कर्पोरेट पुस्ता २.०
आजभन्दा बीस वर्षअगाडिको कुरा हो।
जम्माजम्मी बीसै वर्षका थिए राहुल चौधरी। अमेरिकामा पढ्दै थिए।
अरू धेरैलाई जस्तै उनलाई पनि अमेरिकी हावाले छोएको थियो। स्टारबक्समा स्वाद फेरीफेरी कफी खानु, डिपार्टमेन्ट स्टोरबाट रोज्जा सामान किन्नु, चिल्ला सडकमा गाडी हुइँक्याउनु — यी सबै राहुलका सोख थिए।
धनी बाबुका छोराका सोख पनि धनी थिए!
बुबाले अमेरिकामा चलाउन भनेर उनलाई महँगो, राम्रो गाडी किनिदिए। गाडीमा तेल हाल्ने पैसा भने आफैं कमाउनुपर्ने सर्त थियो।
कलेजको 'फी' बुबाले तिरिदिन्थे। पकेट खर्च भने राहुलले नै कमाउनुपर्ने सर्त थियो।
'बुबाले कलेजभरिकै सबभन्दा राम्रो कार किनिदिनुभएको थियो। तर कारमा तेल हाल्नेदेखि बिमाको पैसा र अरू दैनिक खर्च मैले आफैं जुटाउनुपर्थ्यो,' राहुलले ललितपुरको सानेपास्थित चौधरी ग्रुपको मुख्य कार्यालयको आफ्नो कोठामा बसेर व्यावसायिक यात्रा फर्केर हेरे, 'छोराहरूले आफ्नो खर्च आफैं कमाउनुपर्छ भन्ने बुबाको मान्यता थियो।'
उनी आफ्नो सोख पूरा गर्न रातदिन मेहनत गर्थे।
खर्च जुटाउन थुप्रै स-साना ठाउँमा पार्ट-टाइम जागिर खाए। होटलका भुइँ पुछे। टेबल सफा गरे।
सुखमा हुर्केका राहुललाई जति दुःख गर्नुपरे पनि अमेरिका मनपर्न थालेको थियो। सन् २००० मा गएका उनले त्यहाँ चार वर्ष बिताइसकेका थिए।
अझै केही वर्ष उतै बस्ने र मिल्यो भने अमेरिकामै कुनै व्यवसाय सुरू गर्ने सोचे।
आफ्नो व्यावसायिक साम्राज्य विदेशमा पनि विस्तार गर्दै गरेका विनोद चौधरीलाई आफ्नो छोराको मनसाय चित्त बुझेको थिएन। तर राहुललाई आफ्नो रहर पूरा गर्न खुला छाडिदिए।
विनोद चौधरीको व्यावसायिक चेतले यसमा पनि सायद सम्भावनाको नयाँ ढोका खुल्ने देखेको थियो। उनले लामो समयदेखि अमेरिकामा नयाँ व्यवसाय सुरू गर्ने योजना बुनेका थिए। के गर्ने निधो भइसकेको थिएन।
राहुलले एक जना साथीसँग मिलेर अमेरिकामा लगानीको सम्भावनाबारे सोधीखोजी सुरू गरे।
ती साथी थिए, श्रीलंकाली नागरिक सुशील मोइनानी।
सुशीलका बुबा पहिल्यैदेखि हस्पिटालिटी क्षेत्रमा थिए। सुशील अमेरिकामा पनि होटल खोल्न चाहन्थे। उनले राहुललाई होटलमै लगानी गरौं भने।
त्यो बेला चौधरी ग्रुपले होटल क्षेत्रमा भर्खरै पाइला चालेको थियो। भारत र माल्दिभ्समा दुई-दुईवटा र श्रीलंकामा एउटा होटल थिए।
राहुलसँग भने होटल व्यवसायको कुनै अनुभव थिएन।
होटलको त के कुरा, उनीसँग कुनै व्यवसाय एक्लै चलाएको केही अनुभव थिएन। काम नगरी अनुभव कसरी हुन्छ!
राहुलले सोचे — म अमेरिकामै काम गरेर बस्न सक्छु भन्ने बुबालाई देखाउँछु।
यही सोचले उनी अमेरिकाका विभिन्न ठाउँमा सम्भाव्य होटलको खोजीमा लागे।
तीन दिन कलेज जान्थे, तीन दिन होटल खोज्न हिँड्थे।
'मलाई गाडी हाँक्न खुब मनपर्थ्यो,' राहुलले भने, 'म अमेरिकाका फराकिला सडकमा गाडी हाँक्दै विभिन्न स्तरका होटल खोज्न जान्थेँ। सानो, ठूलो जुनसुकै होटल हेर्थेँ र त्यसको व्यावसायिक सम्भावना केलाउँथेँ।'
मन लगाएर खोज्यो भने भगवान त भेटिन्छ भन्छन्, होटल के कुरा!
अमेरिकाका थुप्रै सहर चहारेपछि राहुलको खोज न्यूयोर्क पुगेर रोकियो।
संसारकै व्यस्त जोन एफ केन्नेडी (जेएफके) अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट नजिकै रहेको एउटा भव्य होटल बिक्रीमा भेटे।
'मलाई त्यही बेला लागेको थियो, यसलाई जसरी हुन्छ चौधरी ग्रुपको दक्षिण एसियाबाहिरको पहिलो होटल बनाउने हो,' उनले भने।
राहुललाई त्यो होटल भेट्न जति समय लाग्यो, त्योभन्दा धेरै समय खरिद प्रक्रिया अघि बढाउनमा लाग्यो।
समय मात्र खर्च भएन, उनले ठूलो झन्झट र हैरानी पनि झेल्नुपर्यो।
व्यवसाय र उमेरमा कलिला राहुलसँग व्यावसायिक 'डिल' गर्ने अनुभव नै थिएन। न्यूयोर्कमा होटल किन्ने 'नेगोसिएसन' ले उनको पसिना निकाल्यो।
'त्यो बेला म धेरै सानो थिएँ, मेरो कुरा उनीहरू पत्याउँदैन थिए,' राहुलले दुई दशकअघिको अनुभव सुनाए, 'म एउटा प्रस्ताव लिएर जान्थेँ, उनीहरू मान्दैन थिए। म पहिलोपटक त्यस्तो काम गर्दै थिएँ, उनीहरू भने मजस्ता कयौंसँग डिल गरेर खारिएका मान्छे थिए। त्यसैले आफ्नै सर्त लाद्न सकिन्छ भन्ने थाहा पाइहाले।'
सुरूमा त उनलाई होटल किन्न बैंकबाट ऋण लिनै सकस भयो। अमेरिकाको बैंकिङ र कर्जा प्रक्रिया सहज छैन।
'मैले ऋण जुटाउन थुप्रै पापड बेल्नुपर्यो,' उनले भने।
ठूलो प्रयासपछि उनले ऋण त मिलाए, तर त्यो सस्तो थिएन। जोखिम मोलेरै भए पनि पैसा जुटाए।
पैसा त जुट्यो, होटल सञ्चालन गर्ने व्यवस्थापकसँगको डिल पनि कम्ता चुनौतीपूर्ण भएन। उनले चार-पाँचवटा अपरेटर कम्पनीसँग कुरा गरे। सबैका आ-आफ्नै सर्त थिए। कसैका त सुन्दै अप्ठ्यारा र अव्यावहारिक। ती सर्त मानौं भने भोलि होटल चलाउनै मुस्किल हुने। नमानौं अपरेटर नभइ भएको छैन।
यो दुविधामा उनले थुप्रै परेसानी बेहोरे।
धेरै अडान छाडेर आखिर एउटा कम्पनीसँग कुरा मिलाए।
'धेरै फाइदाको सौदा भने थिएन त्यो,' उनले भने।
चलिरहेको होटल किनेकाले कर्मचारी व्यवस्थापन यो डिलको अर्को मुस्किल खुड्किलो थियो। त्यसमा पनि सबैका आ-आफ्नै सर्त। ती सर्तलाई मिलन विन्दुसम्म ल्याउन उनलाई महिनौं लाग्यो।
'मैले त्यहाँ महिनादिनसम्म एउटा कोठामा बसेर, मान्छेहरूसँग कुरा गर्दै उनीहरूलाई मनाउन कति पापड बेल्नुपर्यो भनी साध्य छैन,' राहुलले सुनाए, 'यो काममा कुनै समय यस्तो हुन्थ्यो, म एउटा इँटा थप्थेँ, माथिबाट दुइटा इँटा खस्थे। तैपनि हरेस खाइनँ। जसरी भए पनि फत्ते गरेरै छाड्छु भनेर अनवरत लागिरहेँ।'
त्यो होटलको नेगोसिएसनमा पूरै एक वर्ष समय लाग्यो।
अथक प्रयासपछि आखिरमा होटल सञ्चालकसँग सम्झौताको अन्तिम घडी आइपुग्यो।
अब चाहिँ सबै कुरा सकियो, कुरा मिल्यो भनेर राहुल मनमनै सोच्दै थिए।। उनलाई के थाहा, उनको परीक्षण सकिएकै छैन!
होटल मालिकहरूको दाउ अर्कै थियो। अन्तिम सम्झौता हुने दिन उनीहरूले होटलको भाउ १५ प्रतिशत बढाइदिए।
राहुललाई यस्तो लाग्यो — मुखमा हालेको रसवरी घाँटीमा अड्कियो!
एक मनले त होस्, यो होटल छाडिदिन्छु भन्ने भयो। फेरि अर्को मनले भन्यो, बाह्र-पन्ध्र महिना मेहनत गरिसकेपछि अन्तिम घडीमा कसरी पछि हट्नु!
बढो सकस र दोधारमा परे उनी। त्यस्तो सकस उनले पहिले कहिल्यै बेहोरेका थिएनन्।
उनले बुबालाई फोन गरे।
त्यो बेला विनोद चौधरी छुट्टी मनाउन पत्नी सारिकासँग माल्दिभ्स गएका थिए।
व्यवसायीलाई 'बिजनेस डिल' आइपरेपछि केको छुट्टी!
जब राहुलले होटलको भाउ बढेको सुनाए, विनोदलाई चित्त बुझेन।
'उहाँले रिसाएर फोन राखिदिनुभयो,' राहुलले बुबा विनोदको भनाइ उद्धृत गर्दै हामीसँग भने, 'तँ क्रेजी होलास् यस्तो महँगो डिल गर्ने, म भने यो डिल गर्नेवाला छैन!'
केही समयपछि राहुलको मोबाइलमा फेरि घन्टी बज्यो। फोन बुबाकै थियो।
बुबाले के भन्नुहुन्छ — राहुलको मनमा निमेषमै खुलदुलीको उफान उठ्यो।
माल्दिभ्सबाट विनोदले भने, 'यति धेरै मेहनत गरिसकिस्, अब पछाडि नहट्। तेरो यो मेहनत चाहिनेभन्दा महँगो चाहिँ पर्यो, तर केही छैन। कहिलेकाहीँ व्यवसायमा यस्तै हुन्छ। तँ डिल फाइनल गर्।'
जीवनमा नाफा-घाटा धेरै तौलिएका बुबाबाट 'ग्रीन सिग्नल' पाएपछि राहुलले सन्तोषको लामो सास फेरे।
होटलको अन्तिम नेगोसिएसन सुरू भयो। त्यो रात राहुल जसरी पनि काम फत्ते गर्न लागिपरेका थिए। रहलपहल सबै प्रक्रिया पूरा गर्न उनको टोली अबेर रातसम्म होटल सञ्चालकहरूसँग छलफलमै थियो।
उता उनका बुबा के होला भनेर रातभर निदाउन सकेका थिएनन्। माल्दिभ्सको बिहानीपख राहुलले बुबालाई फोन गरे।
महिनौंदेखि गुम्सिएको सकस बाहिर फ्याँक्दै उत्साहसाथ सुनाए — बुबा डिल भयो!
होटल किन्ने सम्झौता सम्पन्न भएसँगै संसारकै 'गेट-वे' मानिने जेएफके विमानस्थलनिरको होटल चौधरी ग्रुपको खातामा चढ्यो। त्योसँगै ग्रुपले न्यूयोर्कमा लगानी गर्ने पहिलो नेपाली कम्पनीको खिताब पनि पायो।
सन् २००६ मा राहुल 'डबल ट्री हिल्टन होटल' का मालिक बने।
जिन्दगीको पहिलो नेगोसिएसनमा राहुलले धेरै झन्झट बेहोरे, अनि त्योभन्दा धेरै सिके।
'त्यो सम्झौतालाई म आफ्नो जिन्दगीकै सबभन्दा ठूलो सिकाइ मान्छु,' तनावले भरिएको समय सम्झिँदै राहुलले भने।
अर्कोतिर त्यो डिलबाट उनी बुबाप्रति धन्य बने। कलिलो उमेरमै बुबाले उनीमाथि ठूलो भरोसा राखेर न्यूयोर्कजस्तो प्रतिस्पर्धी ठाउँमा होटलको नेगोसिएसन उनलाई सुम्पिए अनि ठूलो लगानी गरे।
राहुलले भने, 'मलाई व्यावसायिक यात्रामा बामे सार्न बुबाले ममाथि भरोसा गरेर ठूलो लगानी गर्नुभएको थियो।'
त्यो होटल सिजी हस्पिटालिटीका लागि कोशेढुंगा पनि थियो।
अर्कोतिर पहिलो प्रयासमा बगेको धेरै पसिना र पैसाले राहुलको अमेरिकी सपना पनि केही हदसम्म पखालियो।
यो घटनाबाट राहुलले थाहा पाए — व्यावसायिक जीवनमा सफल हुन अझै धेरै थोक बुझ्न बाँकी छ। धेरै सिक्न बाँकी छ। धेरै अभ्यास गर्न बाँकी छ।
अनि उनले सोचे — बुबाको छत्रछायामा बसेर नै यो सिकाइ मजबुत हुनेछ। मैले आफ्नो क्षमता निखार्ने हो भने बुबाको पदचापमा हिँड्नुपर्छ।
अमेरिकी सपना छाडेर उनी चौधरी ग्रुपमै सामेल हुन नेपाल फर्के।
'अमेरिकामा ग्र्याजुएसन सकेर फर्केपछि म विनोद चौधरी बिजनेस युनिभर्सिटीमा भर्ना भएँ। म आज जे छु, त्यही युनिभर्सिटीको प्रडक्ट हुँ,' उनले भने।
नेपाल फर्केलगत्तै विनोद चौधरीले एक दिन उनलाई सोधे, 'तँलाई दीर्घकालमा कुन क्षेत्र सम्हाल्न मन छ? तँ आफूलाई मन लागेको क्षेत्र छान् र राम्ररी मेहनत गरेर काम गर्।'
राहुलले भने, 'म होटल क्षेत्र नै सम्हाल्छु।'
त्यसै दिन राहुलको भविष्यको बाटो तय भयो — २४ वर्षको उमेरमा उनी सिजी हस्पिटालिटीका प्रबन्ध निर्देशक बने।
त्यसयता पछिल्ला १६ वर्षमा राहुलले चौधरी ग्रुपअन्तर्गतका होटलको विस्तार वायुपंखी घोडाको गतिमा गराएका छन्।
सन् २०२३ को अन्त्यसम्म आइपुग्दा संसारभर चौधरी ग्रुपका होटल-रिसोर्टको संख्या १६९ पुगेको छ। यी होटल संसारको एक कुनादेखि अर्को कुनासम्मका १२ देशमा छन् — नेपाल, भारत, श्रीलंका, चीन, माल्दिभ्स, केन्या, भुटान, अमेरिका, फिलिपिन्स, थाइल्यान्ड, दुबई र सेसेल्समा।
कुनै वर्षौं पुराना हुन्, कुनै भर्खरै खुल्दै छन्।
राहुलका अनुसार यीमध्ये ३० प्रतिशत होटल-रिसोर्टमा सिजी हस्पिटालिटीको प्रत्यक्ष लगानी छ। बाँकी ७० प्रतिशतमा उसले व्यवस्थापन सम्हालेको छ।
ताज, अलिला, जिंक, द फर्न, बिकन, द फार्म, इकोज, र्याडिसन, भिभान्ता, जेटविङ लगायत विभिन्न ठूला अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डसँगको सह-लगानीमा सञ्चालित यी होटल-रिसोर्टमा मात्र चौधरी ग्रुपको ५० करोड अमेरिकी डलरभन्दा धेरै सम्पत्ति छ।
यसको मतलब — पछिल्लो एक दशकमा राहुलका बुबा विनोद चौधरीले जोडेको सम्पत्तिमा लगभग आधा हिस्सा होटल क्षेत्रले नै ओगट्छ।
अमेरिकी बिजनेस पत्रिका 'फोर्ब्स' ले सार्वजनिक गर्ने डलर अर्बपतिहरूको सूचीमा विनोद चौधरीको नाम बर्सेनि उक्लिँदो छ। संसारका धनाढ्यहरूको फ्रेममा अटाएका एक मात्र नेपाली अनुहार विनोद चौधरी अहिले एक अर्ब ८० करोड अमेरिकी डलर अर्थात् दुई खर्ब ४० अर्ब रूपैयाँ बराबर सम्पत्तिका मालिक हुन्।
एक अर्ब डलरको सम्पत्ति बनाएर उनी पहिलोपटक फोर्ब्स सूचीमा प्रवेश गरेको सन् २०१३ मा हो। त्यो एक अर्ब डलर कमाउन उनलाई ६० वर्ष लाग्यो। जबकि, त्यसलाई दोब्बर बनाउन दस वर्ष पनि लागेन!
यति कम समयमै विनोद चौधरीलाई थप एक अर्ब डलर धनी बनाउने मुख्य श्रेय होटल क्षेत्रलाई जान्छ।
संसारभर छरिएका १६९ होटल र रिसोर्ट राहुल सानेपास्थित चौधरी ग्रुपको हेडक्वार्टरबाटै सम्हाल्छन्। यी होटलका दस हजार वटाभन्दा बढी कोठाहरूको चाबी उनकै जिम्मामा छ।
होटल क्षेत्रमा उनले पाएको यो सफलताको भारतीय पत्रिकाले पनि प्रशंसा गरेको छ। 'होटेलियर इन्डिया' म्यागजिनले उनको नाम सन् २०२३ को 'होटेलियर पावर लिस्ट' मा समावेश गरेको छ। भारतीय हस्पिटालिटी क्षेत्रमा बलियो योगदान पुर्याउने २५ जना 'आइकन होटेलियर' मध्ये उनी पनि चुनिएका हुन्। यसअघि सन् २०१८, २०१९ र २०२० मा पनि उनी यो सूचीमा परेका थिए।
'होटेलियर इन्डियाको सूचीमा पर्नु मैले गरेको कामको सराहना हो। भारतमा हस्पिटालिटी क्षेत्र विशाल छ। त्यसमा ठूलो योगदान गर्ने २५ जनामध्ये एक हुनु सानो कुरा होइन,' राहुलले भने, 'अझ त्यो सूचीमा पर्ने म सबभन्दा कान्छो हुँ।'
सानेपास्थित कार्यालयको तेस्रो तलामा छ राहुलको फराकिलो कोठा। आफ्ना सबै काम र बैठकहरू उनी त्यहीँ गर्छन्। हामी पुग्दा उनको टेबलमा फाइलहरूको चाङ थियो। पचास वटाभन्दा बढी फाइल उनी दैनिक हेर्छन्।
हरेकको शीर्षक देखिने गरी लश्करै राखिएका फाइल देखाउँदै उनले भने, 'अहिले चलिरहेका सबै परियोजनाका फाइल यहाँ छन्। कुन होटलको अवस्था के छ भन्ने सबै विवरण यहाँ हुन्छ। त्यसबाहेक मेरो दैनिक कामका, भेटघाटदेखि सूचनासम्मका फाइल यहीँ आउँछन्। यो टेबलमा अटाएका सबै फाइल म आफैं हेर्छु।'
उनलाई सबै कुरा चिटिक्क र मिलेको मनपर्छ, टेबलमा राखिएका फाइलजस्तै। उनी आफूलाई 'अर्गनाइज्ड' भन्न रूचाउँछन्, काम गर्ने शैली र स्वभावमा पनि। संगठित भएर काम गर्दा सहज र छरितो हुन्छ। बिग्रिने सम्भावना कम हुन्छ। समय पनि कम लाग्छ।
नभए त उनले यति धेरै कामको चटारो कसरी भ्याउनु!
उनी हरेक बिहान ५ बजे उठिसक्छन्। रात साढे ११ बजेतिर सुत्छन्। कामकै सिलसिलामा १८ घन्टा सक्रिय हुन्छन्।
रविभवनस्थित आफ्नो निवासबाट सानेपाको अफिससम्म आउनु, कर्मचारीलाई कामको ब्रिफिङ गर्नु, फोनमा घन्टौं कुराकानी गर्नु, कामका लागि आउने मानिसहरूसँग बैठक गर्नु, फाइलहरू ओल्टाइपल्टाइ हेर्नु, इन्टरनेटबाट आफ्ना होटलको अवस्थाबारे अपडेट लिनु र नयाँ अवसर खोजिरहनु उनको हरेक दिनको काम हो।
घन्टौं खट्ने यो बानी राहुलले आफ्ना बुबाबाट सिकेका हुन्।
'मेरो बुबा बिहानदेखि राति अबेरसम्म कामै गरिरहनु हुन्छ। हरेक दिन काममै डुब्न मैले उहाँबाटै सिकेको हुँ।'
अमेरिकाबाट नेपाल फर्किएपछि राहुलले बुबाको पदचिह्न पछ्याएर धेरै कुरा सिकेका हुन्।
विनोद जहाँ जान्थे, राहुल उनको साथ हुन्थे।
विनोदले उनलाई माहोल देखाए, राहुलले आफ्नो मन लगाए।
विनोदले काम गर्न सिकाए, राहुलले काम गरेर देखाए।
राम्रो काम गर्दा स्याबासी पाए, बिगार्दा बेहद गाली खाए।
'विनोद चौधरीसँग काम बिगार्नेले यति धेरै गाली खान्छ, त्यसको हिसाबकिताब राखेर सकिँदैन,' राहुलले भने, 'गाली सहन नसक्नेले उहाँसँग काम नगरे हुन्छ!'
गालीसँगै राहुलको झोलीमा स्याबासी पनि थपिँदै गयो। त्यसले उनको आत्मविश्वास पनि भरिन थाल्यो। उनी परिपक्व बन्दै गए।
कहिले एक्लै, कहिले बुबासँग संसारभर होटल डिल गर्दै हिँडे।
सन् २०१२ सम्म आइपुग्दा राहुलको होटेलियर बन्ने यात्रा तय भइसकेको थियो।
यही क्रममा विनोद र राहुल अफ्रिका पुगे।
पहिलो गन्तव्य बन्यो, रूवान्डा।
रूवान्डा रोज्नुका दुई कारण थिए —
पहिलो, त्यहाँको नेतृत्व र अर्थतन्त्र स्थिर थियो। दुई दशकदेखि राष्ट्रपति पल कागामे नेतृत्वमा थिए। अर्थतन्त्र निरन्तर उकालो लाग्दै थियो।
दोस्रो, संयुक्त राष्ट्रसंघजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू सक्रिय रहेकाले रूवान्डाको छवि राम्रो थियो।
यी दुवै अवस्थालाई उनीहरूले लगानीको सबल पक्ष ठाने र एक अनुभवी स्थानीय साझेदारसँग मिलेर रूवान्डाको बजारमा हात हाले।
सुरूआत सोचेजस्तै भयो।
राहुललाई लाग्यो — हामीले अफ्रिकाभरि फैलिने जग बसाल्यौं!
उनी त्यही जगमा उभिएर पूर्वी अफ्रिकामा कम्तीमा पाँचवटा होटल खोल्न चाहन्थे।
तर त्यही जगको इँटा उखेलेर कसैले आफैंमाथि प्रहार गर्ला भन्ने राहुललाई रत्तिभर आभास थिएन।
भर गरेको रूवान्डाको साझेदारले धोका दियो।
धोका मात्र होइन, घाटाको यस्तो दलदलमा फसाइदियो जहाँबाट निस्किन राहुललाई सात वर्ष लाग्यो।
'के भयो रूवान्डामा त्यस्तो?'
हाम्रो यो प्रश्नमा राहुलले भने, 'जुन बैंकसँग हामीले ऋण लिएका थियौं, त्यही बैंकसँग मिलेर साझेदारले धोका दियो। उसले हाम्रो ऋणलाई खराब कर्जामा परिणत गराइदियो र होटल लिलामीमा चढायो। अनि त्यो होटल आफैं किन्यो। हामी दिनदहाडै लुटियौं।'
आज फर्केर हेर्दा राहुललाई लाग्छ — अफ्रिकामा जे गुम्यो, त्यो पैसा मात्र थिएन!
राहुल त्यो बेला काम र उमेर दुवैको उत्कर्षमा थिए, रूवान्डाको झमेलामा उनको जिन्दगीको सात वर्षको महत्त्वपूर्ण समय गुम्यो।
उनले आफ्नो साझेदारप्रति जुन भर देखाएका थिए, त्यो भर पछाडिको विश्वास गुम्यो।
लामो दुरीको उडान भरिरहेका राहुलको व्यावसायिक जीवनको त्यो पहिलो ठूलो हार थियो।
भनिन्छ, मानिसले हारबाटै जित्न सिक्ने हो!
राहुलका लागि पनि अफ्रिकाको त्यो हार जितको पहिलो खुड्किलो बन्यो।
'त्यो घटनापछि म आफ्नो हरेक कदम अड्कली अड्कली चाल्न थालेँ,' उनले भने, 'कुन होटल किन्ने, कुनमा व्यवस्थापन सम्हाल्ने, कहाँ कति लगानी गर्ने, कस्ता साझेदार छान्ने, आफूले किन्न लागेको होटलको अवस्था कस्तो छ, किनेपछि कसरी चलाउने, कानुनी प्रक्रिया के-के छन्, यस्ता सबै विषय मैले आफैं केलाउन थालेँ र सबै काम आफ्नै निगरानीमा गर्न थालेँ।'
अचेल राहुल धेरै सतर्क भएका छन् र धेरै अनुभवी!
कुनै होटल किन्नुछ भने सम्झौतापत्रको बुँदा बुँदा उनी आफैं पढ्छन्। हरेक बुँदाको के अर्थ लाग्छ र त्यसको पछाडि लुकेको अर्थ के हुनसक्छ; यस्ता कुरा वकिल र चार्टर्ड एकाउन्टेन्टहरूसँग बसेर आफैं विश्लेषण गर्छन्।
उनले अगाडि भने, 'हरेक कोणबाट विचार गरेर जबसम्म मलाई व्यक्तिगत रूपमा शतप्रतिशत आत्मविश्वास हुँदैन, तबसम्म कुनै पनि डिल अघि बढाउँदिनँ।'
रूवान्डाको अनुभवले राहुल अहिले यति खारिइसकेका छन्, उनी कुनै पनि होटलको नेगोसिएसन पूरा गर्न दुई महिनाभन्दा बढी लगाउँदैनन्। जबकि न्यूयोर्कको पहिलो होटल डिल गर्न वर्ष दिनभन्दा बढी लागेको थियो।
अहिले उनलाई जुन होटल चित्त बुझ्छ र व्यावसायिक सम्भावना भरपुर देख्छन्, त्यो आफ्नो सर्तमा किनेरै छाड्छन्। व्यवस्थापन सम्हाल्ने ठाउँमा पनि उनी चुक्दैनन्।
जुन चित्त बुझ्दैन, त्यसलाई आफ्नो बाटोबाट पन्छाएर अगाडि बढ्छन्।
कति होटल उनले खोजेर भेटे, कति उनलाई खोज्दै आए।
सन् २०१८ मा त्यस्तै भयो।
.jpg)
एउटा होटल किन्ने प्रस्ताव उनको ढोका ढक्ढक्याउन आइपुग्यो। त्यो पनि अफ्रिकाबाट, जहाँ पाएको चोट उनले भुल्न सकेका थिएनन्।
नाइरोबीमा रहेको त्यो होटल थियो, साउदी अरबका राजकुमार अलबलिदको।
अलबलिदले होटल घाटामा गएर बेच्न खोजेका थिएनन्। उनले व्यक्तिगत आर्थिक समस्याबाट त्राण पाउन राम्रो नाफामा चलिरहेको होटल चाँडै बेच्न चाहेका थिए।
राहुलका लागि त्यो प्रस्ताव खेलको 'इन्जुरी टाइम' मा टिमले पाएको पेनाल्टी जस्तो थियो!
पेनाल्टीलाई गोलमा परिणत गर्न राहुललाई फेरि पनि सजिलो चाहिँ भएन।
'अफ्रिकासँग मेरो ग्रहदशा कहाँनिर जुध्यो थाहा छैन। जब जब मैले त्यहाँ काम गर्न खोजेँ, केही न केही अड्चन बाटो छेक्न आइरह्यो,' राहुलले भने, 'अलबलिदको होटल किन्ने प्रस्ताव आएपछि मैले तुरून्तै प्रक्रिया अघि बढाएको थिएँ, तर सफल भएन।'
त्यो होटलमा उनको मन बसिसकेको थियो। उनले प्रयास छाडेनन्। केही समयपछि फेरि कुरा बढाए।
दोस्रोपटक पनि कुरा मिलेन।
त्यही समय पहिले कहिल्यै नभएको संकटले विश्वलाई लपेट्यो। संसारभरका होटल व्यवसायका लागि त त्यो संकट झनै सकसपूर्ण थियो — कोरोना महामारी।
कोरोना कहरबीच उनलाई साउदी राजकुमारसँगको नेगोसिएसन टुंग्याउन धौधौ भयो नै, त्योभन्दा बढ्ता दर्जन मुलुकमा सञ्चालित डेढ सयवटा होटल तथा रिसोर्ट थेग्न गाह्रो पर्यो।
होटलको यात्रा कोरोनाले ठप्प पार्छ भन्ने उनलाई थाहा थियो। ठूलो संकट आउँदैछ भन्ने पनि थाहा थियो। यसको असर केही वर्षसम्म रहन्छ भन्ने पनि थाहा थियो।
यसका बाबजुद राहुलले नाइरोबीको होटल हातबाट फुत्किन नदिने निधो गरे।
यस्तो निधो गर्नुका पछाडि तीन कारण रहेको राहुलले बताए —
पहिलो, अफ्रिकाको तीतो अनुभवलाई मीठोमा बदल्ने चाह र धोका दिनेहरूका अगाडि केही गरेर देखाउने रनाहा। व्यवसायीले इख नराखी साख कसरी कमाओस्!
दोस्रो, साउदी राजकुमारको होटलले गरिरहेको व्यावसायिक नाफा।
'राम्ररी चलिरहेको यो होटल किन्ने अवसर फेरि नआउन सक्थ्यो,' उनले भने, 'मलाई त्यो अवसर कुनै हालतमा गुम्न दिनु थिएन।'
तेस्रो र भावनात्मक हिसाबले सबभन्दा बलियो कारण थियो — त्यो होटलमा जोडिएको उनका बुबाको सपना।
सन् २०१२ मा पहिलोपटक बुबासँग अफ्रिका जाँदा राहुल त्यही होटलमा बसेका थिए।
भव्य होटल देखेर लोभिएका विनोद चौधरीले भनेका थिए, 'ओहो, यो प्रपर्टी त साह्रै राम्रो रहेछ। हाम्रो भइदिए हुन्थ्यो है! कुनै दिन किन्नुपर्छ!'
बुबाले अनायासै देखेको सपना पूरा गर्ने ढोका राहुलका सामु एकाएक खुलेको थियो।
राहुलले सोचे — अफ्रिकाको यो होटल बुबाको रहर हो। यही अफ्रिकामा म नराम्ररी लडेको पनि छु। मलाई धकेल्नेहरूले 'तिमीहरू फेरि कसरी यहाँ आउँदा रहेछौ हेरौंला' भनेर चुनौती दिएका छन्। मैले केही गल्ती गरेको छैन भने म किन फर्केर यहाँ नआऊँ? यो अवसरबाट किन पछि हटूँ?
यही हौसलाले राहुलको मनमा तूफान उठ्यो।
'तीतो अनुभव भएको जो कोहीले अब फेरि अफ्रिका जान मनै छैन भन्थ्यो होला। तर मेरो पेटको आगोले भन्यो, यति त भोगिसक्यौं, अब अझै अगाडि बढ्दा के होला र! मान्छेले आफ्नो पेटको आवाज सुन्ने हो। मैले त्यही गरेँ,' उनले भने।
साउदी राजकुमार अलबलिद र उनको टिमसँग राहुलले नयाँ ढंगले नेगोसिएसन अघि बढाए।
तेस्रो प्रयासमा नेगोसिएसन सहमति नजिक पुग्यो।
सहमतिभन्दा ठ्याक्कै एक दिनअघि यो कारोबारमा विनोद चौधरीको प्रवेश भयो। उनले राहुललाई होटलको भाउ घटाउन भने।
राहुल छक्क परे।
मिल्न लागिसकेको कुरा फेरि बिग्रेला कि भन्ने चिसो उनको मनमा पस्यो।
व्यापारको हरेक चालमा सिपालु विनोदले भने, 'अलबलिदलाई अहिले पैसाको एकदमै खाँचो छ। ऊ जसरी पनि होटल बेच्न चाहन्छ। कोरोना महामारीले संसारभरि होटल व्यवसायमा अन्यौल छाएका बेला उसले यो प्रपर्टी किन्ने नयाँ मान्छे पाउन गाह्रो छ। त्यसैले यसपालि बाजी हाम्रो हातमा छ।'
अनुभवी बुबाको 'सिक्स्थ सेन्स' प्रति राहुलले भरोसा गरे।
उनले अन्तिम समयमा नेगोसिएसन टेबलमा गएर होटलको भाउ घटाइदिए।
त्यो दिन कुनै सहमति भएन।
राहुल खिन्न भए, विनोदलाई भने उनीहरू फर्किन्छन् भन्नेमा शंका थिएन।
नभन्दै भोलिपल्ट अलबलिदको टिम उनले भनेको मूल्यमा होटल बेच्न राजी भयो।
राहुल र उनका बुबाले बाजी मारे।
घाटा व्यवसायीको मनमा गाँठो परेर बस्छ! न्यूयोर्कको होटल किन्दा यी बाबुछोराले अन्तिममा आएर नोक्सान बेहोर्नुपरेको थियो। चौध वर्षपछाडि नाइरोबीको होटल किन्दा अन्तिम समयमै आएर उनीहरूले त्यो गाँठो फुकाए।
पहिलो होटल किन्दा बेहोरेको नोक्सानको असन्तोकलाई राहुलले नाफामा बदले र सफलताको अर्को खुड्किलो उक्ले।
भनिन्छ — सफलताले सफलता पछ्याउँछ!
उनको हकमा त्यस्तै भयो।
नाइरोबीको होटलसँगै उनीहरूले अलबलिदको मसाइमाराको रिसोर्ट पनि हात पारे।
'खासमा त्यो एउटा किन्दा अर्को सित्तैमा भनेजस्तै थियो,' आफ्नो सफलताप्रति पुलकित हुँदै राहुलले भने।
तर सफलता सधैं सलल बग्दैन। झन् व्यावसायिक जीवन त उतारचढावको सँगालो नै हो। आज उकालो लागेको व्यवसाय भोलि नै धराशायी हुन सक्छ।
कोरोना सुरू भएको थियो, तर अफ्रिकामा व्यापक फैलिसकेको थिएन। सन् २०२० जुलाइमा राहुलको प्रत्यक्ष निगरानीमा मसाइमाराको रिसोर्ट खुल्यो। जति बेला रिसोर्ट खुल्यो, त्यो अफ्रिकाको पर्यटकीय याम थियो। जुनदेखि अगस्टसम्म पशुपन्छीहरू बसाइँ सर्ने हुँदा 'वाइल्डलाइफ' पर्यटक झुम्मिन्छन्।
पहिलो सिजनमै होटलको 'ग्र्यान्ड ओपनिङ' हुने अपेक्षा थियो।
उसो त राहुल आजको आजै हेरेर निर्णय गर्ने मान्छे होइनन्। कोरोनाले केही समय हस्पिटालिटी क्षेत्रमा असर गर्छ भन्ने उनलाई महसुस नभएको पनि होइन।
तर त्यो महसुसभन्दा बलियो विश्वास थियो — कोरोनाको रन्को केही समयलाई हो। सेलाएपछि लामो समय गुम्सिएका संसारका कुनाकुनाका मान्छे बाहिर निस्किन्छन्। होटलहरू पर्यटकले भरिनेछन्!
त्यसैले जोखिम मोलेरै उनले ती होटल किनेर सञ्चालनमा ल्याएका थिए।
राहुलको अपेक्षा र विश्वासभन्दा बलियो कोरोनाको आँधी भइदियो।
उनले पर्यटक खचाखच होला भन्ठानेको बेला कोरोनाले बिस्तारै संसारभरिका मान्छेलाई लपेट्यो।
मसाइमारा र नाइरोबीको नयाँ होटल मात्र होइन, राहुलले हाँकिरहेका संसारभरका होटल तथा रिसोर्ट सुनसान भए।
यो विश्वव्यापी संकटबाट कोही अछुतो थिएन। सानो-ठूलो सबै व्यवसाय प्रभावित थियो। मान्छेको आवागमन नै ठप्प भएको कोरोनाकालमा सबभन्दा बढी प्रभावित भने होटलहरू नै भए।
सायद त्यो बेला व्यावसायिक रूपले कोही नेपाली सबभन्दा ठूलो तनावमा हुन्थ्यो भने, राहुल हुन सक्थे।
राहुललाई होटल व्यवसायमा आउन लागेको अभूतपूर्व संकटको आभास पनि थियो। तर उनले त्यो संकेतसँग जुध्ने निर्णय गरे। आफूलाई त्यहीअनुसार तयार पारे। आवश्यक रणनीति बनाए। अलोकप्रिय निर्णयहरू लिए। अन्ततः कोरोनाकालको संकटलाई अवसरमा बदले।
राहुलको व्यावसायिक चातुर्य र कौशल यसमा प्रस्ट झल्किन्छ।
संकटको यो आभास उनलाई स्कुल पढ्दाका साथीहरूसँगको कुराकानीबाट मिलेको थियो। त्यसले उनलाई सजग गरायो र तयारी गर्ने समय दियो।
कोरोना चर्किरहेका बेला राहुल परिवारसहित नवलपरासीमा रहेको चौधरी ग्रुपको औद्योगिक ग्राममा बसेका थिए। फुर्सदको समय थियो, एक दिन स्कुलका साथीहरूसँग 'जुम' मिटिङ भयो। राहुल भारतको देहरादूनस्थित प्रसिद्ध दून स्कुल पढेका हुन्।
राहुलसँगै पढेका साथीहरू अहिले संसारभरि छरिएका छन्। कतिको आफ्नै व्यवसाय छ। कतिको फरक-फरक क्षेत्रमा उकालो लाग्दो करिअर छ।
'हामी धेरै कुरा स्कुलको कक्षामा सिक्छौं। तर त्योभन्दा अरू धेरै कुरा अनुभवले सिक्छौं। कुराकानी र छलफलबाट सिक्छौं। व्यवसायीका लागि यो सिकाइ एकदमै धेरै महत्त्वपूर्ण हुन्छ,' राहुलले भने।
त्यो भिडिओ मिटिङमा कोरोनाबारे सबैले आ-आफ्ना धारणा राखे।
मिटिङबारे राहुलले हामीलाई भने, 'यो महामारी लामो समयसम्म जानेछ, त्यसको प्रभाव पनि दीर्घकालसम्म रहनेछ, र यसले संसार फेर्ने तागत राख्छ भन्ने सबैको निचोड थियो। हामी सबैले त्यहीअनुसार अबको तयारी गर्नुपर्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्यौं।'
साथीहरूसँग कुरा सक्नेबित्तिकै राहुलले सँगै रहेका बुबालाई भने — कोरोनाले संसार बदल्छ, अब हामीले पनि नयाँ रणनीति बनाउनुपर्छ। व्यवसायलाई अर्कै तरिकाले फेरि हेर्नुपर्छ। आजका लागि के सान्दर्भिक छ, भोलिका लागि के सान्दर्भिक हुनेछ र व्यवसायलाई कसरी पुनर्कल्पना र पुनर्संरचना गर्न सक्छौं भनेर योजना बनाउनुपर्छ।
उनको कुरा सुनेपछि बुबाले केका आधारमा यो कुरा गरेको भनेर सोधे।
राहुलले संसारका कुनाकुनामा, उच्च ओहोदामा रहेर, विभिन्न क्षेत्र सम्हालिरहेका आफ्ना ७० जनाभन्दा बढी साथीहरूसँग भएको कुराकानी पूरै सुनाए।
त्यति ठूलो क्षेत्रको जिम्मेवारी लिएर निरन्तर माथि उक्लिरहेका राहुलले कठिन समयको भार यसरी बोक्छु भन्दा बुबाले रोक्ने कुरै थिएन। आफ्नो पदचापमा हिँडिरहेका छोराप्रति विनोदलाई विश्वास र भरोसा थियो।
राहुल अर्को दिनदेखि नै तयारीमा लागे।
उनलाई लाग्यो — कोरोनासँग सामना गर्न पहिले व्यवसाय सर्भाइभ (जोगाउनु) गराउनुपर्छ। त्यसपछि रिभाइभ (पुनर्जीवित) गराउनुपर्छ। अनि समय आएपछि थ्राइभ (फस्टाउनु) गराउनुपर्छ।
कोरोनाले संसार गलाउँदै गर्दा उनले कम्मर कसेर तीनवटा फराकिला रणनीति बनाए —
पहिलो, आफूलाई चित्त बुझेका होटल भए किन्ने/लिने।
दोस्रो, भएका होटलहरूमा जनशक्ति पुनर्संरचना गर्ने।
तेस्रो, ठप्प भएको समयमा होटलहरूको 'रेनोभेसन' गर्ने।
उनी बिक्रीमा रहेका होटलहरू हेर्न थाले। त्यसैबीच कोरोना असरले नचलेका होटलको सञ्चालन खर्च घटाउने तयारीमा लागे। कर्मचारीलाई दिने तलबदेखि भान्सामा प्रयोग हुने सामानको खर्च कटौती गर्ने योजना बनाए।
सामान्य अवस्थामा बेफुर्सदिला उनी यति मिहिन गरी यी काम हेर्दैनन्। कोरोनाकालमा भने उनीसँग समय नै समय थियो।
'यी सबै व्यवस्थापनका कुरा हेर्ने कर्मचारी हुन्छन्। उनीहरूले समयअनुसार अप्ठ्यारो अवस्थामा मनको आवाज सुन्छन्। त्यो गलत पनि होइन। तर म लगानीकर्ता हुँ। यस हिसाबले मैले त दीर्घकालीन रूपमा, नयाँ र फरक नजरबाट हेर्नुपर्छ,' उनले भने।
त्यही नजर उनले सुरूमा केन्याको पुरानो होटलमा लगाए। त्यो होटलले १५ वर्षदेखि नाफा कमाउन सकेको थिएन, कोरोनाले झनै थला पारेको थियो। कर्मचारीको तलबमा मात्र होटलको ६० प्रतिशत रकम खर्च हुन्थ्यो।
उनका अनुसार पुरानो होटल भएकाले ३०-४० वर्षदेखि काम गरिरहेका कर्मचारी थिए। कोही त ७५ वर्ष उमेरका।
'सामान्य परिस्थितिमा उनीहरूलाई बिदा गर्न सकिँदैन थियो,' उनले कोरोनाकै समयलाई अवसर ठाने र कर्मचारीहरूलाई भने, 'लकडाउनले होटल ठप्प छ। आम्दानी छैन, खर्च धेरै छ। अब नियमित तलब दिएर राख्न सक्ने अवस्था भएन। मैले गर्न सक्ने भनेको अहिले भएको पैसा तपाईंहरू सबैलाई दिने हो। त्यो पैसा लिएर स्वैच्छिक अवकाशमा जान सक्नुहुन्छ। कोरोना सकिउन्जेल पर्खेर बस्नुहुन्छ भने पनि बस्नुस्, तर त्यसपछि होटलको भविष्य के हुन्छ, मलाई थाहा छैन।'
राहुललाई मात्र होइन, कोरोनाले लपेटेका बेला होटल व्यवसायको भविष्य के होला भन्ने कसैलाई प्रस्ट आकलन थिएन। त्यसैले कर्मचारीहरूले प्रस्ताव स्वीकार गरे।
कोरोनाकै समयमा कर्मचारीहरूसँग नेगोसिएसन भयो। आवश्यकभन्दा बढीलाई स्वैच्छिक अवकाशमा घर पठाए।
उनीहरूका लागि त्यो सहमति एकदमै फाइदाजनक भएको राहुल दाबी गर्छन्, 'दुई वर्षसम्म होटल चलेको थिएन। उनीहरूले मेरो प्रस्ताव नमानेका भए बिनातलब बस्नुपर्थ्यो, झनै मुस्किल हुन्थ्यो।'
यसरी जनशक्ति पुनर्संरचना, लगानीको प्राथमिकता निर्धारण र नयाँ ढंगमा काम गर्न राहुललाई कोरोनाले पर्याप्त समय दियो।
'मैले मेरो पेटको आवाज सुनेँ। बुबाको सुझाव पछ्याएँ। जति दिन होटल बन्द भए, म त्यसको पुनर्संरचनामा व्यस्त भएँ,' उनले भने।
जब बजार खुल्यो र पर्यटक आवागमन तीव्र भयो, रेनोभेसन गरिएका चौधरी ग्रुपका होटलहरू नयाँ कर्मचारीका साथ नयाँ ढंगमा चल्न थालिसकेका थिए। यही रणनीतिले मसाइमाराको रिसोर्ट अहिले अरूभन्दा राम्रो र फाइदामा चलिरहेको छ। केन्याको पुरानो होटल पनि नयाँ ढंगले चलेको उनले बताए।
'हामी आफ्ना होटलहरूलाई नयाँ ढंगले ब्रान्डिङ गर्न थालेका थियौं। र, आफूलाई नयाँ खेलाडीका रूपमा बजारमा उभ्याएका थियौं,' उनले भने।
त्यही अवधिमा नयाँ होटल खोल्ने अभियानअनुरूप सन् २०२० मा उनले दुबईको पाँचतारे होटल 'ताज जुमेरिया लेक टावर्स' खोले।
राहुलका लागि दुबईको यो होटल खास छ। उनी महिनाको एक साताजसो दुबईमै हुन्छन्। पचास तलाको त्यही होटलको एउटा कुनामा सिजी कर्प ग्लोबलको मुख्यालय छ। संसारकै महँगोमध्येको सहरमा खुलेको यो होटलमा राहुलले सबभन्दा धेरै लगानी गरेका छन्। अर्थात्, उनको सबभन्दा धनी होटल हो यो।
'दुबईमा त्यो स्तरको एक मात्र विदेशी होटल हाम्रै हो। त्यो होटल सिजी हस्पिटालिटीको फेस (अनुहार) पनि हो,' उनले भने, 'त्यो बनाउँदा म आफैं चार तलामुनि गएर शिलान्यास गरेको थिएँ। आज त्यो होटलमा हाम्रो नेपाली झन्डा फहराएको देख्दा गर्व लाग्छ।'
उनले यहीँबाट मध्य एसिया, युरोप र अफ्रिकामा बजार विस्तार गरिरहेका छन्। अमेरिकामा भने अब उनी होटल चलाउने सोचमा छैनन्। बरू अरू नै व्यवसाय गर्ने सोच छ। आफूले पहिलोपटक डिल गरेर, बडो दुःख झेलेर किनेको होटल पनि बेच्न खोजिरहेका छन्। कुनै समय बर्सेनि धाउने अमेरिका पछिल्लो तीन वर्षयता गएका छैनन्।
बीस वर्षे उमेरमा उनलाई अमेरिकामै बस्ने इच्छा थियो। उमेर चालीस हुँदा पनि उनलाई मनपर्ने जीवनशैली त त्यही हो, अमेरिकी ठाँटको। तर अब अमेरिका गएर बस्ने रहर छैन। १६९ वटा होटल काँधमा बोकेर हिँडिरहेका उनलाई यो यात्रामा निरन्तर उकालो लाग्नु छ। र, यो यात्रा उनी नेपालमै बसेर तय गर्न चाहन्छन्।
'मेरो अबको सपना भने पनि लक्ष्य भने पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा विस्तार गर्नु हो। यसका लागि मलाई विदेश गएर बस्न पर्दैन। मैले यही सानेपा अफिसबाटै राम्ररी काम गर्न र सम्हाल्न सक्छु,' उनले भने।
हस्पिटालिटी संवेदनशील क्षेत्र हो। प्राकृतिक, आर्थिक, आतंकवाददेखि सामाजिक विपदमा समेत पहिलो असर यसैमा पर्छ। यस्ता विपद निर्विकल्प हुन्छन्, टार्न सकिँदैन। मानिसहरूलाई घुम्न त के, घरबाट बाहिर निस्किन पनि जोखिम महसुस हुन्छ। जब मानिसहरू निस्किन छाड्छन्, तब हस्पिटालिटी क्षेत्र धर्मराउँछ।
कोरोना महामारी यस्तै संकट बनेर आएको थियो। मानिसहरूको हिँड्ने, घुम्ने लयमा कोरोनाले घ्याच्च लगाएको 'ब्रेक' को असरबाट अघि बढेर हस्पिटालिटी क्षेत्र अझै पहिलेको रफ्तारमा गुड्न सकेको छैन।
उनी भने रफ्तार बढाउन निरन्तर खटिरहेकै छन्। यो स्वभाव आफूले बुबाबाटै विरासतमा पाएको उनी बताउँछन्।
'काम सुरू गरेपछि फत्ते गरेरै छाड्ने बुबाको बानी छ,' उनले भने।
उनको यात्रामा बुबाले सधैं हात थामे, हात समातेर डोर्याउँदै हिँडे। आफ्ना दाइ र भाइलाई पनि बुबाले यसैगरी काम सिकाएको राहुल बताउँछन्।
विनोद चौधरीका तीन छोरामध्ये जेठा निर्वाण सबभन्दा पहिले व्यवसायमा जोडिएका हुन्। सन् १९८८ देखि सन् २००६ सम्म उनले निर्वाणलाई काम सिकाए। सन् २००६ देखि २०१३ सम्म राहुलको हात थामे। अहिले कान्छा वरूणलाई डोर्याइरहेका छन्।
'विनोद चौधरी जस्तो मेन्टर पिताका रूपमा पाउनु मेरो अहोभाग्य हो,' राहुलले भने, 'मैले कुनै विश्वविद्यालयबाट एमबिए गरेको छैन। विनोद चौधरीबाटै सिकेको हुँ।'
कामका मामिलामा उनी आफ्ना बुबालाई सजिलो मान्छे भने ठान्दैनन्। राहुलका नजरमा विनोद चौधरी 'पर्फेक्सनिस्ट' हुन्। कुनै कुरा थालेपछि पूरा गर्नैपर्छ। अनि कुनै कुरा पाउन अर्को कुरामा सम्झौता गर्दैनन्, गुमाउँदैनन्। भोलिको मात्र सोचेर कुनै निर्णय लिँदैनन्, दस वर्षपछि त्यसको प्रभाव वा कार्यान्वयन के हुन्छ भनेर सोच्छन्।
कामको कुरामा न राहुल, न निर्वाण, न वरूण; कसैलाई कहिल्यै छोरा भनेर छुट दिँदैनन्। जस्तो व्यवहार अरू कुनै कर्मचारीसँग गर्छन्, त्यही छोराहरूसँग गर्छन्। सोचेजस्तो काम नगर्दा वा गल्ती गर्दा हप्काइहाल्छन्।
'कामको कुरामा उहाँ हामीलाई रत्तिभर छुट दिनुहुन्न। गल्ती भयो भने ठाउँको ठाउँ हप्काउनु हुन्छ, चाहे अगाडि जोसुकै होस्!'
बाबुको स्वभाव राहुललाई कहिलेकाहीँ कठोर लाग्छ।
उनी सम्झिन्छन् —
विनोदले आफ्ना कलिला तीनै छोरालाई पढ्न भारत पठाएका थिए। होस्टलमा राखिदिए। राहुल पढ्न जाँदा जम्मा ६ वर्षका थिए।
अहिले राहुलकै ठूली छोरी ६ वर्षकी छन्, छोरीलाई हेरेर उनको मन भुलुक्क हुन्छ — यो उमेरमा म छोरीलाई कसरी बोर्डिङ स्कुल पठाएर आफूबाट अलग राख्न सक्छु? त्यस्तो आइपरे त बरू म छोरीसँगै स्कुल भर्ना होऊँला!
बाबुले आफ्नो मुटु कुन टेकोमा अड्याएर, कति हिम्मत बटुलेर, कति मन मारेर आफ्ना तीनै सन्तानलाई आफूबाट टाढा पठाए, अहिले सोच्दा पनि राहुल यसको जवाफ पाउँदैनन्। उनलाई विश्वास नै हुँदैन।
तर उनलाई लाग्छ — बुबाले त्यति नगरेको भए, त्यो आधार तयार नपारिदिएको भए, अहिले तीन भाइले जुन मुकाम हासिल गरेका छन्, त्यो सम्भव नहुन पनि सक्थ्यो!
अहिले विनोद चौधरीले राहुललाई होटल व्यवसायको मैदानमा एक्लै दगुर्न छाडिदिइसके। राहुलकै भाषामा भन्दा उनी 'विनोद चौधरी बिजनेस युनिभर्सिटी' बाट ग्र्याजुएट भइसके। तर सिक्ने, सिकाउने, सल्लाह र सुझाव लिने क्रम रोकिएको छैन।
'म हिजोआज हरेक काममा बुबालाई साथ लिएर हिँड्दिनँ, तर बुबासँग सिक्ने क्रम रोकिएको छैन,' राहुल भन्छन्, 'विनोद चौधरीले खडा गरेको विरासतलाई अझ परसम्म लैजानु ठूलो जुत्तामा खुट्टा हालेर हिँडेजस्तै हो। यो हिँडाइमा कति कुरा म आफ्नै हिसाबले पनि सिक्दैछु। म विनोद चौधरीकै प्रोटिजी हुँ।'
स्वभावमा भने राहुल आफूलाई बुबाभन्दा फरक र राम्रो ठान्छन्।
'बुबाको भन्दा केही राम्रो गुण मसँग छ जस्तो लाग्छ,' उनले भने, 'बुबामा नभएको धैर्य मसँग छ। बुबाको जस्तो रिस मसँग छैन। बुबाको जस्तो कठोर मिजास मेरो छैन। म तनाव र दबाब आफ्नै हिसाबले व्यवस्थापन गर्न सक्छु। सायद बुबाले भन्दा राम्ररी व्यवस्थापन गर्न सक्छु।'
उनले थपे, 'बुबाको समयमा उहाँको त्यही स्वभावले काम गर्यो होला। तर म त्यसरी काम गर्न सक्दिनँ। फेरि पहिले उहाँ एक्लैले भार उठाउनुहुन्थ्यो। त्यही तनावले उहाँको स्वभाव अलि कडा भएको होला। अहिले त त्यो भार हामी चार जनामा बाँडिएको छ।'
चौधरी ग्रुपका विभिन्न भगिनी कम्पनीहरूको जिम्मेवारी अहिले विनोद चौधरीले आफ्ना तीन छोरालाई भाग लाएका छन्।
यो त व्यावसायिक कामको जिम्मेवारी भयो, पूरा चौधरी परिवारकै ठूलो भार वहन गर्ने काँध भने अर्कै छ। राहुलको स्वभाव बुबाको भन्दा जे जति फरक छ, त्यो डिएनएको स्रोत अर्कै छ। राहुल र उनका दाइभाइलाई हरेक दिन ऊर्जा दिने बुबा हुन्, बुबा र छोराहरूको आकाश थाम्ने व्यक्ति भने अर्कै छ।
उनी हुन् राहुलकी आमा — सारिका।
'चौधरी परिवार र चौधरी ग्रुपको आत्मा नै मेरी आमा हो। आमा नभएको भए बुबाले देशबाहिर पखेटा फैलाउनै सक्नु हुन्थेन,' राहुल भन्छन्।
उनका अनुसार विनोद चौधरीले जति सपना देखे, ती सपना उनका मात्र थिएनन्, सारिकाका पनि सपना हुन्।
श्रीमान र छोराहरू संसारभर फैलिएको व्यवसायमा व्यस्त हुँदा परिवारको एक-एक धागो जोडेर राख्ने पनि सारिका नै हुन्।
अलगअलग व्यवसायमा बाँडिएका छोराहरूलाई एकै समूह र एकै परिवारमा बाँधेर राख्ने गाँठो पनि सारिका नै हुन्।
'परिवारप्रति मेरी आमाको ठूलो महत्त्वाकांक्षा र सपना छ,' राहुलले आफ्नी आमाबारे भने, 'उहाँ आफ्नो सपनाबाट कहिल्यै विचलित हुनुभएन। धेरैले आमाको भूमिका परिवार समेट्ने वा बाँध्ने मात्र भन्छन्। तर चौधरी समूहको आगोमा तेल भर्ने काम नै मेरी आमाले गर्नुभएको हो। आमा नभएको भए अहिलेको यो सफलता हासिल हुनै सक्दैन थियो।'
राहुलका अनुसार सारिका व्यवसायबारे छोराहरूलाई केही भन्न परे आफैं भनिहाल्दिनन्। श्रीमानमार्फत भन्छिन्। व्यवसायबारे कुनै कुरा छोराहरूलाई कसरी भन्ने, बुबाले राम्ररी जानेका छन्। अनि बुबालाई कुनै कुरा कसरी भन्ने, त्यो चाहिँ आमाले नै जानेकी छन्।
आफ्नो धैर्य र शान्त मिजास आमाबाटै विरासतमा पाएको राहुल बताउँछन्।
.jpg)
राहुल चौधरी आफ्ना आमा, बुबा, श्रीमती र छोरीहरूका साथमा।
हरेक साँझ चौधरी परिवार बसेर व्यवसायबारे कुराकानी गर्छ। तीनै छोराहरूलाई उनीहरूको काम के कसो भइरहेको छ भनेर विनोदले सोध्छन्। जानकारी लिन्छन् र केही सुझाव भए दिन्छन्। कुनै बेला आफ्नै सुर र धुनमा मात्र चल्ने, आफ्नै मात्र भरोसा गर्ने विनोद चौधरी अचेल बदलिएको राहुलले बताए।
पछिल्लो समय राहुल बुबालाई आफ्नो कुरा बुझाउन सक्ने भएका छन्। उनले ठीक हुन्छ भन्ने सोचेका व्यावसायिक प्रस्तावमा बुबा भरोसा गर्छन्। कुन होटल किन्ने, बेच्ने र कुनमा व्यवस्थापन सम्हाल्ने, राहुलले गरेको निधोमा समर्थन जनाउँछन्। आफूले खडा गरेको विशाल साम्राज्यको नेतृत्व आफ्ना छोराले गर्न सक्छन् भन्ने आत्मविश्वास उनमा देखिन्छ। छोराहरू कहिलेकाहीँ काममा चुक्छन्, त्यस्तो बेला उठाउन उनी हात दिन्छन्।
राहुललाई यो कुरामा विश्वास छ। किनभने, उनी भन्छन्, 'विनोद चौधरीसँग कुनै छलफल वा विवाद त्यो बेला मात्र जित्न सकिन्छ, जुन बेला आफूले के गर्न खोजेको हो भन्नेमा पूरा ज्ञान, जानकारी र प्रस्टता हुन्छ। आफ्नो व्यवसाय नै राम्ररी नबुझेको मान्छेले, आफूभन्दा वर्षौं धेरै अनुभव भएको व्यवसायीलाई आफ्नो कुरा कसरी बुझाउन सक्ला र! आखिरमा बाहिर कुनै डिल गर्दा पनि यही कुरा लागू हुने हो।'
सपना देखिरहने आमा र सपना पूरा गरिरहने बाबुबाट सिक्दै अगाडि बढेका राहुलका पनि आफ्नै विशाल सपना छन्।
त्यो सपना उनले सम्हालेको हस्पिटालिटी क्षेत्रसँगै जोडिएको छ।
यो यात्राका लागि उनले आफ्नै सोच र आफ्नै सिद्धान्तमा प्रस्ट बाटो तय गरेका छन् — नाफा हुने होटलहरूमा लगानी गर्ने। आफ्ना हरेक लगानीले प्रतिफल दिइरहेका छन् भन्ने सुनिश्चित गर्ने। नभए त्यसलाई बेच्ने र त्यसबाट बाहिर निस्किने। अनि अर्को अवसर समात्ने।
आफ्ना हरेक कदममा उनले यही सूत्र समात्ने प्रयास गरेका छन्।
अबको तीन वर्षमा नेपाल लगायत संसारभरि होटल क्षेत्र फस्टाउने उनको आशा छ। यही आशाको भरमा उनी धमाधम लगानी थपिरहेका छन्।
सिजी हस्पिटालिटीले छ वर्षअघि आफ्नो छुट्टै व्यवस्थापन कम्पनी खडा गरेको थियो। यसले पनि पछिल्लो समय रफ्तार लिएको छ। भारतमा मात्र सय हाराहारी होटल चलाइसकेको छ भने बर्सेनि २० देखि २५ वटा होटल थपिँदै छन्।
होटलको बजार विस्तारमा नेपाल पनि राहुलको उच्च प्राथमिकतामा छ।
उनले चितवनको मेघौलीमा 'मेघौली सराय रिसोर्ट' र ललितपुरको झम्सिखेलमा बिजनेस होटल 'भिभान्ता' चलाएका छन्। यी दुवैमा ताज समूहसँग सहकार्य छ। ताज ब्रान्डकै नयाँ होटल काठमाडौंको कान्तिपथमा खोल्दै छन्। नवलपरासीको चौधरी उद्योग ग्राम परिसरमा रिसोर्ट र स्पा विस्तार हुँदैछ। यो पनि ताजकै ब्रान्डमा सञ्चालन हुनेछ। यति मात्र होइन, पोखरा र भैरहवामा पनि राहुल नयाँ होटल खोल्दै छन्।
त्यस्तै, डोल्पो पदमार्गका छवटा होटलमा चौधरी फाउन्डेसनले लगानी गरेको छ। यी होटलमा स्थानीय बासिन्दालाई नै सञ्चालक बनाइएको छ। उनीहरूलाई फाउन्डेसनले ऋण पनि दिएको छ।
कुपन्डोलस्थित होटल समिटको पुरानो भवन भत्काएर समिट रेजिडेन्सी अपार्टमेन्ट र पाँचतारे होटल बन्दैछ। यसमा सिजी हस्पिटालिटीको ३० प्रतिशत लगानी छ। यसको प्रमुख लगानीकर्ता राहुल होइनन्। त्यसैले व्यवस्थापन पनि अर्कै समूहले हेर्छ।
समिटको यो काममा भने उनले ठूलो चुनौती सामना गर्नुपर्यो।
काम चलिरहेकै बेला गत चैतमा निर्माणाधीन भवनका कारण वरपरका आवासीय घर भासिए। दुइटा घर पूरै भत्किए भने छवटा क्षतिग्रस्त भए।
'यस्ता परियोजनामा सँधियारको भौतिक संरचना र जग्गा संरक्षण गर्नु महत्त्वपूर्ण दायित्व हो,' उनले भने, 'तर भयो के भने, फिल्डको सबै कामको जिम्मेवारी लगानीकर्ताले निर्माण गर्ने ठेकेदार कम्पनीलाई तोकेको हुन्छ। हामीले सुरक्षाका साथ काम गर्न भनेका थियौं। सँधियार घरहरूको सुरक्षाका लागि समिटमा निर्माण कम्पनीले पाइल प्रोटेक्सनको काम गरिरहेकै बेला माटो भासियो। त्यसले हामीलाई अत्यन्तै मर्माहत बनाएको छ।'
समिटका तर्फबाट स्थानीयको सबै क्षति सम्बोधन गरिएको उनको दाबी छ।
'पीडितहरूप्रति हाम्रो जुन जिम्मेवारी छ, त्यो हामी पूरा गर्छौं। समस्या समाधानका लागि जिम्मेवारीपूर्वक काम गरिरहेका छौं,' उनले भने, 'जुनै पनि लगानीकर्ता यति ठूलो परियोजना कार्यान्वयन गर्दा समस्या नआओस् भनेर संवेदनशील हुन्छ नै। तै पनि कतिपय समस्या हाम्रो वशभन्दा बाहिरका हुन्छन्।'
झन्डै दुई दशक लामो व्यावसायिक यात्रामा राहुलले यस्ता थुप्रै चुनौती खेपिसके। सपना देख्न र पछ्याउन भने छाडेका छैनन्।
'म अब रोकिनेवाला छैन,' उनले भने, 'नेपालको पर्यटन क्षेत्रको उत्थानमा सकेको योगदान दिन म निरन्तर लागिरहन्छु।'
नेपालको पर्यटनमा अथाह सम्भावना र अवसर देखेका छन् उनले। अब शे-फोक्सुन्डोमा रिसोर्ट खोल्ने योजना बनाएका छन्।
पछिल्लो समय नेपालमा स्तरीय होटल तथा रिसोर्टहरू खुल्ने क्रम तीव्र छ। एक दर्जन हाराहारी त अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्ड नै आइसके। पर्यटन क्षेत्रमा भित्रिएको यति ठूलो लगानीको स्थायित्वका लागि राज्यले सहयोगी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने उनी बताउँछन्। त्यसले पर्यटन क्षेत्र फस्टाउने, रोजगारी बढ्ने, राष्ट्रिय आय बढ्ने उनको विश्वास छ।
'सम्बन्धित मन्त्रालयले आश्वासन दिएर मात्र हुँदैन। पूरै प्रणालीले राम्रो काम नगरेसम्म राम्रो परिणाम आउँदैन,' उनले भने, 'नीतिगत र व्यावहारिक रूपमा राज्य सहयोगी भएन भने अहिले जुन उत्साहका साथ लगानी भित्रिएको छ, ती लगानीकर्ताहरू चाँडै निराश हुनुपर्ने अवस्था आउनेछ।'
नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धनमा दुइटा मुख्य समस्या रहेको उनले औंल्याएका छन् —
पहिलो समस्या हो, पूर्वाधार।
नेपालले वार्षिक आठ लाख पर्यटकलाई सेवा दिइरहेको छ। बीसदेखि तीस लाख भित्र्याउने लक्ष्य छ। दुई गुणा धेरै पर्यटक ल्याउन पूर्वाधार भने निर्माण हुन नसकेको उनी बताउँछन्।
मुख्य त विमानस्थलकै समस्या छ। दुइटा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल — भैरहवाको गौतमबुद्ध र पोखरा विमानस्थल — थपिएका त छन्, तर व्यवहारमा ती अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल होइनन्। तिनको आफ्नै सीमा छ। त्यसमाथि यी विमानस्थलले विदेशी पर्यटकलाई सेवा दिनेतर्फ कुनै पहल नगरेको उनको गुनासो छ।
विमानस्थल सँगसँगै सडक पूर्वाधार र हवाई यात्रा पनि विश्वसनीय र सुरक्षित नभएको उनले बताए।
'पर्यटन प्रवर्द्धनको पहिलो सर्त नै सुरक्षित यात्राको ग्यारेन्टी हो,' राहुलले भने, 'हामीकहाँ भने हवाई सेवादेखि सडक यातायातसम्म असुरक्षित छ। पोखराको विमान दुर्घटनापछि होटल व्यवसाय दुई महिना प्रभावित भयो। पर्यटकहरू हवाई यात्रा गर्नै डराए। यस्ता घटनाले दुरगामी असर पार्छ। राज्यले पूर्वाधारमा अल्पकालीन र दीर्घकालीन रूपमा के गर्न सक्छ भन्नेबारे बेलैमा सोचोस्।'
दोस्रो समस्या, आन्तरिक पर्यटनको अभाव।
कोरोनापछिका वर्ष भारत र चीनको पर्यटन क्षेत्र आन्तरिक पर्यटकले धानेको थियो। नेपालमा पनि त्यस्तै भयो। तर फरक के भयो भने, भारत र चीनले अहिले पनि आन्तरिक पर्यटनलाई बढावा दिइरहेका छन्। मध्यमवर्गीय जनतालाई स्वदेशका पर्यटन गन्तव्य घुम्न प्रोत्साहित गरिरहेका छन्। उनीहरू भलै विदेशी पर्यटकले जस्तो धेरै खर्च नगर्लान्, तर देशका कुना कुना घुमेर बजार चलायमान बनाउँछन्। यसले समग्र पर्यटन क्षेत्रको कारोबार बढ्छ।
नेपाल भने आन्तरिक पर्यटकलाई देशभित्रै घुमाइराख्ने वातावरण सिर्जना गर्न चुकेको राहुल बताउँछन्।
'यही रणनीति नेपालले पनि लिनुपर्थ्यो,' उनले भने, 'भारत र चीनले जस्तै हामीले आन्तरिक पर्यटन प्रवर्द्धनमा जोड दिएको भए नेपालका कुना कुनाका होटलहरू राम्रो अकुपेन्सीका साथ चलिरहेका हुन्थे। यसले स्थानीय आर्थिक गतिविधि बढाउन ठूलो मद्दत गर्थ्यो।'
अर्कातिर, तीन अर्ब हाराहारी जनसंख्या भएको भारत र चीनबाट बर्सेनि विदेश भ्रमणमा जाने नागरिकलाई नेपालमा आकर्षित गर्न पनि कुनै पहल नभएको उनी बताउँछन्।
'भारतीय र चिनियाँहरूलाई मात्र आकर्षित गर्न सक्यौं भने पनि नेपालको पर्यटन क्षेत्र विकास गर्न अरू केही गर्न पर्दैन,' होटल एसोसिएसन अफ नेपाल (हान) का पूर्वबोर्ड सदस्यसमेत रहेका राहुलले भने, 'यस्ता विषय सम्बोधन होस् भनेर हामी हरेक पर्यटनमन्त्रीलाई ज्ञापनपत्र दिन्छौं, तर कसैले सुनुवाइ गर्दैन।'
निजी क्षेत्रले पर्यटन क्षेत्रमा धेरै काम गरे पनि सरकार यसमा चुकेको उनी बताउँछन्। व्यवसायीहरूले खर्चिला पर्यटकका निम्ति सेवा र सुविधा तयार पारे पनि सरकारले चासो नदिएको उनको गुनासो छ।
'हामीले धेरै खर्च गर्न सक्ने धनी पर्यटकहरूका लागि हरेक सेवा र सुविधा तयार गरेका छौं। तर सरकारको तर्फबाट कुनै पहलकदमी छैन,' उनले भने, 'होटल त हामीले बनायौं, तर त्यहाँसम्म पुग्ने सहज बाटो खै! सुरक्षित हवाई यात्रा खै! हामीले मात्र एकोहोरो धकेलिरहेका छौं।'
सरकारले निजी क्षेत्रसँग हातेमालो गर्दै पर्यटन प्रवर्द्धनमा भूमिका खेल्नुपर्ने उनी बताउँछन्। अहिले पर्यटन क्षेत्रमा काम गरिरहेका मुख्य तीन निकाय — सरकार, नेपाल पर्यटन बोर्ड र हान एक ठाउँ उभिएर अगाडि बढे भने बल्ल अहिलेभन्दा धेरै फड्को मार्न सकिन्छ भन्ने उनलाई लाग्छ।
राहुल व्यक्तिगत रूपमा पनि फड्को मार्ने हतारमा छन्। उनको रफ्तार सिजी हस्पिटालिटीको कारोबारले नै झल्काउँछ।
कोरोना महामारी अघिसम्म ४० करोड डलर बराबरको यो कम्पनीलाई राहुलले अहिले ५० करोड डलरभन्दा धेरैको बनाइसके।
उनको अबको लक्ष्य भनेको यसलाई एक अर्ब डलरको कम्पनी बनाउनु हो।
उनी आत्मविश्वाससाथ भन्छन्, 'सन् २०२५ को आखिरीसम्म दुई सय होटल चलाउने र सिजी हस्पिटालिटीलाई एक अर्ब डलरको कम्पनी बनाउने मेरो लक्ष्य हो। यो पूरा हुन्छ।'
जुन दिन यो लक्ष्य पूरा हुन्छ, उनी नेपालको एक मात्र 'बिलेनियर होटेलियर' बन्ने छन्।
'तर त्योभन्दा ठूलो सपना छ मेरो,' राहुलले कुराकानीको आखिरीमा भने, 'आज मलाई धेरैले विनोद चौधरीको छोरा भनेर चिन्छन्। जुन दिन विनोद चौधरीलाई मानिसहरूले तपाईं राहुल चौधरीको बुबा हो भनेर सोध्ने छन्, मेरो व्यावसायिक सफलता पूर्ण भएको ठान्नेछु।'
***
.jpg)
