो बनाइयो।
अब कल्पना गर्नुस्!
मामलुक तासको एउटा पोलो लट्ठीको चित्र युरोपेली तासमा पुग्दा अर्कै रूप लिन्छ।
पत्ती त उही हो। तर त्यसको चिह्न नयाँ समाजले बुझ्ने गरी बदलिएको छ।
तासले एउटा देशबाट अर्को देश पुग्दा कसरी नयाँ स्वरूप पाउँथ्यो भन्ने यसले बुझाउँछ।
अब हामी इजिप्टबाट युरोपतर्फ लागौं।
तरबार, सिक्का, प्याला र पोलो खेल्ने लट्ठीका चिह्न भएका मामलुक तास। मूल सेट तोपकापी दरबार संग्रहालयसँग सम्बन्धित छ। तस्बिर स्रोत: इन्टरनेसनल प्लेइङ–कार्ड सोसाइटी
चौधौं शताब्दीको उत्तरार्द्ध।
युरोपका विभिन्न नगरमा तास फैलिइरहेको थियो।
केही अंक र चित्र भएका पत्ती चाहिन्थे। खेलाडीहरू भेला हुन्थे। हारजित हुन्थ्यो। कतिपय खेलमा पैसाको बाजी लाग्थ्यो।
तर सबैले यसलाई सामान्य मनोरञ्जनका रूपमा लिएनन्।
धार्मिक र नगर प्रशासनका अधिकारीहरू तासप्रति चिन्तित हुन थाले।
इन्टरनेसनल प्लेइङ–कार्ड सोसाइटीको ऐतिहासिक विवरण अनुसार सन् १३७१ मा स्पेनमा तासको उल्लेख भेटिन्छ।
सन् १३७७ मा धर्मगुरू योहान्स फन राइनफेल्डेनले तासबारे विस्तृत विवरण लेखेका थिए।
त्यसै समय युरोपका विभिन्न नगरमा तासमाथि नियन्त्रण र प्रतिबन्धका प्रयास पनि भए।
फ्लोरेन्सको सन् १३७७ को प्रतिबन्धसम्बन्धी उल्लेख तासको प्रारम्भिक युरोपेली इतिहासमा आउँछ। स्विट्जरल्यान्डको बर्नमा सन् १३६७ मै प्रतिबन्ध लगाइएको भन्ने दाबी भने विवादित छ।
किन यति विरोध?
कारण केही परिचित छन्।
लोभ, पैसाको बाजी, समयको दुरूपयोग र जुवाले निम्त्याउने गरिबी।
न्युयोर्कको मेट्रोपोलिटन म्युजियम अफ आर्टले सन् २०१६ मा आयोजना गरेको 'द वर्ल्ड इन प्ले' प्रदर्शनीका लागि प्रकाशित अध्ययनमा मध्ययुगीन युरोपमा चर्च र नगर प्रशासनले तासलाई नैतिक दृष्टिले आपत्तिजनक मनोरञ्जनका रूपमा हेर्ने गरेको चर्चा छ।
हेर्नुस् त इतिहासको संयोग!
नेपालमा मल्ल र शाह राजाले जुवा नियन्त्रण गर्न खोजेको इतिहास भेटिन्छ। युरोपमा पनि शासक र धार्मिक अधिकारीहरू चिन्तित थिए।
तर युरोपमा प्रतिबन्ध लगाउँदैमा तास खेल्ने चलन रोकिएन।
बरू पन्ध्रौं शताब्दीमा एउटा प्रविधिगत परिवर्तन भयो, जसले तासलाई झन् व्यापक बनाइदियो।
त्यो थियो — मुद्रण।
पहिले युरोपका कतिपय तास कलाकारले हातैले बनाउँथे।
हरेक पत्तीमा चित्र कोर्थे। रङ भर्थे। कतिपयमा सुनचाँदीसमेत प्रयोग गर्थे।
यस्ता तास महँगा हुन्थे।
दरबारको मनोरञ्जन मात्र होइन, प्रतिष्ठा र कलासंग्रहको वस्तु पनि बनेका थिए।
यस्तो एउटा ऐतिहासिक सेट अहिले न्युयोर्कको मेट्रोपोलिटन म्युजियममा सुरक्षित छ — 'द क्लोइस्टर्स प्लेइङ कार्ड्स'।
सन् १४७५ देखि १४८० तिर दक्षिणी नेदरल्यान्ड्सको बर्गन्डी शासनअन्तर्गतको क्षेत्रमा बनाइएको यो सेटमा ५२ पत्ती छन्।
तर हुकुम, पान, चिडी र इँटा छैनन्।
कुकुरको घाँटीको पट्टा, सिकारमा प्रयोग हुने सिङ, कुकुर बाँध्ने डोरी र पासोका चित्र छन्।
राजा, रानी र गुलामजस्ता दरबारी पात्रका चित्र पनि छन्।
मेट्रोपोलिटन म्युजियमका अनुसार यो पन्ध्रौं शताब्दीको पूर्ण रूपमा सुरक्षित रहेको चित्रित सामान्य तासको एकमात्र ज्ञात सेट हो।
पत्तीहरू असाध्यै राम्रो अवस्थामा छन्। धेरै खेलेर बिग्रिएका छैनन्।
त्यसैले संग्रहालयले यो सेट खेल्नुभन्दा संग्रहका लागि बनाइएको हुन सक्ने अनुमान गरेको छ।
युरोपको ५२ पत्तीको ऐतिहासिक सेट। सन् १४७५–१४८० को 'द क्लोइस्टर्स प्लेइङ कार्ड्स' मा हुकुम, पान, चिडी र इँटाको सट्टा सिकारसम्बन्धी चिह्न प्रयोग भएका छन्। तस्बिर स्रोत: द मेट्रोपोलिटन म्युजियम अफ आर्ट
म त्यो तासको तस्बिर हेर्छु।
राजा र रानीका पोसाकमा गहना छन्। रंगीन वस्त्र छन्। चित्रमा दरबारी जीवनको भव्यता झल्किन्छ।
तर तासका समूहमा चाहिँ कुकुरको पट्टा, सिकारको सिङ र पासो!
राजा र रानीको भव्य पोसाकसँग सिकारका सामान्य वस्तुको यस्तो मेल किन होला?
म्युजियमका क्युरेटर टिमोथी बी हजब्यान्डले यो तासको चित्रमा तत्कालीन बर्गन्डी दरबारको विलासी जीवनप्रति व्यंग्य पनि हुन सक्ने सम्भावना औंल्याएका छन्।
'बर्गन्डी दरबार' भनेको मध्ययुगीन युरोपमा बर्गन्डीका ड्युक अर्थात् शक्तिशाली सामन्त शासकहरूको राजदरबार र त्यससँग जोडिएको दरबारी संस्कृति हो। त्यो संस्कृतिमा तास केवल खेलको सामग्री थिएन। यसमा तत्कालीन समाजको कला, फेसन र व्यंग्यसमेत अटाउँथ्यो।
तर सबै तास यति महँगा थिएनन्।
काठका ब्लकबाट चित्र छाप्ने प्रविधि फैलिँदै थियो। कलाकारले एक एक पत्तीमा चित्र कोर्नुको सट्टा ब्लकबाट धेरै पत्ती छाप्न सकिने भयो।
उत्पादन खर्च घट्यो।
तास दरबारबाट आममानिसका हातसम्म पुग्ने बाटो खुल्यो।
लन्डनस्थित भिक्टोरिया एन्ड अल्बर्ट म्युजियमले पनि प्रारम्भिक युरोपेली तासमा काठका ब्लकबाट मुद्रण गर्ने प्रविधिको विस्तारले उत्पादन सस्तो र सहज भएको उल्लेख गरेको छ।
अब कल्पना गर्नुस् त!
पहिले एउटै तासको बिटो बनाउन कलाकारलाई धेरै समय लाग्थ्यो।
अब काठको ब्लकमा चित्र कुँदेर पत्ती छाप्न सकिने भयो।
रङ भर्न र काटछाँट गर्न अझै मेहनत चाहिन्थ्यो, तर हातैले प्रत्येक चित्र कोर्नुपर्ने बाध्यता घट्यो।
यही प्रविधिले तासलाई महँगो कलाकृतिबाट आममानिसको मनोरञ्जनको वस्तु बनाउन मद्दत गर्यो।
तर तास छाप्ने प्रविधि एउटै भए पनि चिह्न एउटै थिएनन्।
इटाली र स्पेनमा तरबार, सिक्का, प्याला र लट्ठी थिए।
जर्मनीमा पात, घन्टी, मुटु र फलजस्ता चिह्न थिए।
फ्रान्समा भने पन्ध्रौं शताब्दीको उत्तरार्द्धतिर अर्को स्वरूप विकसित भयो।
मुटु, हीराको आकृति, तीन पात भएको चिह्न र भालाको टुप्पोजस्तो चिह्न।
पछि अंग्रेजीमा यिनलाई Hearts, Diamonds, Clubs र Spades भनियो।
आज हामीले पान, इँटा, चिडी र हुकुम भनेर चिन्ने चिह्न यिनै हुन्।
इन्टरनेसनल प्लेइङ–कार्ड सोसाइटीका अनुसार फ्रान्सेली तास निर्माताहरूले करिब सन् १४७० तिर यी परिचित चिह्न विकास गरेका थिए।
यी चिह्न सरल थिए। रातो र कालो रङमा छाप्न सजिलो हुन्थ्यो।
उत्पादन र व्यापारमा यो स्वरूप प्रभावशाली बन्दै गयो।
पछि अंग्रेजी ढाँचाका तासको अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारसँगै यी चिह्न संसारभरि परिचित भए।
अब हामीले तासका चार समूह कसरी आजको स्वरूपमा आए भन्ने बुझ्यौं। तर दरबारी पात्रहरूको कथा अझै सकिएको छैन।
मामलुक तासमा राजा र उनका दुई नायब थिए।
युरोपका विभिन्न क्षेत्रमा कतै राजा र पुरूष सहयोगीका चित्र आए, कतै रानी पनि थपिइन्।
समयसँगै फ्रान्सेली र अंग्रेजी शैलीमा राजा, रानी र ज्याकका तीन दरबारी पत्ती परिचित भए।
हामी यिनलाई बादशाह, बेगम र गुलाम भन्छौं।
तासका यी बादशाह, बेगम र गुलाम केवल खेलका पात्र थिएनन्। यिनीहरू तत्कालीन युरोपेली समाजको राजकीय सत्ता, दरबारी प्रतिष्ठा र सामाजिक पदक्रमका प्रतिबिम्ब पनि थिए।
तर कतिपय कलाकारले यिनै पात्रमार्फत राजदरबारमाथि व्यंग्य गरेको भनाइ पनि छ।
करिब सन् १४३० मा जर्मनीमा बनाइएका स्टुटगार्ट तास। महँगा हस्तचित्रित तासमा सिकारसम्बन्धी जनावर र दरबारी चित्र प्रयोग गरिन्थे। तस्बिर स्रोत: मेट्रोपोलिटन म्युजियमको प्रदर्शनी अभिलेख।
सन् १८७५ तिर न्युयोर्कमा बनाइएको जोकरको ऐतिहासिक उदाहरण।
अब अर्को पात्र सम्झनुस्।
जोकर!
त्यो कहाँबाट आयो?
पुरानो मामलुक तासमा जोकर थिएन।
पन्ध्रौं शताब्दीको सामान्य ५२ पत्तीको युरोपेली तासमा पनि जोकर थिएन।
जोकरको विकास उन्नाइसौं शताब्दीमा अमेरिकामा भयो।
त्यति बेला अमेरिकामा 'युकर' अर्थात् Euchre नामको खेल लोकप्रिय थियो।
त्यसमा विशेष शक्तिशाली तुरूपका रूपमा अतिरिक्त पत्ती प्रयोग गर्ने चलन विकास भयो।
त्यसलाई 'बेस्ट बावर' भनिन्थ्यो।
इन्टरनेसनल प्लेइङ–कार्ड सोसाइटीका अनुसार यही अतिरिक्त पत्ती जोकरको विकासको आधार बन्यो।
सुरूका जोकरमा आजजस्तो विदूषकको चित्र मात्रै थिएन। विभिन्न पात्र र आकृति प्रयोग गरिन्थे। पछि विदूषक यसको परिचित चित्र बन्यो।
अर्थात्, अहिले हाम्रो तासको बिटोमा भेटिने जोकर युरोपेली दरबारको पुरानो पात्र होइन, अमेरिकी तास संस्कृतिको योगदान हो।
अब तासका पत्तीको संख्याबारे अर्को रोचक कुरा गरौं।
चार समूह। प्रत्येकमा १३ पत्ती। जम्मा ५२।
कतिपय मानिस तासका चार समूहलाई वर्षका चार ऋतुसँग जोड्छन्।
प्रत्येक समूहका १३ पत्ती हरेक ऋतुका करिब १३ साताका प्रतीक हुन् भन्ने व्याख्या गर्छन्।
अनि ५२ पत्ती वर्षका ५२ साताको संकेत हो भन्छन्।
हिसाब त मिल्छ!
तर के तास बनाउने मानिसले वर्षभरका साताको हिसाब गरेरै ५२ पत्ती राखेका थिए?
त्यसको ऐतिहासिक प्रमाण छैन। यो पछि गरिएको प्रतीकात्मक व्याख्या पनि हुनसक्छ!
अब हामीले आधुनिक तासको स्वरूप कसरी विकास भयो भन्ने धेरै कुरा बुझ्यौं। तर एउटा प्रश्न अझै बाँकी छ।
पर्सी ब्राउनले काठमाडौंमा देखेको गोलाकार भारतीय तास कस्तो थियो?
त्यसको उत्तर खोज्न हाम्रो यात्रा फेरि एसियातर्फ फर्कन्छ।
यसपटक भारतको मुगल दरबार।
तासका चार समूहलाई वर्षका चार ऋतुको संकेतका रूपमा पनि लिइन्छ। त्यही संकेतको एआई परिकल्पना।
सन् १५२७।
भारतमा मुगल साम्राज्य स्थापना भएको धेरै समय बितेको थिएन।
सम्राट बाबरले आफ्ना एक परिचितलाई उपहार पठाए।
उपहारमा तास थियो।
तर आज हामीले खेल्ने ५२ पत्तीको आयताकार तास होइन।
त्यो थियो — गञ्जिफा।
भारत सरकारअन्तर्गतको इन्दिरा गान्धी नेसनल सेन्टर फर द आर्ट्सले 'गञ्जिफा कार्ड्स' शीर्षकको ऐतिहासिक सामग्रीमा सन् १५२७ को जुन महिनामा बाबरले गञ्जिफा उपहार दिएको उल्लेख गरेको छ।
संस्थाका अनुसार त्यो सम्भवतः आठ समूह र ९६ पत्ती भएको गञ्जिफा थियो।
यहाँ 'सम्भवतः' महत्त्वपूर्ण छ।
बाबरले पठाएको ठ्याक्कै सेट सुरक्षित छैन। त्यसैले त्यो कुन स्वरूपको गञ्जिफा थियो भन्ने निश्चित छैन।
गञ्जिफा आधुनिक तासभन्दा फरक थियो।
यसका पत्ती प्रायः गोलाकार हुन्थे। कागज, कपडा वा अन्य सामग्रीमा चित्र बनाएर तयार पारिन्थे।
मुगल गञ्जिफाको एउटा प्रचलित स्वरूपमा आठ समूह हुन्थे।
हरेक समूहमा १२ पत्ती।
जम्मा ९६।
मुगल दरबारमा गञ्जिफाको महत्त्व बुझाउने अर्को दस्तावेज छ — 'आइन–ए–अकबरी'।
सम्राट अकबरका दरबारी इतिहासकार अबुल फजलले सोह्रौं शताब्दीमा तयार पारेको यो ग्रन्थ मुगल शासन र दरबारी जीवनको महत्त्वपूर्ण विवरण हो।
इन्दिरा गान्धी नेसनल सेन्टर फर द आर्ट्सका अनुसार त्यसमा आठ र बाह्र समूह भएका गञ्जिफाका स्वरूप तथा चिह्नबारे विवरण पाइन्छ।
अकबरले गञ्जिफाको बनावट र नियममा परिवर्तन गरेको उल्लेख पनि छ।
तर गञ्जिफा भारतमा बाबरले नै पहिलो पटक भित्र्याएका थिए भन्नेमा इतिहासकारहरूको पूर्ण सहमति छैन।
फारसी सांस्कृतिक संसारसँग यसको सम्बन्ध पुरानो छ। मुगल शासनअघि नै भारतमा मिल्दोजुल्दो खेलका स्वरूप भएको हुन सक्ने विषयमा पनि अध्ययन भएका छन्।
त्यसैले सन् १५२७ लाई भारतमा तास पहिलो पटक भित्रिएको मिति भन्न मिल्दैन।
तर त्यो समयसम्म गञ्जिफा मुगल शासकका लागि परिचित र उपहार दिन मिल्ने वस्तु बनिसकेको थियो भन्ने चाहिँ देखिन्छ।
अनि गञ्जिफाको कथा मुगल दरबारमै रोकिएन। यो स्थानीय कला, धर्म र संस्कृतिसँग मिसिँदै गयो।
गञ्जिफाका पत्तीमा हिन्दु धार्मिक कथाका चित्र आउन थाले। विशेष गरी विष्णुका दस अवतारमा आधारित 'दशावतार गञ्जिफा' विकसित भयो।
कतिपय दशावतार गञ्जिफामा दस समूहका १२–१२ पत्ती हुन्थे।
जम्मा १२०।
विष्णुका अवतारसम्बन्धी चित्रले सजिएका गोलाकार तासका उदाहरण। गञ्जिफाले दक्षिण एसियामा पाएको धार्मिक–सांस्कृतिक स्वरूप। तस्बिर स्रोत: इन्दिरा गान्धी नेसनल सेन्टर फर दि आर्टस्
अब यी तीनवटा तास सम्झनुस्।
मामलुक तासमा ५२ पत्ती।
मुगल गञ्जिफामा ९६ पत्ती।
दशावतार गञ्जिफामा १२० पत्ती।
यसले के बुझिन्छ भने, तासको बिटो एउटै आकार र संख्यामा सीमित रहेनछ।
जुन समाजमा पुग्यो, त्यहाँको कला, धर्म र संस्कृति अनुसार आकार र संख्या पनि फेरिँदै गयो।
अनि यहाँ एउटा कुरा हामी नेपालीलाई विशेष चासो लाग्ने छ।
इन्दिरा गान्धी नेसनल सेन्टर फर द आर्ट्सले दशावतार गञ्जिफा लोकप्रिय भएका क्षेत्रको सूचीमा भारतका विभिन्न भूभागसँगै नेपालको नाम पनि उल्लेख गरेको छ। भारतका राजस्थान, बंगाल, उडिसा, मध्यप्रदेश, आन्ध्रप्रदेश, कर्नाटक र महाराष्ट्र छन्।
यसले नेपाल पुरानो गञ्जिफा परम्पराको इतिहासबाट पूर्ण रूपमा अलग थिएन भन्ने संकेत दिन्छ।
तर नेपालमा कुन शताब्दीमा, कुन समुदायले र कस्ता नियममा गञ्जिफा खेल्थे भन्ने प्रश्नको उत्तर त्यसले दिँदैन।
अब पर्सी ब्राउनको सन् १९१२ को काठमाडौं सम्झनुस्।
उनले यहाँ गोलाकार भारतीय तास खेलिने उल्लेख गरेका थिए। कागजको लेदो वा तहहरू टाँसेर कडा बनाइएको त्यो तास त्यति बेला बिस्तारै हराउँदै गएको थियो।
ब्राउनले त्यसलाई गञ्जिफा नामले चिनाएका छैनन्।
तर त्यसको गोलाकार बनावट र भारतीय परम्परासँगको सम्बन्ध गञ्जिफासँग ठ्याक्कै मिल्छ।
इन्दिरा गान्धी नेसनल सेन्टर फर द आर्ट्सले नेपाललाई गञ्जिफा प्रचलित क्षेत्रको सूचीमा राख्नु र ब्राउनले काठमाडौंमा गोलाकार भारतीय तास देखेको लेख्नु एकअर्कासँग मिल्ने ऐतिहासिक संकेत हुन्।
ब्राउनले देखेको तास गञ्जिफाको कुन संस्करण थियो भन्ने निश्चित छैन। अनि त्यो कहिले नेपाल आयो भन्ने पनि खुलेको छैन।
म एकछिन फेरि कल्पनाको त्यही पुरानो असन चोकमा फर्किन्छु।
बन्दुकको आवाजपछि जुवाका खाल जमिरहेका छन्।
मेरोसामु गोलाकार पत्ती फिँजाइएको एउटा बिटो छ।
पर्सी ब्राउनको वर्णनले अस्तित्व देखाएको, तर नाम र नियम स्पष्ट नगरेको तास।
म त्यसलाई चिन्न खोज्छु।
तर यसपालि पनि कुनै पत्ती उठाउन सक्दिनँ।
किनभने, त्यो तास अहिले मेरो अगाडि छैन। ऐतिहासिक विवरणमा मात्र छ।
झन्डै एक शताब्दीअघि नै हराउँदै गएको त्यो गोलाकार तासबारे अझै धेरै कुरा खोज्न बाँकी छन्।
हुन सक्छ, नेपालका कुनै पुराना निजी संग्रह वा संग्रहालयमा त्यसको नमूना सुरक्षित होस्!
हुन सक्छ, कुनै पुरानो चित्र, हस्तलिखित सामग्री वा अभिलेखमा त्यसको नियम भेटियोस्!
यो पनि हुन सक्छ, कुनै परिवारसँग त्यो तासको संस्मरण कथा जीवित होस्!
तर यस्तो प्रमाण फेला नपरेसम्म हामीले अनुमानलाई निष्कर्ष बनाउन मिल्दैन।
तासको इतिहासमा जति कुरा भेटिन्छन्, त्यति नै नयाँ प्रश्न जन्मिन्छन्।
अनि इतिहासको एउटा रहस्य खुल्दै जाँदा अर्को रहस्य देखिनु यसको सबभन्दा रमाइलो पक्ष हो।
अब हामी अर्को प्रश्नमा जाऔं।
तासको बिटो एउटै हुँदा पनि त्यसबाट खेलिने खेल किन यति धेरै छन्?
गोलाकार मुगल गञ्जिफाका ऐतिहासिक पत्ती।
नेपालमा तास खेल्ने मानिसलाई एउटा कुरा थाहा छ।
म्यारिज खेल्नेले फ्लस खेल्न झिँझो मान्छ।
फ्लस खेल्नेले कलब्रेकको नियम बुझ्दैन।
रमीमा पत्ती मिलाउने तरिका अलग छ।
एउटै ५२ पत्तीको तासबाट अनेक खेल खेलिन्छन्।
यी सबै खेल कहाँबाट आए?
दसैं–तिहारमा खेलिने फ्लसलाई भारतीय उपमहाद्वीपमा तीनपत्ती भनिन्छ।
सामान्यतया तीनवटा पत्ती लिएर खेलिने यस खेलमा प्रतिद्वन्द्वीको दाउ अनुमान गर्दै बाजी लगाइन्छ।
बेलायतमा पुरानो समयदेखि 'थ्री–कार्ड ब्राग' नामको खेल प्रचलित थियो।
तासका खेलसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय नियम संग्रह 'पागाट' का अनुसार भारतीय तीनपत्ती र बेलायती थ्री–कार्ड ब्रागका नियम निकै मिल्दाजुल्दा छन्।
त्यसैले फ्लसको विकासमा बेलायती ब्रागको प्रभाव रहेको मानिन्छ।
तर यो खेल भारतमा कसले ल्यायो? त्यहाँबाट नेपाल कहिले पुग्यो?
जबाफ निश्चित छैन।
पर्सी ब्राउनले काठमाडौंमा तीन पत्तीमा आधारित खेलको उल्लेख गर्नु रोचक संकेत हो।
उनले पनि त्यसको नियम नलेखेकाले अहिलेको फ्लस नै थियो भन्न सकिँदैन।
रमीको कथा भने अझ टाढा पुग्छ।
मेक्सिकोसम्म।
रमीमा एउटै अंकका वा एउटै समूहका लगातार पत्ती मिलाइन्छन्। चाहिने पत्ती तान्ने र नचाहिने फाल्ने क्रम चलिरहन्छ।
खेल इतिहासकार डेभिड पार्लेटले 'जिन रमी' को इतिहाससम्बन्धी अध्ययनमा आधुनिक रमी परिवारको एउटा महत्त्वपूर्ण पूर्वज मेक्सिकोमा खेलिने 'कोन्कियान' अर्थात् Conquian भएको उल्लेख गरेका छन्।
सन् १८८७ मा अमेरिकामा प्रकाशित 'द स्ट्यान्डर्ड होयल' मा 'कुन क्यान' नामले यस्तो खेलको उल्लेख भेटिन्छ।
सन् १८९७ मा आरएफ फोस्टरको 'कम्प्लिट होयल' मा यसको विस्तृत नियम छ।
तर रमीको जरा त्यतिमै सीमित छैन।
पत्ती तान्ने, मिलाउने र फाल्ने पद्धति पुराना चिनियाँ खेलहरूमा पनि भेटिन्छ।
पार्लेटले चिनियाँ खेल परम्परा र कोन्कियानबीच सम्भावित सम्बन्धको चर्चा गरेका छन्।
तर चीनको एउटा निश्चित खेल मेक्सिको पुगेर कोन्कियान बनेको थियो भन्ने सम्पूर्ण ऐतिहासिक प्रमाण छैन।
रमीको इतिहासमा पनि केही कडी अझै हराएका छन्।
अब कलब्रेक हेरौं।
नेपालमा लोकप्रिय यो खेल सामान्यतया चार जनाले खेल्छन्।
खेलाडीहरूले सुरूमा आफूले जित्न सक्ने हातको संख्या अनुमान गर्छन्। यसलाई 'कल' भनिन्छ।
हुकुम स्थायी तुरूप हुन्छ।
पागाटमा उल्लिखित विवरण अनुसार कलब्रेक उत्तर अमेरिकामा प्रचलित 'स्पेड्स' सँग मिल्दोजुल्दो छ। यो खेल नेपाल, भारत र बंगलादेशमा लोकप्रिय रहेको पागाटले उल्लेख गरेको छ।
तर यसको पहिलो आविष्कारक वा निश्चित उत्पत्ति स्थल खुल्दैन।
अनि अर्को खेल – म्यारिज।
नेपाली घरमा दसैं–तिहारका बेला निकै लोकप्रिय।
यसमा सामान्यतया तीन सेट तास प्रयोग हुन्छन्।
तीनवटा ५२ पत्तीका सेट मिलाउँदा जम्मा १५६ पत्ती हुन्छन्।
टिप्लु, पप्लु, झिप्लु, माल र टनेलाजस्ता विशेष नियम यसका पहिचान हुन्।
पागाटको 'म्यारिज' शीर्षकको विवरणमा यो खेल नेपाल, विशेष गरी काठमाडौं उपत्यकामा लोकप्रिय रहेको उल्लेख छ।
भुटानमा पनि यो खेल प्रचलित छ।
पागाटले दसैं–तिहारमा म्यारिज व्यापक रूपमा खेलिने स्पष्ट लेखेको छ।
तर यसको पहिलो नियम कसले बनायो?
म्यारिज नेपालमै आविष्कार भएको हो? कि अर्को ठाउँमा प्रचलित रमी खेललाई नेपाली समाजले परिवर्तन गर्दै म्यारिजको स्वरूप दिएको हो?
यसको निश्चित पुरानो अभिलेख भेटिँदैन।
नेपाल र नेपाली मूलका बासिन्दाको बसोबास रहेको भुटान, भारत लगायत देशमा विशेष लोकप्रिय भएकाले म्यारिज खेलको स्वरूप नेपालमै विकास भएको हुनसक्ने मान्यता पनि छ। तर यसलाई पुष्टि गर्ने प्रमाण छैन।
यसरी तासको बिटो एउटै भए पनि फ्लस, रमी, कलब्रेक र म्यारिजका ऐतिहासिक जरा फरक छन्।
तर यी सबै खेलमा एउटा कुरा समान छ — सीमित पत्तीबाट अनेक सम्भावना।
कुन पत्ती कसको हातमा पर्छ भन्ने पहिले थाहा हुँदैन।
कतै संयोगको भूमिका बढी हुन्छ। कतै खेलाडीको निर्णय, स्मरणशक्ति र रणनीति महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
त्यसमाथि तास खेल्न ठूलो मैदान चाहिँदैन। धेरै उपकरण चाहिँदैन।
केही पत्ती र खेलाडी भए पुग्छ।
कागज र मुद्रण प्रविधिले यसलाई सस्तो बनायो। व्यापारले संसारभरि पुर्यायो। विभिन्न समाजले आफ्नै भाषा र संस्कृति अनुसार नियम परिवर्तन गर्दै लगे।
तर तासको हजार वर्षभन्दा लामो इतिहासमा अर्को कुरा पनि लगातार देखिन्छ।
जुवा।
चीनको सन् १२९४ को अभिलेखमा तास खेलाडी पक्राउ परेको घटना छ।
मध्ययुगीन युरोपमा धार्मिक र सरकारी नियन्त्रणका प्रयास भेटिन्छन्।
नेपालमा मल्ल र शाहकालमा जुवा नियन्त्रण गर्ने आदेश देखिन्छन्।
राणाकालमा निश्चित स्थानमा जुवा खेलाउने ठेक्का लगाएर राज्यले रकम उठाएको प्रमाण छ।
तर तास खेल्नु र जुवा खेल्नु एउटै होइन।
पैसाको बाजी नराखी मनोरञ्जनका लागि पनि तास खेल्न सकिन्छ। ठूलो रकमको बाजी लगाएर खेल्दा भने आर्थिक र पारिवारिक समस्या निम्तिन सक्छ।
त्यसैले तासलाई इतिहासभरि मनोरञ्जनको सामग्री र जुवाको साधन दुवै रूपमा हेरियो।
कतै प्रतिबन्ध लाग्यो।
कतै दरबारको प्रतिष्ठित खेल बन्यो।
कतै घर र सडकका खालमा खेलियो।
नेपालमा भने यो विशेष गरी दसैं–तिहारको सांस्कृतिक उत्सवसँग जोडियो।
तर त्यो सम्बन्ध ठ्याक्कै कहिले र कसरी बन्यो भन्ने पूर्ण उत्तर इतिहासले अझै दिएको छैन।
फ्रान्सेली शैलीका Hearts, Diamonds, Clubs र Spades सँग मिल्ने चिह्नका ऐतिहासिक तास। यिनै चिह्न पछि आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय तासका परिचित समूह बने।
अब हाम्रो यात्रा फेरि आजको नेपाली घरमा फर्कन्छ।
दसैं–तिहारको समय छ।
घरभित्र तासको बिटो खोलिन्छ।
हुकुम, पान, चिडी र इँटा खेलाडीका हातमा बाँडिन्छन्।
कोही म्यारिज खेल्छन्। कोही फ्लस। कतै कलब्रेकको खाल जमेको छ।
परिवारका सदस्यहरू एउटै खालमा भेला हुन्छन्। हारजितमा हाँसो चल्छ। कतै पैसाको बाजी पनि लाग्छ।
अरू समय समाजले जुवा भनेर आलोचना गर्ने खेल कतिपय परिवारमा चाडपर्वको परिचित मनोरञ्जन बनेको छ।
यस्तो सामाजिक विरोधाभास नयाँ रहेनछ।
मल्लकालमा जुवा नियन्त्रणको नियम थियो। पृथ्वीनारायण शाहले प्रतिबन्ध लगाए। रणबहादुर शाहको समयमा चाडपर्वमा छुट दिने अभ्यास भेटिन्छ।
मलाई फेरि पर्सी ब्राउनले वर्णन गरेको पुरानो काठमाडौं सम्झना आउँछ।
बन्दुक पड्केपछि जुवाका खाल जम्ने सहर।
असनमा जुवा खेलाउने ठेक्काका लागि सरकारी बोलकबोल हुने समय।
अनि युरोपेली आयताकार ताससँगै खेलिने पुरानो गोलाकार भारतीय तास।
एकछिन आँखा चिम्लिएर त्यही चोकमा पुगेको कल्पना गर्छु।
मानिसहरूको चहलपहल छ। खेलाडीहरूका हातमा पत्ती छन्।
मैले नचिनेको गोलाकार तास फेरि सामुन्ने आउँछ।
तर यसपालि मलाई त्यसको आकारभन्दा अर्को कुरामा चासो छ।
त्यो पत्ती बनाउने मानिस को थियो होला?
मुगल दरबारका कलाकारले बनाएको हो? कुनै व्यापारीले नेपाल ल्याएको हो? कि स्थानीय खेलाडीको हात हुँदै पुस्तौंपुस्तासम्म आइपुगेको हो?
इतिहासले ठोस उत्तर दिँदैन।
म आँखा खोल्छु।
सामुन्ने अहिलेको आयताकार तास छ।
हुकुम, पान, चिडी र इँटा।
खेलाडीहरू हारजितको हिसाब गरिरहेका छन्।
हजार वर्षभन्दा लामो यात्रापछि पनि तासको खालमा जित्ने र हार्नेहरू छन्।
तर यो खेल संसारलाई दिने पहिलो मानिस को थियो भन्ने हिसाब अझै भेटिएको छैन।
सायद इतिहासका सबभन्दा पुराना पत्तीमध्ये एउटा अझै बन्द छ।
त्यो पत्ती कहिले खुल्ला?
कसलाई थाहा!
त्यो पत्तीमा तासका आविष्कारक व्यक्तिको, परिवारका सदस्यहरूको र घरपालुवा जनावरहरूको चित्र पो अंकित थियो कि?
के बेर!
***
