साधारण-असाधारण
किरण महर्जन बिहान आँखा खुल्नासाथ खाटको दायाँतर्फ टेबलमा राखिएको मोबाइल हेर्छन्।
ठिक चार बजेको हुन्छ।
ओछ्यानमै पल्टेर पाँच-दस मिनेट फेसबुक खेलाउँछन्। त्यसपछि बिहानको नित्यकर्म सकेर दुई गिलास मनतातो पानी पिउँछन्।
र, लगभग पौने पाँच बजेतिर दुइटा 'हत्ता' (साँचो) लिएर बेनेली बाइक हुइँक्याउँदै घरबाट निस्किन्छन्।
ललितपुर महानगरपालिका-२० नटोल बस्ने किरणको पहिलो गन्तव्य हुन्छ चापागाउँ दोबाटो।
झिसमिसे उज्यालोमा चापागाउँ दोबाटो पुग्दा पाँच बजेको हुन्छ। उनी आफूले ल्याएको हत्ताले पानीको 'स्वीच बल' (पानी खोल्ने र बन्द गर्ने ठाउँ) खोल्छन्। एउटा स्वीच बल खोल्न उनलाई दुईदेखि तीन मिनेट लाग्छ।
जसै उनी हत्ता घुमाएर स्वीच बल खोल्छन्, बटुक भैरव क्षेत्रका तीन सयभन्दा बढी घरका धारामा मेलम्चीको पानी पुग्छ।
अनि सुरू हुन्छ बटुक भैरवका बासिन्दाको हाँपदाँप। उनीहरू आँखा मिच्दै पानी तान्ने मेसिन चलाउँछन्। घ्याइँय्य आवाजले टोलमा खैलाबैला मच्चिन्छ।
'बिहान कति बजे पानी आउँछ भनेर काठमाडौं उपत्यका खानेपानी लिमिटेड ललितपुर शाखा कार्यालयले फेसबुकमा सूचना राखेको हुन्छ,' किरणले आफ्नो कामको जानकारी दिँदै भने, 'हामी त्यही सूचना हेरेर सम्बन्धित ठाउँको पानी खोल्छौं।'
'कुनै दिन पाइपमा समस्या भएर पानी गएन वा साँचो खोल्न ढिला भयो भने फोन उठाउन भ्याइनभ्याइ हुन्छ,' किरणले हाँस्दै भने।
त्यस्तो बेला कतिले बिहान बिहानै हप्काउँछन्। कतिले सोधपुछ मात्र गर्छन्।
सबैको एउटै प्रश्न हुन्छ — पानी किन आएन? कतिखेर आउँछ?
किरण एक-एक फोन उठाउँछन् र सबैलाई झर्को नमानी जबाफ दिन्छन्।
एघार वर्षदेखि यो काम गर्दै आएका किरणलाई जनताको गाली सुन्ने र प्रश्नको जबाफ दिने बानी परिसकेको छ।
दुई-तीन महिनाअघिको कुरा हो। मेलम्ची पानी बन्द भएको थियो। ललितपुर कार्यालयले फेसबुकमा सूचना पनि राखेको थियो। धेरैले हेरेनछन्। त्यो दिन बिहान ५ बजेर ५ मिनेट गएदेखि साँझ ६-७ बजेसम्म उनको मोबाइलको घन्टी निरन्तर बजिरह्यो।
'मान्छेहरू आफू सूचना हेर्दैनन्, मलाई दिनभरि वाक्क बनाउँछन्,' किरणले भने, 'आफ्नो कामै यस्तै हो भनेर चित्त बुझाउँछु!'
उनका अनुसार स्थानीय मुहानको पानी हरेक दिन हरेक घरमा बाँड्न पुग्दैन। त्यसैले मेलम्ची बन्द हुँदा ९-१० दिनको फरकमा बाँडिन्छ। लामो समय बन्द मेलम्ची पानी वैशाख १ बाट पुनः बाँड्न थालिएको हो। अहिलेसम्म मेलम्ची पानी पुरानै पाइपलाइनबाट बाँडिँदै आएको छ।
ललितपुर खानेपानी कार्यालयले स्थानीय मुहान र मेलम्ची पानी ढोलाहिटीमा जम्मा गरेर बाँडिरहेको छ। कुन टोलमा कति समय पानी खोल्ने भनेर कार्यालयले पहिल्यै तोकेको हुन्छ। टोल-टोलमा पाइपको साँचो खोल्न र बन्द गर्न २०-३० जना कर्मचारी खटिएका छन्। किरण तिनैमध्ये एक हुन्।
ललितपुर शाखाअन्तर्गत पर्ने मुख्य तीन ठाउँका स्वीच बलको चाबी किरणको जिम्मामा छ — चापागाउँ दोबाटो, ग्वार्को र कनिबहाल।
किरणको यही पानी-कर्मबारे बुझ्न हामीले वैशाख ८ गते शनिबार बिहानैदेखि उनलाई पछ्याएका थियौं।
चापागाउँ दोबाटोको स्वीच बल खोलेपछि उनी दुई घन्टा फुर्सदिला भएका थिए। त्यही मौकामा हामी किरणलाई लिएर मंगलबजार गयौं र दिनको पहिलो चियासँगै उनको पानी-कर्मबारे कुरा गर्न थाल्यौं।
'अरू दिन भए दुई घन्टाको फुर्सदमा म नजिकै क्लबमा ब्याडमिन्टन खेल्न जान्थेँ। आज तपाईंहरूलाई भेट्न बसेको,' उनले चियाको चुस्की लिँदै भने, 'एक-डेढ घन्टा ब्याडमिन्टन खेलेपछि क्लबकै साथीहरूसँग चिया पिउँदै बाँकी समय काट्छु र घडीमा ठिक ६ बजेर ४० मिनेट गएपछि दोस्रो गन्तव्यतिर दौडिन्छु।'
उनको दोस्रो गन्तव्य ग्वार्को हो।
ग्वार्को चोकमा उनले तीनवटा स्वीच बल खोल्नुपर्छ। पहिलो दुइटा खोलेपछि बाफल चोकको पेट्रोल पम्प, गुण सिनेमा हल लगायत क्षेत्रमा पानी जान्छ भने तेस्रो खोल्दा इमाडोल क्षेत्रमा पानी जान्छ। यी तीन स्वीच बल खोल्न उनले तीनदेखि चार मिटर लामा हत्ता बोकेका थिए।
किरणका अनुसार खानेपानी पाइपलाइनको स्वीच बल सडकको बीच भागमा सतहभन्दा डेढदेखि दुई मिटर तल हुन्छ। कतै बोराले टालिएको हुन्छ भने कतै पाइप राखेर सडकभन्दा एक-दुई इन्च अग्लो पारिएको हुन्छ। अग्लो बनाउँदा माटो वा बालुवा पस्ने डर हुँदैन। खोल्न-बन्द गर्न पनि सजिलो हुन्छ।
'हत्तालाई स्वीच बलमा राखेर दायाँ घुमाउँदा पाइपलाइनको साँचो खुल्छ। बायाँ घुमाउँदा बन्द हुन्छ,' उनले कामको विस्तार लगाउँदै भने, 'जुन ठाउँको साँचो खोलेको हो, त्यही ठाउँमा मात्र पानी जान्छ। निर्धारित समय सकिएपछि स्वीच बल बन्द गर्दै र अर्को टोलतिर पानी डाइभर्ट गर्दै हिँड्नुपर्छ।'
यति भनेपछि उनले ग्वार्को चोक वरपरका किराना पसल र आसपास उभिएका मान्छेलाई पानी खोलिदिएको जानकारी गराए। र, लुँखुसी चोकतर्फ बढे।
हामी उनलाई निरन्तर पछ्याउँदै थियौं।
लुँखुसीको स्वीच बल खोल्न अर्कै हत्ता प्रयोग गर्नुपर्दो रहेछ। पहिलेभन्दा ठूलो; करिब दुई-तीन फिट लामो यो हत्ता उनले चोककै एउटा पसलमा राखेका थिए। पसलबाट हत्ता लिएपछि उनी सडकतिर लम्किए।
सडक बीचमा स्वीच बल भएको भाग बोराले छोपिएको थियो। उनले बोरा हटाए र साँचो घुमाए। यहाँको साँचोले कनिबहालदेखि ओकुबहालसम्मका घरमा जाने पानी नियन्त्रण गर्छ।
'यी तीन ठाउँको स्वीच बल खोलेपछि खानेपानीका मुख्य लाइन खुल्छन्,' किरणले भने, 'यसपछि मैले विभिन्न टोलमा पानी डाइभर्ट गर्दै जानुपर्छ।'
हामीले करिब ४५ मिनेट लुँखुसीमा बितायौं। त्यहाँबाट बटुक भैरव पुग्दा ८ बज्न लागेको थियो।
बटुक भैरव त्यही ठाउँ हो, जहाँ किरणले बिहान ५ बजे पानी खोलेका थिए। हामी पुग्दा त्यहाँका स्थानीय पानी थाप्न व्यस्त देखिन्थे। किरणले 'अब आजलाई पुग्यो है' भन्दै बटुक भैरवको स्वीच बल बन्द गरे र त्यहाँबाट अन्य टोलतिर पानी डाइभर्ट गरिदिए।
यसपछि फेरि दुई घन्टालाई उनी फुर्सदिला रहेछन्। यसबीच कहिले घरै फर्किन्छन्, कहिले चिया पसलतिर गफिँदै समय काट्छन्। यसपालि चाहिँ त्यो समय हामीले पायौं।
'दौडादौड स्वीच बल खोल्दै हिँडेर मात्र पुग्दैन, बीच बीचमा अफिसमा हाजिर हुन पनि जानुपर्छ,' उनले भने।
किरणको कार्यालय जावलाखेलमा छ। आफ्नो क्षेत्रका बासिन्दाले नयाँ धारा जडान गर्न आवेदन दिएका छन् भने त्यो काम उनले नै हेर्नुपर्छ। कागजपत्र मिलाएर दिउँसो कुनै समय उनी नयाँ धारा जडान गर्न पुग्छन्।
'एक-दुई घन्टा अफिसको काम गरेपछि समय मिल्यो भने घरमा खाना खान जान्छु, नत्र बाहिर बाहिरै दिन बित्छ,' उनले भने, 'कहिलेकाहीँ विभिन्न टोलबाट पानी आएन भन्ने गुनासो आउँछ। के कारणले आएन हेर्न जानुपर्छ। कहीँ पाइप फुटेर पानी चुहिने समस्या आउँछ। त्यस्तो बेला मर्मतको बन्दोबस्त गर्नुपर्छ।'
मर्मतको काम पर्दा उनी साह्रै व्यस्त हुन्छन्। आफ्नो कार्यक्षेत्रको पाइप सही अवस्थामा छ कि छैन र सबै टोलमा पानी गइरहेको छ कि छैन भनेर अनुगमन गर्ने र कुनै समस्या आए सुल्झाउने जिम्मेवारी किरणजस्ता हत्ता बोकेर हिँड्ने कर्मचारीकै हुन्छ। यी सबै काममा उनीहरू उपस्थित हुनुपर्ने कार्यालयको नियम छ। यो काम जारी रहँदा स्वीच बल खोल्न र बन्द गर्न पनि गइरहनुपर्छ।
'मर्मतको काम चल्दा कहिलेकाहीँ त रातभरि बाहिरै भइन्छ,' उनले भने, 'पाइप फुटेर पानी खेर गइरहेको छ भने चौबीस घन्टा खटिएर भए पनि बनाउनुपर्छ।'
चौबीस घन्टा सडकमा काम गरेर बिताएको धेरै अनुभव किरणसँग छ।
करिब दुई घन्टा हामीसँग कुरा गरेपछि १० बजेतिर उनी फेरि ग्वार्को चोक गए र त्यहाँको स्वीच बल घुमाएर अर्को टोलतिर पानी डाइभर्ट गरे। त्यसको केही बेरपछि लुँखुसी चोक आए र त्यहाँको पानी पनि अन्यत्र पठाए।
बिहान ५ बजे सुरू उनको पानी-कर्म २ बजेसम्म लगातार चलिरह्यो। उनी हरेकचोटि हत्ता घुमाउँदै पानीको प्रवाह एउटा टोलबाट अर्को टोल र फेरि अर्को टोलबाट अर्को टोलतिर मोड्दै हिँड्थे।
आखिरमा तीनवटै मुख्य पाइपलाइनको स्वीच बल बन्द गरेपछि उनको दौडधुप सकियो।
दिनभरिको दौडधुपमा किरणले राम्ररी खान पनि भ्याउँदैनन्। चिया र चुरोट भने दिनैभरि खाइरहन्छन्। हरेक टोलमा पानी खोलेपछि चिया खान बस्छन् र चियासँगै चुरोटको धुवाँ उडाउँछन्। दिनभरिमा आठ-दस कप चिया खाने गरेको उनी बताउँछन्।
दिनैभरि चिया-चुरोट खाइरहे पनि उनले अहिलेसम्म घरभित्र चुरोट खाएका छैनन्। परिवारलाई चुरोट खान्छन् भन्ने थाहा छ, तैपनि घरमा लिएर जाँदैनन्।
'किन नि?'
हाम्रो यो प्रश्नमा उनले हाँस्दै जबाफ दिए, 'बूढी रिसाउँछिन्!'
चुरोटको अम्मल मात्र होइन, कामको व्यस्तताले परिवारलाई समय दिन नभ्याएकोमा पनि श्रीमती रिसाउने गरेको उनी बताउँछन्।
'मैले जानाजान समय नदिएको होइन नि! यता दौडियो, उता दौडियो, भ्याउँदै भ्याउँदिनँ,' किरणले भने, 'मैले समय नदिए पनि उनले परिवार सम्हालेकी छन्। सारा घरव्यवहार उनैले मिलाउँछिन्। त्यसैले उनलाई खुसी राख्न सधैं कोसिस गरिरहन्छु। उनलाई मनपर्ने र नपर्ने कुरामा विशेष ध्यान दिन्छु।'
दिनैभरि कुदेर टोल-टोलमा पानी खोलेको दोस्रो दिन भने उनलाई केही फुर्सद हुन्छ। धेरै दौडधुप गर्नुपर्दैन। सबेरै उठ्नु पनि पर्दैन। तर यस्तो बेला पनि अरू क्षेत्रको साथी बिदामा छ भने उसको काम गर्नुपर्छ। खानेपानी कार्यालयमा यस्तो आलोपालो चलिरहन्छ।
'कर्मचारी बिदामा छ भनेर पानी नै बन्द गर्ने कुरा आउँदैन,' उनले भने, 'त्यसैले म नभ्याउँदा अरू कोही साथीले दोब्बर काम गर्नुपर्छ। अरू कोही साथीले भ्याएन भने मैले दोब्बर काम गर्नुपर्छ। यसका लागि हामीलाई सबै कार्यक्षेत्रबारे अग्रिम जानकारी दिइएको हुन्छ।'
'भनेपछि त तपाईंहरूलाई आफ्नो क्षेत्र मात्र होइन, अर्काको क्षेत्रबारे पनि सब थाहा हुनुपर्ने रहेछ?'
'हो नि,' उनले टाउको हल्लाउँदै भने, 'थाहा नपाई सुखै छैन।'
किरणले चार-चार दिनको फरकमा आफ्नो कार्यक्षेत्रको पानी खोल्नुपर्छ। पानी खोल्नुभन्दा एक दिनअघि कार्यक्षेत्रमा पर्ने स्वीच बलहरू सोझ्याउँदै हिँड्नुपर्छ। यसका लागि स्वीच बल भएका सबै ठाउँ चहार्दा तीन-चार घन्टा लाग्ने उनी बताउँछन्।
किरणलाई यो काम मामाघरका हजुरबुबाले लगाइदिएका हुन्, जो पानीका धारा र ढलको ठेक्कापट्टामा संलग्न थिए।
उनलाई यसमा कुनै रहर थिएन। उनी १२ कक्षा पास गरेर अस्ट्रेलिया जाने तयारीमा थिए। तर जान पाएनन्। त्यही बेला हजुरबुबाले यो काममा लगाइदिए।
'११ वर्षअघि ११ हजार रूपैयाँ तलब थियो। बिस्तारै स्थायी जागिर पाइएला भन्ने आशमा हुन्छ भनेँ,' उनले भने, 'अहिलेसम्म करारमै छु।'
सुरूआती दिनमा उनको कार्यक्षेत्र महालक्ष्मी नगरपालिकामा थियो। फर्पिङबाट ल्याएको पानी भैंसेपाटीमा खोल्ने र बन्द गर्ने गर्नुपर्थ्यो। त्यो पानी थसीखेल, ताल्सीखेल र एकान्तकुनासम्म पुग्थ्यो। पानी खोल्ने समयको टुंगो थिएन। कहिले बिहानै खोल्नुपर्थ्यो, कहिले आधा रातमा। कहिले त रातको १२-१ बजे सुतेको मान्छे ३-४ बजे नै उठेर काममा कुदिहाल्नुपर्थ्यो। आउने-जाने टुंगो नभएकाले उनी घरपरिवारलाई ढोका खुल्लै राख्नू है भनेर हिँड्थे। त्यति बेला पानी खोल्ने कर्मचारीको नम्बर सार्वजनिक नगरिने हुँदा सेवाग्राहीहरूको फोन आउने झन्झट भने थिएन।
काम सुरू गरेको करिब दुई वर्षमा एउटा नमीठो अनुभव भोग्नुपरेको उनी सम्झिन्छन्।
भैंसेपाटीमा बिहान साढे ४ बजे पानी खोल्नुपर्ने थियो। उठ्न ढिलो भएकाले उनी समयमा पुग्न सकेनन्। हतार हतार जाँदा ५ बजिसकेको थियो। त्यति बेलासम्म स्थानीयहरू एकजुट भइसकेका थिए र निकै आक्रोशित थिए। त्यही आक्रोशमा एक वृद्ध महिलाले झ्याप्प उनको कठालो समातिन् र झांगलझुंगल पारिन्। अरू केहीले पनि ती वृद्ध महिलालाई साथ दिए।
भिड बढ्दै गयो। सबै मिलेर उनीमाथि हातपात गर्न तम्तयार भए।
किरणले झोक्किँदै भने, 'पानी खोल्न आधा घन्टा ढिला हुँदा कर्मचारीमाथि नै हात हाल्ने भए तपाईंहरू यसको चाबी आफैसँगै राख्नुहोस्। पानी खोल्ने र बन्द गर्ने जिम्मा आफै लिनुस्।'
'मैले कड्किएर त्यसो भनेपछि भिडबाट चाबी जिम्मा लिन कोही अघि सरेनन्,' किरणले हामीसँग भने, 'बिस्तारै भिड कम हुँदै गयो। मलाई हातपात गर्न अघि सरेकाहरूलाई भिडबाटै कसैले सम्झाइबुझाइ गरे। सबै शान्त भएपछि मैले पानी खोलिदिएँ र चुपचाप त्यहाँबाट फर्किएँ।'
त्यो अनुभव उनको मनमा यस्तरी बिझ्यो, त्यसयता उनी कहिले पनि आफ्नो काममा ढिला पुगेका छैनन्।
भैंसेपाटीपछि किरणको दोस्रो कार्यक्षेत्र नख्खीपोट रह्यो। त्यहाँ उनले बिहान ६ देखि ११ बजेसम्म पानी खोल्ने र बन्द गर्ने गर्नुपर्थ्यो। नख्खीपोटको स्वीच बल खोल्दा कान्तिपुर कोलोनी, नख्खु आसपास, बुद्धमार्ग लगायत क्षेत्रमा पानी जान्थ्यो। त्यति बेला त्यहाँ २ सय ५० घरपरिवारले सरकारी धारा प्रयोग गर्थे।
पाँच वर्ष नख्खीपोटमा काम गरेपछि उनी अहिलेको कार्यक्षेत्रमा सरेका हुन्। अहिले उनको कार्यक्षेत्र मात्र होइन, सेवाग्राही संख्या पनि बढेको छ। चापागाउँ दोबाटो, ग्वार्को र कनिबहाल गरी तीन क्षेत्रका ११ सयभन्दा बढी स्थानीयका घर-घरमा पानी आपूर्तिको काम उनी गरिरहेका छन्।
खानेपानीको निम्ति आफूमा निर्भर सेवाग्राहीको संख्या बढेसँगै जिम्मेवारी पनि थपिएको उनी बताउँछन्।
'यो एकदमै जिम्मेवारीको काम हो भन्ने मलाई लाग्छ,' उनले भने, 'आफ्नो पालो परेको दिन टोलवासीहरू पानी आउने समय कुरेर बसेका हुन्छन्। त्यस्तो बेला ढिला गरेर उनीहरूलाई मर्कामा पार्न मन लाग्दैन। तैपनि कहिलेकाहीँ प्राविधिक कारणले यताउता भइहाल्छ। त्यस्तो बेला सेवाग्राहीहरू रिसाएर गाली गर्नुहुन्छ। मलाई उहाँहरूको गाली सुन्ने बानी परिसक्यो। कसैले हेपेर थर्काउन खोज्यो भने चाहिँ म पनि झोक्किन्छु।'
त्यसमाथि खानेपानी कार्यालयले सामाजिक सञ्जालमार्फत् कर्मचारीको नाम र नम्बर सार्वजनिक गरिदिएपछि सेवाग्राहीसँग प्रत्यक्षभन्दा फोनमै बढी वादविवाद हुने गरेको उनी बताउँछन्।
'धेरै फोन आउने भएर नोकियाको टुकटुके मोबाइल किनेको छु,' उनले भने, 'यसको ब्याट्री बढी टिक्दो रहेछ। ठूलो फोन त तीन-चार घन्टा लगातार व्यस्त भयो भने ब्याट्री सक्किहाल्छ।'
'त्यसरी ब्याट्री नै सकिने गरी फोन आउँदा दिक्क लाग्दैन?'
किरणले जबाफमा भने, 'लाग्छ नि! तर के गर्नू, कामै यस्तै छ!'
उनले तीन महिनाअघिको एउटा घटना हामीलाई सुनाए —
घटना बटुक भैरव क्षेत्रको हो। निर्धारित समयमा त्यहाँको स्वीच बल खोलेर उनी अर्को ठाउँ गए। तर स्वीच खोलिसक्दा पनि पानी आएन भनेर स्थानीयले तारन्तार फोन गरिरहे। फोन उठाउँदा उठाउँदा हत्तुहैरान भएर केहीसँग त झगडै परेछ।
आखिरमा केही सीप नलागेर उनी फेरि स्वीच बल जाँच्न गए।
त्यो दिन बटुक भैरवको स्वीच बलमा सानो ढुंगा अड्किएको रहेछ। सडकको सतहभन्दा एक-दुई मिटर तल हुने स्वीच बल बाहिरबाट देखिने कुरा भएन। त्यसैले उनले हत्ता घुमाउँदा ढुंगा मात्र घुमेछ; पाइपलाइनको मुख खोल्ने मुख्य स्वीच जस्ताको तस्तै रहेछ।
'मैले यही कुरा स्थानीयलाई सम्झाएँ,' किरणले भने, 'त्यो बेला स्वीच बलमा अड्किएको ढुंगा निकाल्न मलाई निकै मिहिनेत गर्नुपर्यो। हातले नभ्याएर लामो डाडु छिराएर ढुंगा झिकेको थिएँ।'
उनका अनुसार पाइपलाइनमा यस्तो समस्या आइरहन्छ। सानो ढुंगा अड्किँदा निकाल्न सजिलो हुन्छ। पाइपकै आकारको ढुंगा फसेको छ भने गाह्रो हुन्छ। पानी पर्दा पाइपलाइन अवरूद्ध हुने समस्या धेरै आउँछ। कहिलेकाहीँ धूलोमाटोले पनि स्वीच बल टालिन्छ। सडकको सतहभन्दा केही इन्च माथि उठाइएका पाइपमा पनि यस्ता समस्या आउँछन्। त्यही भएर स्वीच बलको प्वाल बोराले टाल्ने गरेको उनको भनाइ छ।
'पाइप टालियो भने हातले खोतलखातल पारेर भए पनि पानी नचलाई हुन्न,' उनले भने, 'त्यसैले यो पेसामा सफा लुगा लगाएर चिटिक्क परेर हिँड्छु भनेर नसोचे पनि हुन्छ।'
पाइप खोतलखातल पार्दाको एउटा रोचक अनुभव उनले सुनाए —
एकदिन उनी स्वीच बलमा छिरेको सानो ढुंगा झिक्दै थिए। त्यो दृश्य देखेर सडकमा हिँडिरहेकाहरूले 'दाइ के खोज्नुभएको?' भनेर सोधेछन्।
उनले जबाफ दिएछन्, 'सुन खोजिरहेको, खोज्दिनुहुन्छ?'
'आसपासका मान्छेलाई त्यहाँ स्वीच बल छ भन्ने थाहा हुन्छ। नत्र बाटोमा हिँडिरहेकाहरू त यो मान्छे प्वालमा हात छिराएर के गरिरहेको होला भन्दै अचम्म मान्छन्,' किरणले भने।
'बटुवाहरूको मात्र के कुरा, सडक र ढल बनाउने मजदुरहरूले पनि स्वीच बल पुरिदिएर हैरान पार्छन्,' उनले अगाडि भने, 'कहाँ कतिखेर सडक कालोपत्रे हुँदैछ भन्ने हाम्रो कार्यालयलाई थाहा हुँदैन। त्यसैले सडक मर्मतको काम हुँदा स्वीच बल भएको ठाउँ पुर्न नदिने जिम्मेवारी हामीले स्थानीयलाई नै सुम्पेका हुन्छौं।'
स्वीच बल कहाँ छ र कसरी खोल्ने भनेर जानकारी पाएका कतिपय स्थानीयले आफै खोल्छन् भन्ने पनि उनले सुनेका छन्। तर आफ्नो कार्यक्षेत्रमा अहिलेसम्म यस्तो घटना नभएको उनको भनाइ छ।
'कसैले यस्तो गरिहाले कारबाही हुन्छ,' उनले भने, 'कतिपयले हाम्रो टोलमा अलि धेरै समय पानी छोडिदिनू है भन्छन्। पाँच-दस मिनेट तलमाथि हुन सक्ला, तर कुनै ठाउँमा धेरै, कुनै ठाउँमा थोरै पानी छाड्ने भन्ने त सवालै आउँदैन।'
'त्यसरी भन्नेहरूलाई समयमा आउँछ, समयमा बन्द हुन्छ भनेर टारिदिन्छु,' उनले अगाडि भने, 'यस्तो खडेरीको समय कसैलाई कम, कसैलाई बढी दिनु हुँदैन। ट्यांकरको पानी किन्ने हैसियत भएकाले त किनेर खान्छन्। तर भाडामा बस्ने र सरकारी धाराको पानी खानेहरूलाई अन्याय हुन्छ भन्ने मलाई लाग्छ।'
किरणको कार्यक्षेत्रमा केही 'भिआइपी' पनि बस्छन्। उपप्रधान तथा परराष्ट्रमन्त्री नारायणकाजी श्रेष्ठको घरमा पनि सरकारी धारा जडान छ। प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहालको घरमा भने मेलम्चीको पानी जडान नगरिएको उनी बताउँछन्।
पछिल्लो समय केही व्यक्तिले उनलाई 'मेलम्चीको पानी खान हुन्छ कि हुँदैन' भनेर सोध्ने गरेका छन्।
यसरी सोध्नेहरूलाई उनी अञ्जुलीमा पानी थापेर, खाएर देखाइदिन्छन्।
सरकारी धाराबाट वितरण गरिने पानीले गाडी धोएको वा घर सफा गरेको किरणलाई पटक्कै मन पर्दैन। त्यस्तो व्यक्तिले पानी नै नताने अरूले प्रयोग गर्न पाउँथे भन्ने उनलाई लाग्छ।
'मिटर अनुगमन गरिँदैन। त्यसैले हामीकहाँ पिउने पानी जथाभाबी खेर फाल्ने प्रवृत्ति छ,' उनले भने, 'खेर फाल्दा अरूले खान पाउँदैनन् भनेर कसैले सोच्दैनन्।'
आफूले दिनभरि दौडधुप गरेर, परिवारलाई दिनुपर्ने समय काटेर घर-घरमा आपूर्ति गरेको पानी सबैले जोगाएर प्रयोग गरिदिऊन् भन्ने किरणको चाहना छ।
यसको निम्ति उनी खानेपानी कार्यालयलाई सुझाव पनि दिन्छन् —
'अहिले पानीको शुल्क महिनाको १५० रूपैयाँ मात्र छ। यो निकै सस्तो भएकाले पो दुरूपयोग बढेको हो कि! नियमित मिटर अनुगमन गर्ने र जति प्रयोग गर्यो, त्यति नै पैसा तिर्न लगाउने हो भने मान्छेले आवश्यकभन्दा बढी पानी चलाउँदैन थिए कि!'
(सबै तस्बिर: निशा भण्डारी/सेतोपाटी)
***
