जसको मन नेपालमा छ
डिसेम्बर महिना, सन् १९८२ — बम्बई (भारत) को न्यानोबाट पहिलोपटक काठमाडौंको ठिहीमा पाइला टेक्दा लगलग कामेका थिए, संगीतकार गर्ट मथिआस वेगनर।
उनलाई डिसेम्बरमा काठमाडौं कति चिसो हुन्छ भन्ने कुनै भेउ थिएन, त्यसैले ज्यानमा एकसरो कुर्ता–पाइजामा लगाएर आएका थिए उनी।
र, साथमा थियो — दुइटा तबला।
जर्मनीमा जन्मे–हुर्केका वेगनरले त्यति बेलासम्म तबला वादनमा विद्यावारिधि गरिसकेका थिए। काठमाडौं उपत्यकाको रैथाने संगीतमाथि अनुसन्धान गर्नु उनको भ्रमणको उद्देश्य थियो।
नेपाल आएको ४० वर्षपछि, अर्थात् यही डिसेम्बरको एक चिसो बिहान हामीले भक्तपुरको दत्तात्रयस्थित घरमा वेगनरलाई भेट्यौं।
काठमाडौं विश्वविद्यालय, संगीत विभागका ‘भिजिटिङ प्रोफेसर’ वेगनर आफ्नो किताब ‘ड्रमिङ इन भक्तपुर’ विमोचन निम्ति नेपाल आएका हुन्। उनको किताब केही दिनअघि पाटनढोकामा विमोचन भएको थियो। त्यही बेला हामीले उनीसँग लामो कुराकानी गर्ने इच्छा देखायौं। उनले सहमतिसूचक टाउको हल्लाउँदै भने, ‘भइहाल्छ नि, मेरो घरै आउनुस्, म भक्तपुरको दत्तात्रयमा बस्छु।’
‘दत्तात्रयमा कहाँ?’ हामीले सोध्यौं।
‘त्यहाँ आएपछि बाजा बजाउने मान्छेको घर कता हो भनेर सोध्नू,’ उनले हाँस्दै आफ्नो ठेगाना बताए, ‘मान्छेहरूले सजिलै मेरो घर देखाइदिन्छन्। तर सोध्दा नेपाल (नेवाः) भाषामा सोध्नू नि!’
लामो समय भक्तपुरमा बसेर काम गरेका ७५ वर्षीय वेगनर नेपाल भाषामा फर्ररै कुरा गर्न सक्छन्। नेपाली भाषामा पनि दक्ष छन्। तर यी दुईमध्ये एउटा भाषा रोज्नुपर्यो भने उनी नेपाल भाषा नै रोज्छन्। उनलाई नेपालीभन्दा नेपाल भाषा बोल्न सजिलो लाग्छ।
‘तर हामीलाई त नेपाल भाषा बोल्न आउँदैन!’ हामीले लजाउँदै भन्यौं।
हाम्रो गाँठो उनले नै फुकाइदिए र दत्तात्रय पुगेपछि नेपाल भाषामा कसरी सोध्नुपर्छ भनेर बताए — बाजा थाईमा सिया छेँ गना?
उनले अगाडि भने, ‘त्यति गर्दा पनि भेट्नुभएन भने मेरो टेलिफोन नम्बरमा फोन गर्नुहोला। तर त्यसको आवश्यकता पर्छ जस्तो मलाई लाग्दैन।’
वेगनरले भनेजस्तै दत्तात्रयमा उनको घर पत्ता लगाउन टेलिफोन गर्नुपरेन। हामीले सोध्नेबित्तिकै त्यहाँका स्थानीयले घरसम्मै पुर्याइदिए।
वेगनर बस्ने घर परम्परागत र आधुनिक शैलीको मिश्रण थियो। नेवार शैलीको होचो ढोका हुँदै हामी दोस्रो तलाको उनको कोठामा उक्लियौं।
हामी पुग्दा उनी काठमाडौं विश्वविद्यालयका आफ्ना संगीत विद्यार्थी तथा घरबेटी विष्णु मानन्धरसँग ‘ब्रेकफास्ट’ खाँदै थिए।
उनी ब्रेकफास्टमा व्यस्त रहँदा हामीले सरसर्ती कोठा नियाल्यौं।
बुइगः (बुइगल) मुनिको उनको कोठा लाम्चो थियो — चौडाइभन्दा लम्बाइ ठूलो। कुनामा खाट थियो, जसको अढेसमा एक लहर तबलाहरू थिए। खाटमाथि उनले आफ्नो खैरो रंगको कोट झुन्ड्याएका थिए। खाटकै छेउमा दर्जनौं सिडीको संकलन रहेको दराज र टेलिफोन थियो। कोठाको अर्को छेउ स्टिलको दराज र दराजसँगै थियो, उनको पियानो।
मुस्किलले घाम छिर्ने कोठा अँध्यारो भएकाले बिहानै बत्ती बालिएको थियो। झ्यालबाहिर बरन्डामा फूलहरू रोपिएका थिए। त्यहीँ वरिपरि केही भंगेरा चिरबिराउँदै थिए।
साँझ–बिहान चराको चिरबिर र वेगनरको बाजाबीच मज्जाको जुगलबन्दी चल्दो हो यो कोठामा!
ब्रेकफास्टपछि वेगनरले हामीलाई ‘ग्रीन टी’ ले स्वागत गरे र भने, ‘खासमा मेरो पुरानो घर यो होइन। दत्तात्रय नजिकै यटाछेँमा डेढ सय वर्ष पुरानो घर थियो। साढे तीन तला मैले भाडामा लिएको थिएँ। मलाई बगैंचाको सोख भएकाले अगाडिको जग्गा भाडामा लिएर बगैंचा बनाएको थिएँ।’
तिब्बत व्यापार गर्ने शाक्य परिवारको उक्त घर एकदमै पुरानो भएकाले वेगनरले आफ्नै खर्चमा जीर्णोद्धार गराए।
‘त्यो घर एकदमै सुन्दर थियो,’ उनले भने, ‘त्यहाँबाट दत्तात्रय क्षेत्र पूरै देखिन्थ्यो। मेरी श्रीमती र बच्चाहरू घरको छतमा बसेर दत्तात्रय हेर्न खुब रमाइलो मान्थे। त्यहाँ बाँदरहरू पनि आउँथे। २०७२ को भुइँचालोले त्यो घर बस्नै नमिल्ने गरी भत्कियो।’
त्यो घरसँग वेगनरको लामो सम्झना गाँसिएको छ। सबभन्दा ठूलो सम्झना त भुइँचालोकै छ, जति बेला उनको एक जना साथीको झन्डै झन्डै ज्यानै गएको थियो। भुइँचालोको कम्पनले पुरानो घर थरथर्ती हल्लिँदा उनी बल्लतल्ल ज्यान जोगाएर भागेका थिए।
त्यही घटनापछि पुरानो घर छाडेर उनी अहिलेको घरमा बस्न आएका रहेछन्।
‘मैले संकलन गरेका थुप्रै संगीत सामग्रीहरू रहेको दुईवटा कम्प्युटर जोगाउनै सकिनँ,’ उनले भने, ‘धन्न मेरो पियानो, तबला र फर्निचरहरू केही भएन।’
आफू बसिरहेको घर भग्नावशेषमा परिणत हुँदा जति सामग्री बचेका थिए र जति सामग्री सम्झनामा थिए, तिनैका आधारमा भक्तपुरको बाजाबारे किताब निकालेको उनले बताए।
‘नेपाल भाषा चाहिँ कसरी सिक्नुभयो?’ भर्खरै आफ्ना घरबेटी विष्णु मानन्धरलाई नेपाल भाषामै बिदावारी गरेका वेगनरसँग हामीले कुराकानीको सिलसिला अघि बढायौं।
‘मैले सुरूमा नेपाली भाषा सिकेँ,’ उनी नेपाल बसाइको आफ्नो प्रारम्भिक कालतिर फर्किए।
वेगनरले नेपाल आएको दोस्रो वर्ष सन् १९८३ मा जर्मन–नेपाल अनुसन्धान कार्यक्रमअन्तर्गत गोरखा र लमजुङ जिल्ला घुम्ने अवसर पाएका रहेछन्। त्यही क्रममा थोरबहुत नेपाली भाषा सिकेका उनी बिस्तारै पारंगत हुँदै गए।
त्यति बेला जर्मन वास्तु एवं सम्पदाविद् निल्स गुत्सो भक्तपुरमै बसेर वास्तुकलाको काम गर्दै थिए। गुत्सोले भनेका थिए, ‘भक्तपुर यस्तो ठाउँ हो, जहाँ चौबीसै घन्टा संगीतको धारा बग्छ।’
गुत्सोलाई सम्झिँदा बत्तीको मधुरो प्रकाशमा पनि वेगनरको अनुहार उज्यालो देखियो।
‘गुत्सोले आमन्त्रण गरेर नै म भक्तपुर आएको हुँ,’ उनले भने, ‘यहाँ आएपछि गुत्सोकै सिको गर्दै भक्तपुरमा बस्न थालेँ। भक्तपुरमा बसेर नेवाः संस्कृतिमाथि अनुसन्धान गर्न मलाई नेपाली भाषाले मात्र नपुग्ने भयो। त्यति बेला यहाँका धेरैलाई नेपाली बोल्न आउँदैनथ्यो। महिलाहरू त झन् एक शब्द बुझ्दैनथे। त्यसपछि मलाई नेपाल भाषा सिक्न करै लाग्यो।’
‘नयाँ भाषा सिक्न गाह्रो भएन?’
‘किन नहुनु! सुरूमा त अरूले नेपाल भाषा बोलेको सुन्दा चुइगम चपाएजस्तो लाग्थ्यो,’ उनले हाँस्दै भने, ‘शब्दकोष पनि नभएकाले कसरी सिक्ने होला भनेर साह्रै दुबिधा भयो। तर भक्तपुरकै स्थानीय र मेरा अनुसन्धान सहयोगी गणेशमान बासुकलाले खुब मद्दत गरेर सिकाउनुभयो।’
शब्द–शब्दबाट सुरू गरेका वेगनरलाई अहिलेजस्तो फर्रर नेपाल भाषा बोल्न झन्डै चार वर्ष लाग्यो।
‘नयाँ कुरा सिक्नुछ भने जिज्ञासु बालकजस्तो बन्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘भाषा होस् वा संगीत; मैले यी दुवै थोक जिज्ञासु बालकझैं सिकेको हुँ।’
संगीतको कुरा उठेपछि हामीले कुराकानी त्यतैतिर मोड्यौं।
भक्तपुरको दत्तात्रयस्थित घरमा वेगनर। तस्बिर: नवीनबाबु गुरूङ/सेतोपाटी
वेगनर सानैदेखि संगीतसँग नजिक थिए। जर्मनीको उनको घरमा पियानो थियो। स्कुलमा पनि पियानोको कक्षा लिएका थिए। संगीतमा नै भविष्य बनाउने सोच भने भारत बसाईक्रममा आयो।
उनी सन् १९७१ मा पहिलोपटक भारत आएका थिए। त्यति बेला २१ वर्षका थिए। पूर्वीय शास्त्रीय संगीतप्रति अथाह रूचि देखेर एक जना साथीले भारत जान उक्साएको उनी सुनाउँछन्।
साथीकै सल्लाहअनुसार उनी जर्मनीबाट कहिले बस र कहिले रेल चढेर टर्की, इरान, अफगानिस्तान, पाकिस्तान हुँदै भारतको बम्बई आइपुगे।
बम्बई पुगेपछि उनी महेश पत्तेल भन्ने व्यक्तिकहाँ तबला सिक्न गए।
समस्या के पर्यो भने, महेश हिन्दी र मराठी मात्र बोल्थे, वेगनरलाई यी दुवै भाषा आउँथेन।
महेशले भने, ‘म तिमीलाई मेरो गुरूकहाँ लैजान्छु। उहाँ ठूलो तबला वादक हुनुहुन्छ। उहाँलाई अंग्रेजी पनि आउँछ।’
यसरी वेगनर ‘पद्मभूषण’ विजेता भारतीय तबला वादक पण्डित निखिल घोषको सानिध्यमा पुगे।
यहाँबाट उनको औपचारिक तबला प्रशिक्षण सुरू भयो।
यसबीच उनले कलकत्तामा ‘ज्ञानबाबु’ नामले प्रख्यात पण्डित ज्ञानप्रकाश घोषसँग पनि तबला सिक्ने अवसर पाए।
‘मैले लगभग नौ महिना भारतमा बसेर तबला सिकेँ,’ उनले भने, ‘त्यो बेला हरेक दिन तबला अभ्यास गर्नुपर्थ्यो। चार महिना सिकेपछि गुरूहरूले आफूसँगै सांगीतिक प्रस्तुति दिन लगाउनुभयो, जहाँ मैले आधा घन्टा लगातार तबला बजाएँ।’
गुरूहरूसँगको त्यो सांगीतिक प्रस्तुति वेगनरको जिन्दगीकै सबभन्दा अविश्वमरणीय क्षण बन्यो। त्यो बेला भारतका अर्का धुरन्धर तबला वादक उस्ताद अहमद जान थिरकवा पनि वेगनर सँगै थिए।
‘अहमद जान थिरकवा त्यस्ता व्यक्ति हुन्, जसको नाम लिँदा पनि संगीतकारहरू कान समातेर वाह वाह भन्छन्,’ दाहिने हातले आफ्नो दाहिने कान छुँदै वेगनरले भने, ‘उहाँ त्यति बेला मेरो गुरूजीकै घरमा बस्नुहुन्थ्यो। उहाँले तबला बजाउँदा यस्तो झट्का आउँथ्यो, मानौं रूखबाट फल खसेको होस् — एकदम स्पष्ट, एकदम मिहिन, एकदम सुन्दर। उहाँसँग एउटै मञ्चमा बसेर प्रस्तुति दिन पाउनु मेरो अहोभाग्य हो।’
यसरी भारतका तीन दिग्गज तबला वादकहरूको सानिध्य पाएपछि पूर्वीय शास्त्रीय संगीतप्रति वेगनरको रूचि कहिल्यै पूरा नहुने रनाहामा परिणत भयो।
उनी जर्मनीमा जीव विज्ञान र रसायनशास्त्रमा स्नातक पढ्दा पढ्दै पूर्वीय शास्त्रीय संगीतको मोहले भौंतारिँदै भारत आइपुगेका थिए। यहाँ आएपछि भविष्यको दिशा स्पष्ट भएको उनलाई आभाष भयो।
उनी फर्केर जर्मनी आए अनि जीव विज्ञान र रसायनशास्त्रको पढाई सके। त्यसपछि एथ्नो–म्युजिकोलोजी, म्युजिकोलोजी, इन्डोलोजी र मानवशास्त्र पढ्न थाले।
उनलाई भारतमा सिकेको तबला वादनले यस्तो टक बसाएको थियो, उनले विद्यावारिधि पनि एथ्नो–म्युजिकोलोजीअन्तर्गत तबला वादनमै गरे।
यो त भयो वेगनरको भारत बसाइ र तबला सिकाइको कुरा। अब फर्कौं नेपालतिर, जहाँ उनी एक संगीत अनुसन्धाताका रूपमा आएका थिए।
नेपालमा उनी धेरै समय अनुसन्धाता कम, तबला वादकका रूपमा बढी चिनिए। अहिले पनि उनलाई संगीत अनुसन्धाताभन्दा तबला वादककै रूपमा धेरैले चिन्छन्।
उनले नेपाल आएपछि सबभन्दा पहिला पाटनका कृष्णनारायण श्रेष्ठसँग मिलेर काठमाडौंका विभिन्न ठाउँमा सांगीतिक प्रस्तुतिहरू दिए। यस क्रममा यहाँका संगीतकारहरू एकदमै नराम्रो अवस्थाबाट गुज्रिरहेका छन् भन्ने थाहा पाए। सबभन्दा ठूलो समस्या त पैसाकै थियो। किनभने, संगीतकारहरूले आफ्नो प्रतिभा देखाएर मुस्किलले पारिश्रमिक पाउँथे। बाजा बजाएर वा गाएर मात्र जीविका धान्न गाह्रो थियो।
वेगनर आफैंले पनि लामो समय बिनापारिश्रमिक काम गरे। उनी नारायणहितिभन्दा दक्षिणमा रहेको नारायण मन्दिरमा हरेक महिनाजसो सांगीतिक प्रस्तुति दिन्थे। बत्तीसपुतलीको राम मन्दिर, पशुपतिको किराँतेश्वर मन्दिर लगायत विभिन्न ठाउँमा तबला बजाउँथे। यसबापत् पारिश्रमिक भने बिरलै पाउँथे।
पारिश्रमिक नपाए पनि यहाँका स्थानीय संगीतकारहरूलाई जस्तो जीविका धान्न उनलाई गाह्रो भएन। किनभने, अनुसन्धाताका रूपमा पाउने रकमले काठमाडौंको त्यति बेलाको सस्तो जीविका सजिलै चल्थ्यो।
वेगनर नेपाल आएकै समयतिरको कुरा हो, यहाँ नेपाल टेलिभिजन स्थापना भयो। टेलिभिजनले शास्त्रीय संगीतको प्रत्यक्ष प्रसारण गर्न वाद्यवादकहरू माग गर्यो।
वेगनर उत्साहित हुँदै भाग लिन गए।
‘त्यो बेला नेपाल टेलिभिजनसँग स्टुडियोका नाममा एउटा साँघुरो कोठा थियो,’ उनले भने, ‘त्यही साँघुरो कोठामा मैले र कृष्णनारायणले मिलेर तबला बजाएका थियौं।’
यसरी टेलिभिजनमा तबला बजाएबापत् एक सय २५ रूपैयाँ पारिश्रमिक दिने भनिए पनि त्यो पैसा आफूहरूले कहिल्यै नपाएको उनी सम्झन्छन्।
‘हामीलाई सिंहदरबार छिर्दा ट्याक्सीमा मात्र आउन पाइन्छ भनिएको थियो। हामी पनि पारिश्रमिक पाइन्छ भनेपछि खुसी खुसी ट्याक्सी चढेर गयौं,’ उनले भने, ‘जति पारिश्रमिक दिने भनिएको थियो, त्योभन्दा बढी त ट्याक्सी भाडा नै पर्यो। तै पनि पारिश्रमिक पाएको भए त केही थिएन, त्यो पनि पाइएन! बिनासित्ति हाम्रो आफ्नै पैसा खर्च भयो।’
बिनापरिश्रमिक नै नेपालका विभिन्न ठाउँमा तबला बजाउँदै हिँडेका वेगनरले सन् १९८३ मार्चमा पहिलोपटक भक्तपुरमा संगीतिक प्रस्तुति दिए। त्यति बेला क्यालिफोर्नियाबाट आएका केही संगीतकारसँग मिलेर ङ्यातपोल (पाँचतले मन्दिर) को सिँढीछेउ खुला कार्यक्रम गरेको उनी सम्झन्छन्।
‘यसले मलाई भक्तपुरका स्थानीय सांगीतिक समूहहरूसँग नजिक हुन सहयोग पुर्यायो,’ वेगनरले भने।
वेगनरले त्यसपछि भक्तपुरका दक्ष स्थानीय संगीतकारहरूलाई आफ्नो गुरू बनाए र उनीहरूसँग रैथाने बाजा सिक्न थाले। उनी हरेक साँझ विभिन्न किसिमका रैथाने बाजा बजाउन सिक्थे र बिहानभरि त्यसको अभ्यास गर्थे।
रैथाने बाजाहरूमा उनले सबभन्दा पहिला सिकेको धिमे हो। त्यसपछि नौबाजा र लालाखिं बजाउन सिकेँ।
तीन वर्ष यहाँका बाजा सिकेपछि र स्थानीय समूहहरूसँग मिलेर सांगीतिक प्रस्तुति दिएपछि उनी यति पोख्त हुँदै गए, बिस्तारै यहाँका रैथानेहरू नै उनीकहाँ संगीत सिक्न आउन थाले।
काठमाडौं उपत्यकाको नेवार संगीत अध्ययन र अनुसन्धान क्रममा वेगनरसँग राम्रा–नराम्रा थुप्रै अनुभव छन्।
एकपटक उनी ‘गोप्य नृत्य’ मानिने चर्या नाचको पञ्चताल बाजा सिक्न भक्तपुरका एक बज्राचार्य गुरूकहाँ गएका थिए। गुरूले यो एकदम पवित्र र गोप्य नाच भएकाले अरूलाई सिकाउन नमिल्ने बताए।
वेगनरलाई भने जसरी हुन्छ सिक्नु थियो। गोप्य भनेपछि त झन् उनको सिक्ने हुटहुटी हलक्कै बढ्यो।
उनले कयौं दिन धुइपत्ताल खोजेर काठमाडौंमा चर्या नाचको पञ्चताल बाजा सिकाउने ठाउँ फेला पारे। त्यहाँ पनि गुठीभन्दा बाहिरका मान्छेलाई नाच सिकाइन्थेन, तर बाजा चाहिँ भर्खर भर्खरै सिकाउन थालिएको थियो। उनी त्यहीँ प्रशिक्षार्थीका रूपमा भर्ना भए र पञ्चताल सिक्न थाले।
यसरी सिकेपछि उनी भक्तपुरका उनै गुरूकहाँ गए र पञ्चताल बजाएर देखाए।
वेगनरको मिहिनेतले गुरू तीनछक खाए। उनले भने, ‘तिमीलाई त मलाई भन्दा धेरै थाहा भइसकेछ।’
त्यसपछि चाहिँ भक्तपुरका ती गुरूले पनि वेगनरलाई शिष्य बनाए।
यो बाजा चर्या नाचसँगै पाटनको गः प्याखँ (कात्तिक नाच) मा पनि बजाइन्छ। वेगनरले भक्तपुर र काठमाडौंको चर्या नाचमा बजाइने पञ्चतालको कम्पोजिसन र बजाउने तरिका मिहिन अध्ययन गरे। उनले आफ्नो किताबमा पनि यसबारे उल्लेख गरेका छन्।
‘भक्तपुर र काठमाडौंको कम्पोजिसन उस्तै छ, तर बजाउने तरिका फरक छ। मैले किताबमा दुवै तरिका कम्पोजिसनसहित जस्ताको तस्तै राखिदिएको छु, ताकि संगीतकारहरूले कुन शैलीमा बजाउने भनेर छान्न पाऊन्,’ उनले भने, ‘म व्यक्तिगत रूपमा काठमाडौंको तरिका छान्न सुझाउँछु, किनभने त्यो पूर्ण र भरपर्दो छ।’
वेगनरको ‘ड्रमिङ इन भक्तपुर’ किताब दुई भागमा प्रकाशित छ। एउटा भागमा भक्तपुरका नाच, बाजा, सांस्कृतिक परम्परा लगायतको जानकारी र बाजा बजाउँदा अपनाउनुपर्ने विधिहरू समावेश छन् भने अर्कोमा रैथाने बाजा र धुन कसरी बजाउने भनेर ‘ट्रान्सक्रिप्सन’ सहित राखिएको छ। संगीतकारहरूले यो किताब हेरेरै रैथाने नेवार बाजाहरू बजाउन सक्ने उनी बताउँछन्।
भक्तपुरमा संगीत संकलन गर्दाको अर्को किस्सा पनि रोचक छ —
सन् १९८५ मा उनी न्याखिं बाजा सिक्न चाहन्थे। यसअन्तर्गत उनको विशेष रूचि सिं बाजामा थियो। यो मृत्यु कर्ममा बजाइने बाजा हो। शोक धून भएकाले धेरैलाई मनपर्दैन। यसको धून काला जादूसँग जोडिएकाले अरू बेला सुने बिरामी पर्ने वा मृत्यु नै हुन्छ भन्ने जनविश्वास छ। त्यही भएर यो बाजा सिकाउने गुरूले आफूलाई बस्तीभन्दा टाढा लगेर अभ्यास गराएको वेगनर बताउँछन्।
बालकझैं जिज्ञासु वेगनरले एक सातामै सिं बाजा बजाउन सिकेका थिए।
बजाउन त सिके, तर जनविश्वास सत्य साबित भइदियो!
‘बाजा सिकेको केही दिनमै म बिरामी परेँ,’ उनले भने, ‘जतिसुकै ओखतीमुलो गर्दा पनि छुँदै छोएन। बम्बईमा बस्दा एक जना बाबाले विभूति दिएका थिए। त्यही विभूति पानीमा घोलेर खाएपछि बल्ल म तन्दरूस्त भएँ।’
उनले अगाडि भने, ‘त्यो विभूतिमा के जादू थियो मलाई थाहा छैन, तर त्यो खानासाथ बिजुलीको स्विच अन गरेजस्तो १०–१५ मिनेटमै ठिक भएँ। एकछिन अगाडिसम्म आलसतालस मान्छे एकाएक तंग्रिए। शरीरमा त्यसै ऊर्जा भरिएर आयो।’
त्यो घटनापछि वेगनरलाई काठमाडौंको जनविश्वास सत्य लाग्न थालेको छ।
‘यो सहर रहस्यै रहस्यले भरिएको छ। एउटा रहस्यको भुक्तमान म स्वयं भएँ,’ उनले भने, ‘त्यो मेरो जिन्दगीकै सबभन्दा अद्भूत अनुभव हो।’
काठमाडौं उपत्यकाका रैथाने बाजा सिक्दै जाँदा र रैथानेहरूसँग उठबस गर्दै जाँदा वेगनरलाई के अनुभूति भयो भने — यी रैथाने बाजा र यहाँको स्थानीय संगीत लोप हुने क्रममा छ। यिनलाई जोगाएर राख्न सकिएन भने भविष्यमा बाजा मात्र होइन, बजाउनेहरू पनि भेट्न मुस्किल पर्नेछ।
यही अनुभूतिले वेगनरलाई विश्वविद्यालयअन्तर्गत संगीत विभाग स्थापना गरेर पठनपाठन गराउने इच्छा जागृत भयो।
यसनिम्ति उनले जर्मन दूतावासबाट आर्थिक सहयोग प्राप्त गरे। त्यही सहयोगका आधारमा संगीत विभाग खोल्ने योजनासहित त्रिभुवन विश्वविद्यालय गए।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयले उनको प्रस्ताव मन परायो। तत्कालीन मानविकी विभाग प्रमुखले उनीसँग संगीत विभाग खोल्ने सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे।
हस्ताक्षर त भयो, तर कार्यान्वयन भएन।
‘विभागीय प्रमुख परिवर्तनसँगै संगीत विभाग खोल्ने योजना कता हरायो कता!’ वेगनरले दिक्क मान्दै भने, ‘नयाँ विभागीय प्रमुखले खासै रूचि देखाएनन्। उनी जर्मन दूतावासले दिएको आर्थिक सहायता रकम लिन इच्छुक थिए, तर त्यो योजनामा मलाई सामेल गराउन चाहन्थेनन्। मैले खोजेको पैसा लिएर मलाई नै बाहिर धकेल्न चाहन्थे। मलाई उनीहरूको स्वभाव चित्त बुझेन।’
त्यसपछि उनी काठमाडौं विश्वविद्यालयको सम्पर्कमा पुगे। तत्कालीन उपकुलपति सुरेशराज शर्मा वेगनरको योजना सुनेर उत्साहित भए र वेगनरकै नेतृत्वमा संगीत विभाग खोल्न राजी भए।
सन् १९९६ मा खुलेको संगीत विभागको पहिलो मुकाम भक्तपुरको चुपिनघाटस्थित हर्षनारायण धौभडेलको शिवालयमा थियो। वेगनरले जर्मनी सहयोगबाटै उक्त शिवालय जीर्णोद्धार गराएका थिए। केही रकम विश्वविद्यालयले पनि लगानी गर्यो।
‘संगीत विभागमा कस्तो कर्मचारी राख्ने, कति पैसा दिने, कस्तो पाठ्यक्रम बनाउने भनेर निर्णय लिन म स्वतन्त्र थिएँ,’ करिब २० वर्ष संगीत विभागको नेतृत्व गरेका वेगनरले भने, ‘मैले अन्तर्राष्ट्रिय समिति गठन गरेर एकदमै राम्रो पाठ्यक्रम बनाएँ। त्यो पाठ्यक्रमले आजसम्म काम गरिरहेको छ।’
संगीत विभागको पहिलो सेमेस्टरमा जम्मा ६–७ जना विद्यार्थी भर्ना भएका थिए, जसको पृष्ठभूमि संगीत थिएन। उनीहरूले अरू नै केही विषय पढेका थिए र सबैमा असफल भएपछि संगीत पढ्न आएका थिए। त्यसमाथि केही विद्यार्थी भर्ना भएर पढ्न थालिसक्दा पनि संगीत पढेर के होला भन्ने अलमलमा थिए। कतिलाई मृत्यु संस्कारमा बजाइने सिं बाजा सिक्न हिच्किचाहट पनि थियो।
यसरी ६–७ जना विद्यार्थीबाट उठेको पैसाले विभाग चलाउन गाह्रो भएपछि वेगनरले फेरि जर्मन सरकार गुहारे।
जर्मन सरकारले उनलाई करिब साढे तीन लाख रूपैयाँ सहयोग दियो, जसले पहिलो सेमेस्टरको पढाइ धानियो।
दोस्रो सेमेस्टरबाट भने विद्यार्थी बढ्नुका साथै काठमाडौं विश्वविद्यालयको आर्थिक अवस्था बलियो हुँदै गयो। वेगनरको संगीत विभागको अवधारणाले पनि राम्रो परिणाम देखाउन थाल्यो।
यसबीच वेगनरले जर्मन एक्सचेन्ज प्रोग्रामअन्तर्गत केही रकम तलबका रूपमा पाउँथे। बिस्तारै उनले त्यहाँबाट पैसा पाउन छाडे। यता काठमाडौं विश्वविद्यालयमा दिन–रात खटिए पनि उनको तलब थिएन।
एकदिन उनले आफूलाई आर्थिक समस्या परेको भन्दै मुखै फोरेर पैसा मागे।
काठमाडौं विश्वविद्यालयले उनको समस्या बुझ्यो र संगीत विभाग खुलेको साढे एक वर्षमा पहिलोपटक वेगनरलाई तलब दिने निर्णय भयो।
वेगनर भने यस्तो समस्या भोलि पनि पर्न सक्छ भनेर आत्तिसकेका थिए। त्यही भएर पैसा जोहो गर्न सन् २००३ मा जर्मनीको बर्लिन विश्वविद्यालयमा पढाउन गए।
जान त गए, तर नेपालको माया मार्न सकेनन्।
खासगरी आफूले स्थापना गरेको संगीत विभागको सम्झनाले उनको मन हरपल उडेर नेपालै आइरह्यो। उनी उताको जागिर छाडेर फेरि पूर्णकालीन नेपाल फर्कन चाहन्थे, तर आर्थिक समस्याले आँट गरिहाल्न सकेनन्।
यही अलमलमा उनले एउटा उपाय निकाले।
त्यहाँ गर्मी, जाडो र क्रिसमसमा लामो छुट्टी हुन्थ्यो। त्यही छुट्टीमा ‘भिजिटिङ प्रोफेसर’ का रूपमा काठमाडौं विश्वविद्यालयमा पढाउन आउने उनले प्रस्ताव गरे।
उनको प्रस्ताव मञ्जुर भयो।
त्यसयता जर्मनीमा प्राध्यापन गर्दै छुट्टी बेला नेपालमा पढाउन उनी आइरहे।
‘साँच्चै भन्ने हो भने म जीवनमा एक दिन पनि छुट्टी बसेको छैन,’ उनले भने, ‘काठमाडौं विश्वविद्यालयको संगीत विभागलाई लामो समयसम्म जोगाउन मैले अहोरात्र काम गर्नुपर्ने थियो। यहाँका विद्यार्थी, कर्मचारी सबैको अभिभारा मैमाथि थियो।’
उनी जर्मनीमै रहँदा एकपटक संगीत विभागमा एउटा विपत् आइलाग्यो।
त्यो के भने, एक जना बेलायती व्यक्ति काठमाडौं विश्वविद्यालयमा फाइन आर्टस् विभाग बनाउन चाहन्थे। संगीत विभाग अतिक्रमण गरेर फाइन आर्टस् विभाग बनाउन लागेको खबर सुनेपछि उनले जर्मनका राजदूतलाई खबर गरे। राजदूतले बेलायती दूतावासमा चिठी लेखेपछि बल्ल त्यो अतिक्रमण रोकिएको उनी बताउँछन्।
‘संसारमा कतै पनि फाइन आर्टस् र संगीतको पढाइ सँगसँगै हुँदैन। एउटाको कामले अर्कोलाई असर पुग्छ। झन् यहाँ त संगीत विभागलाई नै ठाउँको कमी भइरहेका बेला फाइन आर्टस् पनि मिसाउँदा क्षमताले धान्ने कुरै थिएन,’ वेगनरले भने।
काठमाडौं विश्वविद्यालयको संगीत विभागलाई आफूले बच्चाजसरी हुर्काएका यस्ता थुप्रै उदाहरण दिन्छन्, वेगनर। ती उदाहरण सुनाउँदा उनका आँखा बच्चाकै जस्तो चम्कन्छन्।
त्यही संगीत विभागमा पछिल्लो समय वेगनरको उत्तराधिकारी भएर आएका छन्, संगीतकार लोचन रिजाल। २०७२ को भुइँचालोले भक्तपुरस्थित संगीत विभाग ध्वस्त भएपछि लोचनले नै त्रिपुरेश्वरस्थित गुठी संस्थानको जग्गामा नयाँ विभाग खोल्न पहल गरे। उनले थाइल्यान्ड र नेपाल सरकारबाट भूकम्प राहत कोष ल्याएर गुठीमा रहेको मन्दिर र सत्तलहरू जीर्णोद्धार गरिरहेका छन्।
‘लोचन मेरै विद्यार्थी हुन्। उनी काठमाडौं विश्वविद्यालयमा आउँदा गितार बोकेर आएका थिए र पप स्टार बन्छु भन्थे। यहाँ पढ्दै गएपछि उनलाई आफ्नो समाज र संस्कृतिमाथि काम गर्नुपर्ने महसुस भयो र एथ्नो–म्युजिकोलोजीमा विद्यावारिधि गरे,’ वेगनरले गर्विलो भावमा भने, ‘उनी मेरो अत्यन्तै राम्रो र भरपर्दो उत्तराधिकारी हुन्।’
‘केही समयअघि मात्र लोचन जर्मनीस्थित मेरो घर आएका थिए,’ उनले अगाडि भने, ‘हामीले हप्तौं लगाएर संगीत विभागको नयाँ पाठ्यक्रम बनाएका थियौं।’
वेगनरका अनुसार काठमाडौं विश्वविद्यालयको संगीत विभागमा स्नातकका विद्यार्थीले संगीत र समाजसँग जोडिएका विभिन्न विषय पढ्नुपर्छ। यो पढाइले विद्यार्थीहरूलाई भाषा, मानव विज्ञान, विश्वव्यापी संगीत, संस्कृतिदेखि समाजमा संगीतकारको भूमिका र जिम्मेवारीको ज्ञान दिन्छ। स्नातकोत्तरका विद्यार्थीले भने स्थानीय संगीत परम्पराबारे अध्ययन–अनुसन्धान पनि गर्नुपर्छ।
काठमाडौं विश्वविद्यालयको संगीत विभाग प्रमुख लोचन रिजाल वेगनरको अवधारणा लोपोन्मुख रैथाने संगीत जोगाउन एकदमै फलदायी भएको बताउँछन्।
‘हाम्रा केही विद्यार्थी अहिले नेवार, गन्दर्भ, शेर्पा लगायत विभिन्न समुदायको संगीतमा काम गरिरहेका छन्। संगीतमै भविष्य बनाउँछु भन्ने विद्यार्थीलाई उहाँले आशा नजगाइदिनुभएको भए यो काम सम्भवै थिएन,’ वेगनरको किताब विमोचनमा रिजालले भने।
वेगनरलाई भने काठमाडौं विश्वविद्यालयसँग केही चित्तदुखाइ छ।
‘पहिले जसरी हामीले स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न पाएका थियौं, त्यो अवस्था अहिले छैन,’ उनले भने, ‘म भिजिटिङ प्रोफेसरका रूपमा आइरहेको पनि विश्वविद्यालयलाई मनपरेको छैन।’
‘सायद म अब यहाँ भिजिटिङ प्रोफेसरका रूपमा पनि नरहन सक्छु,’ उनले दुःखी हुँदै भने।
यसको मतलब उनी नेपालको रैथाने संगीत अनुसन्धान र अध्यापनबाटै विदा हुन लागेका होइनन्। उनी अब स्वतन्त्र ढंगमा केही सीमित विद्यार्थीलाई मात्र पढाउन चाहन्छन्।
‘काठमाडौं उपत्यका संगीतको सागर हो, यहाँको संगीतसँग मेरो पिरती गाँसिएको छ। म यसबाट टाढा रहन सक्दिनँ,’ उनले भने, ‘जो मसँग तबला र यहाँका रैथाने नेवार बाजाहरू सिक्न चाहन्छन्, म अब उनीहरूलाई मात्र सिकाउँछु।’
यति हुँदाहुँदै विश्वविद्यालयको संगीत विभागलाई सक्दो सहयोग भने गरिरहने उनको भनाइ छ।
‘संगीत विभाग मेरो बच्चाजस्तै हो। यसलाई मैले नै हुर्काएको हुँ। म यसको भविष्यलाई लिएर चिन्तित छु। यो धेरै टिक्दैन कि भनेर कहिलेकाहीँ डर लाग्छ,’ उनी भावुक सुनिए।
काठमाडौं विश्वविद्यालयझैं आफूले लामो समय काम गरेको भक्तपुरसँग पनि उनको चित्तदुखाइ छ।
उनले सन् २००१ मा वर्ल्डवाइड फन्डबाट अनुदान जुटाएर भक्तपुरको संगीतमा लगानी गर्न खोजेका थिए। त्यो पैसा भक्तपुरलाई सांगीतिक सहर बनाउन र त्यहाँका रैथाने संगीतकारको आर्थिक अवस्था उकास्न राम्रो अवसर हुन्थ्यो भन्ने उनलाई लाग्छ। तर विदेशी अनुदान नलिने भक्तपुर नगरपालिकाको नीतिका कारण त्यो योजना सुरू हुन पाएन।
भक्तपुर र काठमाडौं विश्वविद्यालयलाई मनैदेखि प्रेम गरे पनि उनीहरूले आफूलाई सधैं बाहिरियाको व्यवहार गरेको वेगनर सुनाउँछन्।
‘म यहाँ जहिले पनि बाहिरिया र पाहुनाका रूपमा रहेँ,’ उनले एकछिन टेबलमा घोसेमुन्टो लगाए र फेरि बोले, ‘तर जसले जस्तो व्यवहार गरे पनि मलाई यहाँ आउँदा आफ्नै घर आएजस्तो महसुस हुन्छ। मलाई जर्मनीमा भन्दा यहीँका मानिसले बढ्ता चिन्छन्। यहाँको नेवार समुदायको हिस्सा हुन पाएकोमा मलाई गर्व छ।’
‘भक्तपुरमा मैले पहिला राम्रा सांगीतिक प्रस्तुतिहरू दिन पाएको थिएँ। मानिसहरू मैले नेवाः बाजा बजाएको देखेर ट्वाल्ल परेर हेर्थे। अझैं पनि मानिसहरू त्यतिबेला मैले बाजा बजाएको देखेको कुरा मलाई बताउँछन्। त्यो सुन्दा मलाई नेवाः संगीतको रक स्टारजस्तो महसुस हुन्छ।’
नेवार समुयदाको हिस्सा बनेकोमा मात्र होइन, यहाँको शेर्पा परिवारसँग जोडिन पाएकोमा पनि वेगनर खुसी मान्छन्।
उनले हाल बौद्ध बस्ने नाम्खा शेर्पालाई आफ्नो छोरा बनाएका छन्। नाम्खालाई वेगनरले खुम्बु पदयात्रामा भेटेका थिए। उक्त पदयात्रामा नाम्खाले भरिया र गाइडका रूपमा आफूलाई एकदमै सहयोग गरेको उनी बताउँछन्।
नाम्खाकै संगत र सहयोगमा वेगनरले नेपालको राई, शेर्पा र तिब्बती संगीतको संकलन पनि गरेका छन्। यही यात्राबीच नाम्खा र उनको बाक्लो सम्बन्ध गाँसिएको थियो।
‘नाम्खाले मलाई बुबा भन्छ र उनका छोराहरूले मलाई हजुरबुबा,’ उनले भने, ‘नाम्खाको परिवार मलाई आफ्नैजस्तो लाग्छ। उनीहरूलाई भेट्न पनि नेपाल आइरहन मन लाग्छ।’
वेगनरले अहिले बर्लिन विश्वविद्यालयबाट अवकाश पाइसकेका छन्। उनी जर्मनीको उत्तरी भेगमा एउटा सानो घर बनाएर अवकाश जीवन व्यतीत गर्दैछन्। त्यही क्रममा कोरोना लकडाउनबीच भक्तपुरको बाजागाजासम्बन्धी किताब ‘ड्रमिङ इन भक्तपुर’ तयार पारेका हुन्। दुई वर्ष लगाएर लेखन पूरा गरेका भए पनि यसमा उनको ४० वर्षको अध्ययन–अनुसन्धान मिसिएको छ।
भक्तपुरको संगीत क्षेत्रलाई उपहारका रूपमा लेखिएको यो किताब इन्टरनेटबाट सित्तैमा डाउनलोड गरेर पढ्न सकिन्छ।
वेगरनले केही महिनाअघि आफ्नो संकलनमा रहेका पुराना फोटोको नेगेटिभ, फिल्ड नोट, डिजिटाइज गरिएका सिडी र तबलाका सांगीतिक नोटहरू भएको किताब ‘नेपाल म्युजिक आर्काइभ’ लाई दिएका छन्। आर्काइभमार्फत् आफ्ना अधिकांश संकलन नेपालमा सुरक्षित रहने उनको विश्वास छ। उनले आफ्ना केही रेकर्डिङ भारतलाई पनि दिएका छन्। केही अमेरिकाको ‘अमेरिकी इन्स्टिच्युट अफ इन्डियन स्टडिज’ को आर्काइभमा छ भने केही जर्मनीको ‘बर्लिन फोनोग्राम आर्काइभ’ मा राखिएको छ।
नेपाल म्युजिक आर्काइभका व्यवस्थापक भूषण शिल्पकार आफूलाई प्राप्त सामग्रीहरू डिजिटाइज गर्ने, छान्ने र छाँट्ने काम भइरहेको बताउँछन्।
‘हामी ती सामग्रीलाई छुट्टै वेबसाइट बनाएर राख्ने तयारीमा छौं,’ उनले भने, ‘वेगनरले भक्तपुरमा बिताएको जीवन र उनले गरेका कामहरूको प्रदर्शनी गर्ने योजना पनि छ। उनको किताब सर्वसाधारणले बुझ्ने शैलीमा प्रदर्शन गर्न मन छ।’
म्युजिक आर्काइभको यस्तो योजनाले वेगनरलाई उत्साहित बनाएको छ। उनी त्यसका लागि आवश्यक परे नेपाल आउन तयार छन्।
चालीस वर्ष अवधिमा नेपालबाट पाएको मायाले उनी त्यसै पनि यहाँ आउने बहाना मात्र खोजिरहन्छन्। उनलाई अब कुन याममा काठमाडौं कति चिसो हुन्छ भन्ने अनुमान पनि भइसक्यो। डिसेम्बरमा काठमाडौंको ठन्डी एकसरो कुर्ता–पाइजामाले थेग्दैन भन्ने उनले बुझिसके।
‘चिसोसँग खेलबाड गर्न अब मेरो स्वास्थ्यले दिँदैन,’ बाक्लो स्वेटर लगाएका वेगनरले भने, ‘स्वास्थ्यका लागि पनि मैले चिसोबाट जोगिनैपर्छ।’
उनी सन् २०१६ देखि निमोनिया र कलेजोको समस्यासँग जुधिरहेका छन्। नेपालमा धेरै प्रदूषण हुने भएकाले डाक्टरले नजानू भनेर सल्लाह दिएका छन्।
वेगनरलाई भने नेपालको यति माया छ, उनी डाक्टरको सल्लाह टारेर घरिघरि नेपाल आइरहन्छन्।
***
