जीवन गति कहाँ हो र! यो त नियतिको चक्र न हो!
वसन्त याम निख्रिएकाले बोटबिरूवाहरू नयाँ पालुवाका साथ पल्लवित भएका थिए। तिनका आङभरि चिचिला लागेका थिए। धर्ती प्रसूतिको अर्को चरणमा थियो।
२०३६ साल। गृष्म ऋतुको एक उष्ण बिहान।
उत्तरतिर लस्करै उभिएका माछापुच्छ्रे, अन्नपूर्ण, धवलागिरि, मोदित्से लगायत हिमशृंखलाको थाप्लामाथि छपक्कै हिउँ नभएका होइनन्। सूर्यको गोल आकृति डाँडामाथि नझुल्कँदै उत्तरतिरबाट आउने हिमस्याँठले आँतै चिसो बनाउँथ्यो। परन्तु त्यस दिन हावा एक निमेष पनि चलेको थिएन। पूर्व क्षितिजतिर सूर्यले पोखरा चियाउने तर्खर गर्दै थियो।
गोमा पराजुलीकी आमाले पिँढीको डिलमा ट्यास्स डोको अड्याइन्।
पिँध फाटेको डोको अडिन मानेन। बलेसीमा बल्ड्याङ खायो।
'माइली! आज बहुथर (बेगनास तालछेउ रहेको ठाउँ; त्यति बेला पोखरेलीहरू त्यसलाई बहुथर भन्थे) जानुछ! डोको अड्या अड्या!' आमाले गोमालाई अह्राइन्।
खुसीले गोमाको खुट्टा भुइँमा रहेन। तर सूर्य बादलको छेको परेझैं मनमा उम्रिएको खुसी धेरै बेर अडिएन। ओझेल परिहाल्यो।
महिना दिनयता घरमा लगालग पाहुना आएका थिए। कहिले सानीमा आउँथिन्। कहिले नयाँ नयाँ बान्की, चालढालका पाहुना आउँथे। तिनले गोमालाई क्वारक्वार्ती हेर्थे। तिनको हेराइ निकै डरलाग्दो हुन्थ्यो। तिनका तिखा आँखा गोमाका सबै अंगप्रत्यंगमा ठोकिएझैं हुन्थे। ओठमाथि कुटिल जुँगा पालेका तिनीहरूको नजिक पर्दा पनि गोमाको शरीरमा स्याँठ बज्रन्थ्यो। हिमवत् हुन्थ्यो मुटु!
केही दिनअघि मात्रै गोमाकी आमाले भनेकी थिइन्, 'आजभोलि भन्दाभन्दै गोमे महिनावारी हुन आँटिसकी, तर अहिलेसम्म गतिलो घर भेटेको होइन! बिहेदानका लागि उमेर घर्किने पो भो!'
त्यही दिन उनले थाहा पाएकी हुन् — छोरीको अर्को घर हुँदो रहेछ! जन्मिएको ओत छोरीको आफ्नो नहुँदो रहेछ!
कुरै कुरामा एकदिन आमाले भनेकी थिइन्, 'अर्काको भित्ता टाल्ने जात!'
मैले टाल्नुपर्ने त्यो कुन रित्तोभित्तो होला भनेर गोमा खुब खोत्लिएकी थिइन्। उनको बालसुलभ मनले केही भेउ पाउन सकेको थिएन।
कतै आमाले त्यही टाल्नुपर्ने भित्तो देखाउन पो लागिन् कि भनेर झन् चिसो भयो गोमाको मुटु!
उनको बालतर्कना पाखा नलाग्दै आमाले डोको बोकिहालिन्।
'हिँड् बहुथर जाऊँ, किनमेल गरेर फर्कन ढिला हुन्छ,' यसो भन्दै आमा अघि लागिन्।
गोमाले आमालाई पछ्याउन थालिन्। हंसपुरबाट बेगनास पुग्न डेढ-दुई घन्टा लाग्थ्यो होला। उनलाई खासै याद छैन।
'आमाले किन बहुथर जाऊँ भनिन्?' उनको मनमा तर्कनाको सुनामी उठ्न थाल्यो।
सेतीझैं मुटुमै दबिएर उठिरहेको सुनामी न उनले आमालाई सोध्न सक्थिन्, न आमाले बताउँथिन् नै।
धूपले खाएको फाँट। पटपटी फुटेका थिए खेतका आली। खेतको आली बिर्साउने गरी फुटेका थिए गोमाका कुर्कच्चा। सिरूतुल्य घाँसहरूले चस्सचस्स बिझाउँथे। त्योभन्दा चर्को गरी बिझाएको थियो, आमाको मौनता!
बहुथरमा आमाले किनमेल गर्ने भनकी थिइन्। तर आमाले त्यहाँ किनमेल गरिनन्। 'जाऊँ हिँड् सिसुवा' पो भनिन्।
सिसुवामा सानीआमाको घर पर्थ्यो। उनीहरू त्यतै लागे।
सानीआमा घरमै रहिछन्। केही बेर उनीसँग भलाकुसारी गरेपछि गोमाका आमाछोरी पोखरा लागे।
चिप्लेढुंगामा मानिसहरूको ताँती थियो। गाडीबाट फुत्तफुत्त मानिसहरू झरिरहेका थिए। तिनीहरूको ओठमा जिन्दावाद, मुर्दावादको कर्कश गुञ्जन थियो।
अलि पर पातला ज्यानका दुई जना मानिस ठुल्ठूलो स्वरमा भाषण गरिरहेका थिए। के बुझ्थे कुन्नि! मानिसहरू उनीहरूकै भाषणको लयमा पररर्र ताली बजाउँथे। मुखभित्र बूढीऔंला र चोरीऔंला घुसाएर सुइय्यँ सिट्ठी मार्थे। अचम्म पर्थिन् गोमा।
त्यही भीडमा एउटा लबिधरे मानिस थियो। हात भाँच्चिएको हुनुपर्छ, सिमेन्ट प्लास्टर गरेर घाँटीमा झुन्ड्याएको थियो। वर्षौं ननुहाएझैं जिङ्ग्रिङ्ग कपालले निधार छोपेको थियो। अनुहारभरि उस्तै घाउखतहरू! हेर्दै टिठलाग्दो देखिन्थ्यो त्यो पट्ठो!
खै किन हो त्यो युवकमा पो आँखा पर्यो! अचम्म!
आमाले पनि तिनै युवकलाई हेरिरहेकी थिइन्।
तर आमा भीडमा अल्झिइरहिनन्। भीड छिचोलेर अघि बढिन् र एउटा अगाडि गरालो तेर्स्याएको घरमा पुर्याइन्।
त्यहाँ पुग्दा दिन छिप्पिइसकेको हुँदो हो।
'तँ यही बसिराख् है, म आलुमाइलाकहाँ गएर किनमेल गरेर आउँछु!' यति भनेर आमा गइहालिन्। एक्लै भइन् गोमा।
आमाको बाटो हेर्दै गोमा त्यही तगारोमा अडेस लागिरहिन्। आमाले नभेट्नुहोला भनेर उनले दिसापिसाब पनि च्यापेरै बसिन्। दायाँबायाँ पनि गरिनन्। त्यही तगारालाई साथी बनाएर दिनभरि त्यहीँ उभिइरहिन्। सानिमा पो आइहाल्नुहुन्छ कि भनेर चनाखो पनि भइन्। दिन गोधूलिमा ढल्किइसक्दा पनि अहँ आमा आइनन्।
धर्तीको कलेवरमा रात देखापरिसकेको थियो। एक जना प्रौढ महिला देखापरिन्। उनको नाम ठ्याक्कै सम्झना छैन गोमालाई। तर उनलाई सबैले हवल्दार्नी भन्थे। बहालमा बस्दिरहिछन् उनी।
'कहाँ यहाँ तगारोमा उभिइरहेको तिमी! तिमी त यो घरको बुहारी हुने हो! हाम्रै कान्छासँग त हो नि तिम्रो बिहे हुन लागेको!' यस्तो भन्दै ती हवल्दार्नीले उनलाई भित्र लिएर गइन्।
बिहे! त्यो पनि यही घरमा ! को केटा हो? कसरी हुने हो बिहे? आमा आउने हो कि होइन? उनको दिमागमा यस्तै प्रश्न खडा भए। तर केही आकृति आउन सकेन।
उनलाई डाँको छाड्न मन थियो। छाती पिटीपिटी रून मन थियो। तर पीडाले घाँटी अँठ्याएपछि कहाँ वाक्य उम्कन्छ र! घाँटीमै गाँठो परिरह्यो।
उनी निरीह भएर भित्र पसिन्।
'भित्र लगेपछि बाहिरबाट चुकुल पो लगाउँछन्। भाग्ली र हामीलाई गाल पर्ला भनेर होला! तर म भाग्न सक्ने अवस्थामै कहाँ थिएँ र! राति हुँदो कता जानू! कुन बाटो पछ्याउनू!' उनी अहिले सम्झिन्छिन्।
शौचबाहेक अरू बेला उनले बाहिरफेर निस्किन पाइनन्। अँध्यारो कोठाभित्र थुनिइरहिन्।
साँझ त उनलाई ख्याल भएन। तर राति एक जना युवकसँग उनको आँखा ठोक्कियो।
ती तिनै युवक थिए, जो दिउँसो जुलुसमा देखिएका थिए।
'कतै मसँग बिहे गर्ने भनेको केटो यही त होइन?' फेरि झसंग भयो मुटु!
नभन्दै तिनै युवक रहेछन् उनका दुलाहा।
'हात भाँच्चिएको छ। घाउखतले अनुहार भरिएको छ। न रूपको छ, न ज्यानकै छ! यस्तो मानिसले मलाई कसरी पाल्ला! मेरो ध्यान त यता पो गएछ! हेर्नुहोस् त हामी छोरीहरूलाई कसरी हुर्काइन्छ? कसरी सिकाइन्छ?' गोमा अहिले भन्छिन्, 'बालखमा स्कुल जान्छु नि आमाभन्दा किन पढ्नू, छोरीले त अर्काको भाग्य खाने हो भनिरहनुहुन्थ्यो। त्यसैको छाप बसेको हुनुपर्छ!'
बबुरो चरो पिँजराभित्र थुनिएझैं त्यसरी बसेको पनि पाँच दिन बितिसकेको थियो। छैठौं दिन खाँचतुल्य ठाउँबाट बाहिर ल्याए।
त्यस दिन त सानिमाका छोरीहरू पनि आएका रहेछन्! मगमगाउँदा लुगाहरू ल्याएका रहेछन्। लाली, पाउडर आदि शृंगार सामग्री पनि ल्याएका रहेछन्।
उनले सोचिन् – बिहे गर्न लागेका रहेछन् क्यारे!
घरमा चौकाचँदुवा गरिएको थिएन। बिहेबटुलोको तयारी पनि खासै थिएन। कता गर्ने रहेछ बिहे? प्रश्न मनमा हुँडलिन नपाउँदै उनलाई नजिकैको भद्रकाली मन्दिरमा लिएर गए। विवाहको विधि–विधान त्यहीँ सुरू भयो। र, त्यहीँ सकियो।
माइतीपक्षबाट कोही आएका थिएनन्।
'हजुरआमा स्वर्गे भएको ६ महिना मात्रै भएको थियो। जूठो परेको घरबाट छोरी अन्माउन नहुने भएकाले त्यसरी बिहे गरेको रहेछ,' उनी अहिले सोच्छिन्।
त्यसपछि सुरू भयो पीडाको दोस्रो इनिङ।
जीवनले नयाँ नयाँ प्रताडनासँग चिनापर्ची पाउँदै गयो। जीवन दुःखको दुस्तर भँगालामा क्रमशः हेलिँदै गयो।
२०३६ साल जेठ १० गते जनमत संग्रह घोषणा भएको थियो। चिप्लेढुंगामा त्यसैको रापताप उर्लेको थियो। उनले पछि मात्रै बुझिन्, त्यसरी भाषण गर्ने खगराज अधिकारी रहेछन्।
जेठ १३ गते १४ वर्ष उमेरमा गोमाको रितपूर्वक विवाह भयो। नवदुलही; घरसँग परिचय पाउनै बाँकी थियो। संस्कृतिसँग चिनापर्ची पाउन बाँकी नै थियो। तर काममा जोतिनुपर्ने भयो।
'काममा काजु छे रे भन्ने हल्ला चलाएका रहेछन्। घैया–मकै गोड्न पो जानुपर्ने भयो!' उनले भनिन्।
पोखराको बजार क्षेत्रमै विवाह गरेर दिए पनि २०३० दशकसम्म घरहरू खासै थिएनन्। न्यूरोडतिर मात्रै मोटरको सानो डोरेटो थियो। मानिसहरूको उतिसारो चहलपहल थिएन। अहिलेजस्तो पर्यटकको लावालस्कर कहाँ! आँखै खाने चमकधमक, घञ्चमञ्च कहाँ! किनमेलको घुइँचो कहाँ!
आयस्ता पनि कम हुने र घाँस–दाउरासमेतको दुःखको साक्षी बसेकाले तिनताक पोखरा दुःखकै विम्बजस्तो लाग्छ गोमालाई।
'तिनताक महेन्द्रपुल जाने बाटो, पालिखेचोक छेउछाउतिर थकालीहरूले होटल चलाएका थिए। चित्राले बारेको र बाहिरबाट रातो माटाले पोतेको उज्यालो घर हुन्थ्यो उनीहरूको। त्यस्तैमा कतिपयले भट्टिसमेत चलाएका थिए,' उनी त्यति बेलाको पोखरा सम्झिन्छिन्, 'दाउरा–पानीको दुःखले गैह्रपाटन छेउछाउ त मानिसहरूले छोरी दिन पनि गाह्रो मान्थे! घाँसदाउरा गर्न विन्ध्यवासिनी पछाडिको पाखा चहार्नुपर्थ्यो। निजी वन हुनेहरूले कहाँ दिन्थे र पस्न!'
गोमाकी आमा १४ पटक गर्भिणी भइन्। १७ सन्तान जन्मिए। तर तीन सन्तानबाहेक कुनै बचेनन्। दिदीको ९ वर्ष उमेरमा बिहे भयो। तर १५ वर्षको हुँदा मात्रै घर गइन्।
'रजोवती नभई बिहे गरे भाइ जन्मिन्छ भनेर कुनै बुज्रुकले लाइदिएछ। त्यस्तै अन्धविश्वासमा बाँधिनुभएकी आमाले पत्याइहाल्नुभयो,' गोमाले बाल्यकालको कुरा सुनाइन्, 'दिदीको बिहे ९ वर्षमै भयो। त्यसपछि जन्मिएको हो भाइ!'
बाल्यकालमा सदा दुःखकै दिन उदायो। 'अर्काको भाग्यले पोसाउने जात' भन्दै अर्काको तगारामा हुलिएपछि जीवन दुर्दिनकै मात्र साक्षी बस्यो।
'शारीरिक र पारिवारिक सुख के हो भनेर अनुभूति नै गर्न पाइनँ। नछुने भएकी थिइनँ। लोग्नेको झम्ट्याइमा पो पर्न थालेँ। त्यसरी झम्ट्याइ सहेको ६ महिनापछि बल्ल महिनावारी भयो,' जीवनको अंग बन्दै मनभित्र दफन भएको पीडा उनले उधिन्दै गइन्, 'प्रेम के हो? विवाह के हो? भनेर नबुझ्दै लोग्नेका बलिष्ठ तिघ्राहरूबाट थिचिन थालेँ। उनैको पञ्जाभित्र जीवनको सुख स्वाहा हुने स्थिति बन्यो।म केवल उनको दास बनेँ। श्रीमतीको दर्जा कहिल्यै पाइनँ!'
थाप्लामाथि खसेको पीडाको अकल्पनीय पहाड न उनले कसैलाई भन्न सक्थिन् न मनको बोझ बिसाएर शरीर हलुँगो पार्ने नै उनको समीप थियो।
अर्काको भित्तो टालेर जिन्दगी उजिल्याउने पुस्तैनी नियतिले उनको जीवनमा चोटैचोट थमाउला भनेर उनले कसरी अनुमान गरून्! आखिर जिन्दगी नसोचेको यात्रा र कल्पना नगरेको गन्तव्य पनि त हो!
गोमा १७ वर्ष लागेकी मात्र थिइन्। शरीरले नसोचेको प्रतिक्रिया जनाउन थाल्यो। जिब्रालाई तलतल लागिरहने तर पेटले केही नसहने अवस्था बन्यो।
'मुखमा केही पर्नै नहुने, बान्ता भइहाल्ने भयो। त्यसभन्दा अघि सन्निपातको ज्वरोले थलिएको थिएँ। त्यही बल्झियो कि क्या हो भनेर डर पो लाग्यो,' उनले भनिन्, 'गाउँघरका मानिसहरूले भनेपछि पो थाहा भयो, म दुईजिउ भएको रहेछु!'
उनका श्रीमान शिवप्रसाद मद्यपानको लती बनिसकेका थिए। घरव्यवहारमा मनै नलगाउने आदत बसिसकेको थियो। ससुरा पनि हरबखत गाँजाकै नसामा हुनाले छोराले त्यही सिको गरेको उनी अहिले सम्झिन्छिन्।
पुस्तैनी एक–डेढ रोपनी जग्गा–जमिन थियो। हुन त उनीहरूले ढुंग्यान खेत अधियाँ पनि नगर्ने होइनन्। तर आयस्ता नहुँदा घरमा कलह सिस्नोझैं झाँगिएको थियो। त्यसले दिनहुँ फणा उठाउँथ्यो र डसिरहन्थ्यो।
पेटको आकार बढ्दै गएपछि शरीरलाई पनि बानी पर्दै गयो। पेटले पनि अन्न सहन थाल्यो।
'घरमा खानेकुराको गेडो भेटिए पो!' उनी भन्छिन्, 'भएको पनि सासूकै तजबिज हुन्थ्यो!'
फल्न त आँगनको डिलमा लिची लटरम्मै फलेको थियो। तलतल लागेका बेला कसले टिपेर खा भन्नू!
एकरात उनले रूख चढेर अघाउँजी खाइन्। भोलिपल्ट बिहान हुँदा आँगनभरि लिचीका बियाँ छरिएका थिए।
'दुई–तीन किलो त बुत्याएँ होला। भोलिपल्ट बिहान हुँदा पो देखेँ। कसले खायो भनेर घरमा हल्लखल्ली हुँदै थियो, मैले चुपचाप बढारेर फालिदिएँ,' उनले सम्झिइन्।
कुपोषणका कारण शरीरले अतिरिक्त पीडा खप्नेबाहेक पहिलो सन्तान राम्रै जायजन्म भयो। सन्तान आमाबाबुका सपना हुन्। तिनको अनुहारमा अंकुराएको आभा आमाबाबुका सूर्य हुन्। त्यही सूर्यको दीप्तिसँगै आमाबाबुले जीवनको लामो बाटो देखेका हुन्छन्। जीवनको उत्तरार्द्धमा डोहोर्याएरै भए पनि जीवनको दुस्कर यात्रा छिचोलिदिने सपना काखी च्याप्छन्। उनले पनि त्योभन्दा पृथक कल्पना गरिनन्।
'जस्तो घरमा परे पनि सन्तानले नयाँ बाटो देखाउने सपना देखिँदो रहेछ। त्यसले दिने आनन्द कुनै खुसीसँग तुलना नै नहुँदो रहेछ,' उनी भन्छन्।
छोरो जन्मिएपछि पनि उनको जीवनमा सुखको घाम उदाएन। बरू जीवनको बचेखुचेको आभा पनि पारिवारिक कलहको घानमा परेर इतिश्री हुँदै गयो।
गोमाको बाल्यकाल आमाकै थाङ्नाथराले धानेको थियो। त्यसैले छोपेको थियो लाज। कैशोर्य काल पनि त्योभन्दा पृथक भएन। बिहेपछिको जीवन पतिको यौनविकृत मनोदशाले झनै थङ्थिलो बनायो।
हुन त पति जिल्ला अदालतमा पियन थिए। लागुलतीले सबै तलब जाँड रक्सीमै सिध्याउँथे। महिना मरेपछि पनि रित्तै हात घर आउँथे।
'आङ र लाज दुवै ढाक्ने एकसरो लुगा थिएन। त्यसमाथि लोग्ने र ससुराको कुटाइबाट जिउमा चोट लाग्न बाँकी कतै थिएन। शारीरिक र मानसिक हिंसाले थिलोथिलो भएका बेला गाउँमा हुने बिहेबटुलोमा जा भन्थे,' उनले वर्णनातीत पीडा सुनाउँदै गइन्।
२०३९ साल वैशाख महिनाको दिन थियो। गाउँमा राजेन्द्रनिधि कोइरालाको भाइको बिहे थियो। गाउँका बुहारीहरू ऊभन्दा ऊ राम्री भएर कसार बटार्न गएका थिए। बुच्चो हात लिएर कसार बटार्न जान उनको मनले मानेन।
'१० रूपैयाँ भए चुरा किन्थेँ। बुच्चै हात त कसरी कसार बटार्न जानु! फेरि छरछिमेककाले खिसिट्युरी गर्लान्,' उनले सासूलाई यत्ति के भनेकी थिइन्, सासू कड्किइहालिन्, 'तेरै पोइसँग माग्!'
गोमा निन्याउरो मुख लगाएर बसिरहेकी थिइन्।
केही बेरमा उनका पति आइपुगे। पति सदाझैं होसमा थिएनन्। मुखबाट रक्सीको तिखो हरक आइरहेको थियो।
उनले पतिका सामू हात तेर्स्याइन्।
'आमासँग मागिनस्। मसँग हात तेर्स्याउँछेस्। सासू रिझाउन सक्नुपर्छ!'
पतिले उनलाई पिट्न सुरू गरे।
'म गर्भवती थिएँ। लोग्नेले नथाकुञ्जेल पिटे। यति पिटेछन् कि म हल न चल भएर मझेरीमा पछारिएछु! त्यति बेला घर वरिपरि चित्राले बारेर गोठजस्तो बनाइएको थियो। मानिसहरू भाडामा बस्न आउँथे। मलाई पिटेको थाहा पाएर बहालमा बस्ने सबै आए,' उनले गहभरि आँसु पार्दै भनिन्।
कोठा भाडामा बस्नेहरू आएर 'गर्भिणीलाई त्यसरी पिट्ने हो। हेर त मुखबाट रगतै आइरहेको छ! छिटो अस्पताल लैजाऊ' भन्न थालेपछि ससुरा डराएको उनले बताइन्।
'त्यति मात्रैले त के डराउँथे। मुद्दा नै हालिदिन्छौं भनेपछि ससुरा आत्तिनुभएछ,' उनले भनिन्, 'उपचार गर्न लैजाँदा पनि रूखबाट लडेको भन्नू भनेर सिकाएका थिए।'
तिनताक पालिखे चोकमा इन्दिरा उपाध्यायले मेडिकल खोलेकी थिइन्। उनलाई औषधोपचारका लागि त्यहीँ लगियो।
'डाक्टर भेटेपछि मैले ढाँटिनँ। यिनीहरूले कुट्दाकुट्दा गरेर ल्याएका हुन्। मलाई मेरो चिन्ता त छैन। पेटमा भएको बच्चा सग्लो छ कि छैन, बिन्ती हेरिदिनुस् न भनेर म त धरधरी रोएछु,' उनले भनिन्, 'उहाँले पेट छामछाम छुमछुम पार्नुभयो। ठिक छ भन्दै भिटामिन दिनुभयो।'
घर फर्किएपछि पनि पिट्न मत्थर भएन।
२०३९ असोजसम्म त यसैगरी बित्यो। कात्तिकदेखि असर देखिन थाल्यो। कात्तिकमास भएकाले फाँट पहेँलपुर थियो। पर्म लगाउने जिम्मा उनकै थियो।
उनी पर्म लगाउन सक्ने अवस्थामा थिइनन्। पेट फुल्दै आयो। खुट्टा डम्डम्ती हुन थाले। जुरूक्क उठ्दा आँखाभरि घिरौंलाको जालजस्तो आकृति देखापर्थ्यो।
उनलाई पेटको बच्चा नचलेकोजस्तो अनुभूति भयो।
'लौन मेरो बच्चा त चल्नै छाडेजस्तो छ! के गर्ने होला?' उनले छरछिमेकमा गुहार मागिन्।
घरकाले नै चासो नदेखाएपछि कसबाट सहायता पाउनू!
कात्तिक अन्तिम साताको कुरा हो। धान काटेको खेतमा गहुँ छर्ने तर्खर हुँदै थियो। उनी मलको बोरा बोकेर जादै थिइन्। खेतको आलीमा चिप्लिएर लड्न पुगिन्। आफू त जसोतसो उठिन्, मलको बोरा उठाउन सकिनन्। आधा आधामा बाँडेर खेतमा जसोतसो छरिन्।
त्यसको भोलिपल्टबाटै रक्तश्राव हुन थाल्यो।
उनले श्रीमानलाई जचाउन लैजान अनुनय नगरेकी होइनन्। ससुरालाई पनि भनिन्। तर सुनेको नसुन्यै गरिदिए।
'तातो पेटमा हालेर एकछिन सुत् भनेर श्रीमानले भन्नुभएको थियो। त्यसो गरेको पनि हुँ। अहँ ! रगत थामिने छाँट देखिएन,' उनले भनिन्।
केही बेरमा सासूले खाना खान त भनकी थिइन्। उठ्दा रगतको भल बग्ने भयले उनी उठ्न सकिनन्।
'भोकले असह्य भएको थियो। एक जना बालखलाई बोलाएर पाउरोटी लिन पठाएँ। बासी पाउरोटीले भए पनि भोक त मेटियो, तर तल्लो पेट झन् झन् असह्य हुँदै दुख्दै आयो,' उनी सम्झिन्छिन्।
जति दिन छिप्पिँदै गयो, उति प्रसूति व्यथाले गाँच्दै लग्यो। कञ्चटदेखि हड्डी टुट्दै गएजस्तो पीडाबोध हुन थाल्यो। शरीरमा त्राणको त्यान्द्रो थिएन। कुन बलले चिच्याउनू! अतिशय पीडाले कोपर्दा कोपर्दा मुट्ठीभरि गुन्द्रीका झुत्रा भइसकेका थिए।
मुटु फुत्त बाहिर आउलाजस्तो दुखिरहेको थियो। पेटका सब अंगप्रत्यंग बाहिर निस्कन लागेझैं दर्द भइरहेको थियो। सास रोकेर उनले बल गरिन्।
बच्चाको पहिला खुट्टा पो निस्कियो। उनले निश्चय गरिन् – बच्चा जिउँदो छैन!
मृत शिशु अब कसरी बाहिर आउँछ? उनले दसै दिशा चहारिन्। कोही छैनन्। कसलाई सहायता माग्नू!
निरूपाय भएर बच्चा कति बेला बाहिर निस्किइसक्छ भनेर कुर्नुबाहेक उनीसँग कुनै विकल्प थिएन।
दुःखाइ सहँदा लाग्छ – शिशुसँगै शरीरका सबै अंगप्रत्यंग झरिरहेछन्। रगतको आहालमा चुर्लुम्म डुबेकी छन्।
आधा घन्टा लामो तीव्र छटपटाहटपछि बच्चा पूरै निस्कियो। मुटु चुँडालेर पैदा भएको शिशु मृत जन्मियो। शब्दातीत पीडा सहेर जन्मिएको बच्चा न हातमा लिनू न छाँतीमा टाँस्नू!
जिउँदै छ कि भनेर उनले ओल्टाइपल्टाइ नगरेकी होइनन्। तर बच्चामा जीवनको शेषसमेत नदेखेपछि मरेकै निर्क्यौल गरिन्।
बल्ल आइपुगेछन् परिवारका सदस्य। रगतको आहालमा डुबेकी बुहारीको अघिल्तिर मृत शिशु देखे।
'त्यसपछि त तैंले विष खाएर मारेकी होस् पो भन्न लागे। उनीहरूले छुँदै छोएनन्,' उनले रूँदै सुनाइन्, 'तैंले नै मरेको पाएकी होस्, आफै खाल्डो खनेर गाड् पो भन्न थाले!'
उठ्ने बल छैन! कुन त्राणले खाल्डो खनेर गाड्नू!
तर नगाडी कहाँ उपाय थियो र!
आफैले जन्माएको शिशु आफैले खाल्डो खनेर गाड्नुपर्ने हाय नियति!
'आमाले त्यत्तिका सन्तान कुन मुटुले गाडिन् होला भनेर आमा सम्झिएर रोएँ। सलसलाउँदो छोरो छ। जन्मनुअगावै मनुपर्ने कस्तो भाग्य लिएर मेरो पेटमा बस्न आइपुगेछ भनेर मरेको छोरो सम्झिएर रोएँ,' गोमाले भन्दै गइन्।
'ऊ त्यहाँनेर गाड्!' भन्दै परिवारका सदस्यले कुट्मिराको फेद देखाइदिए। उनले मरेको छोरो जतनले च्यापिन्। त्यसपछि एक हातले कोदालो लिएर कुट्मिराको फेदतिर लागिन्।
'पीडाको लाख झट्का सहेर जन्माएको छु। आफै गाड्न अघि सरेको छु। कुन मुटुले गाडेँ होला। अहिले सम्झँदा पनि मन झसंग झसंग हुन्छ,' गोमाले सुनाइन्।
खाल्डामा हाल्नुअघि उनले निलो भइसकेको शिशुलाई कसिलोसँग अँगालोमा च्यापिन्। नजन्मिँदै मनुपर्ने नियति थमाइदिने ईश्वरलाई फेरि एकपटक धिक्कारिन्। माटाले पुरपार पारिन्। फर्किएरसम्म नहेरी घर आइन्।
उनी शनैःशनैः सुत्केरीबाट उत्रिइन्। मनको खाडल भने झन् गहिरिँदै गयो।
उनी अहिले सम्झिन्छिन् – मनको घाउ खाटा बनाउने तत्त्व प्रकृतिले दिइपठाएको हुँदो रहेछ।
पतिको कुटाइ, सासुको बुहार्तनले जीवन ओखलमाथि मुसल बज्रिएझैं भएको थियो। घरको प्रताडना सहन नसकेर उनी पटक पटक माइतीको शरण नपरेकी होइनन्।
तर १४ वर्षकै उमेरमा तगारोबाटै छोरी जिम्मा लगाएर कर्तव्य पूरा गरेको माइतीले कसरी सुन्थ्यो छोरीको आँसुले बकेको पीडा?
जतिपटक पीडा सुनाउन माइती पुग्थिन्, माइतकाले गहको आँसु रित्तिन नपाउँदै घरको बाटो देखाइदिइहाल्थ्यो। दस धारा दूध चुसाएर हुर्काएकी छोरीको बलिन्द्रधारा आँसुको आर्तनाद सुनेको भए जीवनमा दुःखले चियाउनै नपाउने उनलाई लाग्छ।
तेस्रो सन्तान पैदा भएपछि भने उनको आङमा सुखका केही घाम लागे।
तिनताका उनले कास्की जिल्ला प्रशासन कार्यालयअगाडि चिया पसल सुरू गरेकी थिइन्। व्यापार मनग्गे थियो। ग्राहकको ताँती लाग्थ्यो।
'पतिको सञ्चय कोषको पैसाले त्यो व्यापार सुरू गरेको थिएँ। त्यो घुम्ती पसल मेरो जीवनको अर्को घुम्ती थियो। त्यहीँबाट त हो मैले छोराछोरीको शिक्षा र उज्ज्वल भविष्यको बाटो देखेको,' उनले भनिन्।
अहिले गोमाका दुवै छोराले बाटो पाइसकेका छन्। तर ती लट्टाइबाट छुटेका चंगासरी भइगए। तर उनीहरूको प्रगतिमा गोमा सधैं खुसी छिन्।
'पति, परिवारझैं मलाई सन्तान सुख पनि मिलेन। तर मैले उनीहरूलाई हुर्काएर बाटो देखाउन सकेँ,' उनी भन्छिन्, 'अरूले बाटो देखाउनेले आफै बाटो कहाँ पाउँदो रहेछ र!
भनिन्छ – बाटोको कुनै गन्तव्य हुँदैन। तर त्यही बाटो भएर अनेकले अनेक गन्तव्य देखेका हुन्छन्।
आमाको छाती ओढेर हुर्किएका छोराहरू आफैबाट टाढा भए पनि माथि पुगेको हेर्ने रहर छ गोमालाई!
'छोराहरूका बारेमा म योभन्दा बढी भन्न सक्दिनँ,' फेरि भावुक बन्छिन् गोमा।
प्रत्येक मानिसले बाँचेको जीवन इतिहास हो। जीवनको कठोर ताडना सहेकाले उनलाई आफ्नो जीवन औपन्यासिक लाग्छ। दन्त्यकथा पढेझैं लाग्छ।
अहिले त उनी आफ्नो जीवन पछाडि फर्किएर हेर्नसम्म सक्दिनन्। कहालिन्छन्। आफ्नै दुःखले झसंग झसंग बनाउँछ।
'चट्टाने भीर छिचोल्दै बल्ल समस्थलीमा आइपुगेको छु। पछाडि हेरेँ भने आफ्नै जिन्दगी देख्दा कहालिन्छु,' उनले यत्ति भनिन्।
हुन त जीवनको ५३ हिउँद छिचोल्दा पनि उनले बाटो पाउन सकिनन्। निरक्षरताले नै बाटो नदिएको उनलाई लागिरह्यो।
'बाल्यकालमा पाँच मिनेटको दुरीमा स्कुल थियो। तर मेरा लागि त्यो यति अगम्य र सुदूर भइदियो, म वर्णनै गर्न सक्दिनँ,' उनले भनिन्, 'कदाचित् जीवनले शिक्षासँग परिचय पाएको भए जीवनभर अन्धकार भागमा पर्दैनथ्यो।'
त्योभन्दा ठूलो तिर्सना चाहिँ उनलाई आफ्ना व्यथा लेख्नु थियो। मनमा उठेको शूल शमन गर्नु थियो।
आफ्ना व्यथा लेखाउन उनले सहयोगी पनि खोजेकी थिइन्। किताब लेख्न सहयोगी खोज्दै जाँदा उनी 'प्रेत लेखक' हरूको सम्पर्कमा पनि पुगेकी थिइन्।
'घोस्ट राइटर खोज्दै जाँदा झल्याँस्स सम्झिएँ – उनीहरूले किताब त लेख्देलान् तर आफ्नै किताब आफैले पढ्न सकिनँ भने मरेतुल्य हुन्छ भन्ने लाग्यो,' उनले भनिन्।
त्यसपछि नै हो गोमाले विद्यालय भर्ना हुने सोचेको।
पढाइको तृष्णा व्यापक बनेपछि २०७४ वैशाखमा उनी विद्यालयको खोजीमा जुटिन्। घर नजिकै जानकी आधारभूत विद्यालय थियो। त्यहीँ भर्ना हुने निधो गरिन्।
'वैशाखबाट नयाँ कक्षा सुरू हुँदो रहेछ। वैशाख सुरू नहुँदै विद्यालय पुगेँ,' उनले भनिन्, 'प्रधानाध्यापकले १० गतेबाट कक्षा सुरू हुने बताउनुभयो।'
गोमामा पढाइको चाहनाको वेग यति तीव्र थियो, उनी वैशाख ४ गते नै विद्यालय पुगिन्।
'कसलाई भर्ना गर्न खोज्नुभएको होला?' प्रधानाध्यापकले आश्चर्य व्यक्त गरे।
'म आफै भर्ना हुन खोजेको,' उनले जबाफ दिइन्।
'सुरूमा त हेडसरले पत्याउनुभएन। पछि मैले पढाइको भोक बताएपछि उहाँ खुसी हुनुभयो र भर्ना गर्न मञ्जुर हुनुभयो,' उनले भनिन्।
विद्यालय पोसाक कस्ता लगाएर आउने भनेर प्रधानाध्यापकले जिज्ञासा राखेका थिए। उनले अरू छात्रछात्रासरह नै पोसाक लगाएर आउने बताइन्।
'विद्यार्थी अनुशासित हुनुपर्छ भन्ने सोचेर आफूलाई सुहाउँदो लुगा सिलाएकी थिएँ,' उनले भनिन्।
२०७४ वैशाख १० गते पहिलोपटक विद्यालयमा पाइला राखिन्। त्यो पनि विद्यालय पोसाकमा।
५३ वर्ष उमेरमा पहिलोपटक विद्यालयमा पाइला राख्दा उनलाई असीम आनन्द महसुस भएको थियो।
'अरू जीवनको पूर्वार्द्धमा स्कुल जान्छन्, म ढल्कँदो उमेरमा विद्यालय पुगेको थिएँ,' उनले भनिन्, 'बुढेसकालमा विद्यालयको बेन्चमा अडेस लाग्दा मिलेको खुसी म कसरी वर्णन गरू!'
हजुरआमासरहको सहपाठी देख्दा विद्यार्थीहरू सुरूमा त आश्चर्यचकित परे। तर उनीहरू बिस्तारै घुलमिल हुन थाले।
'सुरू सुरूमा त उनीहरू मसँग तर्किन्थे। परबाट एकोहोरो हेर्थे। दोस्रो दिन एक पोका चक्लेट लिएर कक्षाकोठामा पुगेको थिएँ। सबै विद्यार्थीलाई चक्लेट दिएपछि उनीहरू मसँग नजिक भइहाले,' उनले भने।
उनले एक तीन महिनाजति कक्षा एकमा पढिन्। त्यसपछि एकैपटक तीनमा भर्ना भइन्।
'कक्षाका भित्ताभरि चित्र कोरिएका थिए। सावाँ अक्षर चिन्न र लेख्न सक्ने भएपछि तीन कक्षा पढ्न सक्ने बुझेर होला उहाँहरूले कक्षा फड्काइदिनुभयो। एक महिनाजति गाह्रो भयो। त्यसपछि लय समातिहालेँ,' गोमाले विद्यालयका सुरूआती दिनहरू सम्झिइन्।
विद्यार्थीहरूका जिज्ञासा अनौठा हुन्थे। उनी कहिलेकाहीँ स्कुटरमा स्कुल जान्थिन्।
'कसले किन्दिएको स्कुटर?' विद्यार्थीहरू प्रश्न गर्थे।
'बाबाले किनिदिएको नि!' उनी भन्थिन्।
त्यसरी बुबाले किनिदिएको भन्दा उनीहरूले आफ्ना अभिभावकसँग गएर झगडा गर्लान् भन्ने पनि लाग्थ्यो। यही सोचेर पछि स्कुटरमा जान छाडिन्।
कतिपय केटाकेटीको बालसुलभ प्रश्न हुन्थ्यो, 'यति ठूलो भइसक्नुभयो, अब बिहे गर्ने होइन? बच्चा कहिले जन्माउने नि!'
उनी पति स्वर्गे भएर, बालबच्चा लाखापाखा लागिसकेपछि विद्यालय भर्ना भएकी थिइन्। उनीहरूलाई के भनेर जबाफ दिनू! उनी अन्यमनस्क भावमा पुग्थिन्।
उनी चार कक्षाबाट पाँचमा पुग्दा तृतीय भइन्। पाँचबाट कक्षा छ पुग्दा पनि तेस्रो नै भइन्।
छबाट भने उनको स्कुले यात्रा अघि बढेन।
'बलबैंसमा अनेकौं व्यवधानसँग जुधेकाले होला मेरो दृष्टि पातलिँदै गएछ। चस्मा नलगाई पढ्न नसक्ने भएँ, ढाडको दुखाइ पनि बल्झँदै आयो,' उनले भनिन्, 'एसइईसम्म पढ्न पाएको भए दिमाग अलि फराकिलो र तेज हुन्थ्यो भन्ने नलागेको होइन तर निरन्तरता दिन सकिनँ।'
चार वर्ष स्कुल पढ्दा उनको दिमागको क्षितिज फराकिलो भयो। पुस्तक पढ्न सक्ने भइन्। दस्तखतको बेला औंठाछाप गर्न मसीदानी खोज्नुनपर्ने भयो।
अझ ठूलो कुरा त, आत्मव्यथा लेख्ने उनको धोको पनि पूरा भयो।
'मैले २०७९ सालमा 'भीरको बाटो' नामको आत्मसंस्मरण निकालेको छु। यसलाई अझै व्यवस्थित गर्नुछ,' गोमाले अन्तिममा भनिन्, 'अनेकौं भीर–पहरा छिचोलेपछि ५३ वर्ष उमेरमा विद्यालय भर्ना भएर आत्मव्यथा लेख्न सकेँ। जीवनमा आर्जन गरेको सबभन्दा ठूलो खुसी यही हो।'
अहिले ६० वर्ष आसपास हिँडिरहँदा गोमालाई आत्मिक सुख मिलेको छ। पढाइको धोको पूरा नभए पनि आत्मव्यथा भन्ने अतृप्त चाहना पूरा भएको छ।
आत्मकथा प्रकाशनपछि उनलाई पुलकित तुल्याउने प्रतिक्रिया आइरहेका छन्। हिम्मत र साहसको उपमेयका रूपमा लिइरहेका छन्।
'हिजो किताब लेखिदिनूस् न भन्दा तपाईंसँग पढ्नयोग्य कुरा के छ र भनेर वचन लगाउनेहरू पनि तपाईंको पुस्तक पढेर उत्प्रेरित भएँ, जीवनलाई प्रेम गर्न थालेँ, जीवनमा आउने कठिनाइलाई ऊर्जाका रूपमा लिन थालेँ भनिरहेका छन्,' गोमाले भनिन्।
अहिले उनी उत्प्रेरक वक्ताका रूपमा निम्त्याइन थालेकी छन्। विद्यालयमा भर्ना भएसँगै कम्प्युटरसमेत सिकेकी थिइन्। अहिले त्यही ज्ञान परिस्कृत तुल्याउँदै कम्प्युटरका किबोर्डमा औंला नचाउँछिन्। पावर-प्वाइन्ट प्रस्तुति तयार पार्छिन्।
'जीवनको रेसमा कहिल्यै हरेस खानुहुँदैन। पीडालाई ऊर्जा मान्ने हो भने जीवन बदलिने गति त्यहीसँग हुन्छ भन्ने गरेको छु,' उनले भनिन्, 'अहिले त मानिसहरूले मलाई उत्प्रेरक मान्न थाले! समय बदलिन कति समय लाग्दो रहेछ र!'
***
