पूर्व-पश्चिम राजमार्गको लोथर खोला नछोडिकन जाने हो भने करिब ११ घन्टा पैदल दुरीमा पुगिन्छ, चितवनको विकट पहाडी गाउँ स्यामराङ।
यो यात्रामा लोथर खोला ५० पटकभन्दा बढी तर्नुपर्छ। उकालोको त कुरै नगरौं!
खोलाको करिब करिब मुहानतिरै पर्छ स्यामराङ गाउँ। यहाँ २०२६ सालमा स्थापना भएको एउटा विद्यालय छ। त्यही विद्यालयबाट करिब ५० मिटर पर पुरानो घरको बरन्डामा बसेर रामायणका पाना पल्टाउँदै थिए, ८८ वर्षीय झ्यापुराम प्रजा।
त्यसो त अहिले पनि खोलैखोलाको बाटो झ्यापुरामको घरसम्म यात्रा गर्न सकिन्छ। तर बाध्यता छैन। भण्डारा-मलेखु चेपाङ मार्गको ट्रयाक र ग्रामीण सडकहरू बनेपछि स्यामराङ पुग्न आधा घन्टा मात्र हिँडे पुग्छ।
गाउँ-गाउँमा सडक पुगेकाले स्थानीय बासिन्दा खुसी छन्। गाडी चढेर केही घन्टामै सहर पुग्न पाउनु र सहरबाट भारी नबोकी गाउँ फर्कन पाउनुलाई उनीहरू आफ्नो जीवनकालमा देखेको ठूलो उपलब्धि ठान्छन्।
झ्यापुरामलाई भने अहिले पनि खोलाकै बाटो हिडूँ हिडूँ लाग्छ। लोथर खोलाको पानीसँग स्पर्श गरिरहन मन लाग्छ। खोला किनार बहने बतासले ज्यान शीतल पार्न मन लाग्छ।
तर उनले आफ्नो घरको बरन्डाबाट ओर्लिन नसकेकै महिनौं भयो।
युवावस्थामा उनी खाली खुट्टै भरतपुर पुग्थे। लोथर खोलाको बाटो कतिपटक हिँडे उनलाई नै सम्झना छैन। खोलामा कलकल बग्ने पानी कति अञ्जुली पिए भन्ने त झन् याद हुने कुरै भएन। तर यही बाटोले उनलाई पटक-पटक जिल्लाकै सबभन्दा उच्च तहको राजनीतिक संरचना मानिने जिल्ला विकास समितिमा पुर्याएको थियो।
झ्यापुरामलाई आफ्नो कति पुस्ता यो ठाउँमा बसोबास गर्यो भन्ने थाहा छैन। विक्रम सम्बत् १९९३ मा जन्मिएका उनलाई यति थाहा छ, आफ्नो लामो र झ्याप्प परेको कपालकै कारण हजुरआमाले 'झ्यापुराम' नाउँ राखिदिएकी थिइन्।
विपन्न समुदाय मात्र रहेको विकट गाउँमा जन्मिए पनि झ्यापुरामले सानैदेखि ब्राह्मण समुदायको संगत गर्ने अवसर पाए। बाबुको निधनपछि उनकी आमा पूर्वी चितवन (तत्कालीन खास चितवन) को कठारका एक जना ब्राह्मणसँग भागेर गइन्। बेसहारा बनेका उनी पनि आमासँगै कठार पुगे र आमाकै घरमा बसेर काम गर्न थाले।
'त्यहाँ अरू केटाकेटी पढ्न जान्थे। म कसैले थाहा नपाउने गरी उनीहरूको किताब पढ्थेँ। त्यसैगरी सिकेर म अक्षर चिन्ने भएँ। लेख्न पनि सक्ने भएँ,' झ्यापुरामले भने, 'अब आफै केही गर्न सक्छु भन्ने भएपछि गाउँ फर्किएँ।'
बिस्तारै गाउँको समस्या बुझ्दै गएका झ्यापुराम २०१७ सालदेखि गाउँको विकास गर्ने भन्दै राजनीतिमा लागेका थिए।
त्यतिखेर उनको गाउँ र आसपासका भूभाग धादिङ जिल्लामा पर्थ्यो। स्थानीय बासिन्दाको अगुवाइ गर्दै जाँदा २०२६ सालमा पहिलोपटक गाउँ पञ्चायतको उप-प्रधानपञ्च बनेको र त्यसपछि चारपटक प्रधानपञ्च बनेको झ्यापुराम बताउँछन्।
जिल्ला समन्वय समिति चितवनले प्रकाशन गरेको 'चितवन दर्पण' नामक पुस्तकमा झ्यापुराम २०३५ सालमा लोथर गाउँ पञ्चायतको प्रधानपञ्च बनेको उल्लेख छ।
२०३९ सालमा उनी लोथरसहित तत्कालीन कठार, भण्डारा र पिप्ले गाउँ पञ्चायतको पनि प्रतिनिधित्व गर्दै जिल्ला पञ्चायत सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। त्यतिखेर टेकप्रसाद गुरूङ जिल्ला पञ्चायतका सभापति थिए। गुरूङ अहिले नेपाली कांग्रेसका केन्द्रीय सदस्य छन्।
झ्यापुराम २०४३ सालमा फेरि लोथर गाउँ पञ्चायतको प्रधानपञ्च निर्वाचित भए। देशमा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनापछि २०४९ सालमा उनी लोथरसहित तत्कालीन कोराक र सिद्धी गाविस समेटिएको इलाका नम्बर १ बाट निर्विरोध जिल्ला विकास समिति सदस्य चुनिएका थिए। त्यतिखेर उनी नेपाली कांग्रेसका उम्मेदवार थिए। उनी २०५४ सालमा लोथर गाविसको वडा नम्बर ७ बाट वडाध्यक्षमा पनि निर्वाचित भए।
केही महिनाअघि हामी भण्डाराबाट करिब चार घन्टा गाडी चढेर र आधा घन्टा हिँडेर स्यामराङ गाउँ पुगेका थियौं। हामीले घरको बरन्डामा भेट्दा पुरानो र मैलो स्वेटरमाथि खैरो कोट, ट्राउजर र भादगाउँले टोपी लगाएका थिए झ्यापुरामले।
हाम्रो परिचय सुनेपछि उनले चितवनका पहाडी गाउँहरूको इतिहास सुनाउन थाले।
जंगलै जंगलले भरिएको चितवनमा भर्खर-भर्खर बस्ती बस्दै थियो। त्यस्तो समय यति विकट ठाउँमा विद्यालय स्थापना हुनु सामान्य कुरा थिएन। झ्यापुरामकै पहुँचले यहाँका बालबालिकाले २०२६ सालमै पढ्ने अवसर पाएका थिए।
विकट गाउँका गरिब बालबालिकाका लागि उनले त्यो बेलामै विद्यालय बन्दोबस्त कसरी गराए त?
हाम्रो यो प्रश्नमा झ्यापुरामले सम्झे — उनी २०२५ सालतिर गाउँमा विद्यालयको आवश्यकता महसुस गरेर पहल गर्न काठमाडौं गएका थिए। तत्कालीन राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्य हरिबहादुर थापासँग उनको राम्रो चिनजान थियो। उनी सिधै थापाको घरमा पुगे, अनि गाउँका लागि एउटा विद्यालय आवश्यक भएको कुरा राखे।
थापाले त्यति बेला उनको कुरा वास्ता गरेनन्।
'मैले सांसदलाई भनेँ, मलाई तपाईंको घरबाट खाली हात फिर्ता पठाउनु सामान्य कुरा छैन। जबसम्म गाउँमा विद्यालय दिनुहुन्न, तबसम्म म तपाईंको घर छाड्दिनँ,' झ्यापुरामले हरिबहादुर थापासँगको कुराकानी सम्झँदै भने, 'उनले पहिले त सामान्य रूपमा लिएका थिए होलान्। तर जब म अड्डी कसेर उनको घरमै बसिरहेँ, अनि बल्ल उनले मेरो कुरामा ध्यान दिए।'
थापाले झ्यापुरामको अड्डीका अगाडि हार खानुपर्यो।
राजासँग निकट रहेका उनले गाउँमा विद्यालय खोल्ने अनुमति दिएर झ्यापुरामलाई गाउँ फिर्ता पठाए।
अनुमति पाएको केही समयमै विद्यालयका लागि बजेट आयो। सामान्य भवन निर्माण गरेर बालबालिकालाई पढाउन थालियो।
बिस्तारै उनकै प्रयासमा वासबाङ, हात्तीसुँडे, यौरालीटार लगायत स्थानमा पनि विद्यालय स्थापना भए। यौरालीटार र वासबाङमा स्वास्थ्य चौकी पनि बन्यो। जिल्लाका कुनै गाउँमा एउटै स्वास्थ्य चौकी नभएको समय झ्यापुरामको पहलमा लोथर गाउँ पञ्चायतमा भने दुइटा स्वास्थ्य चौकी स्थापना भएको चेपाङ समुदायमा शिक्षाका लागि काम गर्दै आएका केपी किरण शर्मा बताउँछन्।
'उहाँले सिँचाइका लागि कुलो, कुलेसो र पिउने पानीको बन्दोबस्त मिलाउने काम गर्नुभयो। गाउँमा पहिरोको जोखिम थियो, पहिरो नियन्त्रण गर्न भनेर वृक्षरोपण अभियान चलाउनुभयो। आफैले धेरै बिरूवा रोप्नुभयो,' स्यामराङस्थित दुङबाङ आभारभूत विद्यालयका प्रधानाध्यापक अतिवल प्रजा भन्छन्, 'उहाँ जतिको नेता नपाएको भए गाउँका बालबालिकाले अझै पनि पढ्न पाउने थिएनन् होला।'
उनका अनुसार २०३६ सालमा लोथर गाउँमा ठूलो पहिरो र खोलामा ठूलो बाढी आएर बिचल्ली बनाएको थियो। पहिरोले उजाड बनेको गाउँमा झ्यापुरामले नै वृक्षरोपण अभियान चलाएका थिए।
'उहाँ बिरूवा माग्न वन कार्यालय जानुभएछ तर वनले बिरूवा दिन मानेनछ। उहाँ त्यहीँ धर्ना बसिदिनुभयो। बाध्य भएर वन कार्यालयले बिरूवा दिएर पठाएको थियो रे,' उनले भने, 'त्यतिखेर रोपिएका बिरूवा बढेर अहिले सल्लाघारी बनेको छ।'
झ्यापुरामको पहुँच दरबारसम्मै थियो। त्यही पहुँचकै कारण राजाको सक्रिय शासन बेला उनले गाउँमा शिक्षा र स्वास्थ्यका लागि काम गर्न सकेका थिए।
२०३१ सालमा वीरेन्द्र राजा हुँदा त उनले 'शुभराज्याभिषेक' पदक नै पाए। सामाजिक सेवा गरेबापत् उनलाई राजा वीरेन्द्रले तीन हजार रूपैयाँ नगदसहित शुभराज्याभिषेक पदक दिएका थिए।
त्यो पदक उनले आफ्नो बाकसमा सुरक्षित राखेका छन्।
'बेला-बेला बाकस खोलेर पदक झिक्छु। त्यसलाई हेरेर पुराना दिन सम्झन्छु,' झ्यापुराम भन्छन्, 'जनताको सेवा गरेको देखेर राजाले सम्झिएर दिएको सम्मान हो नि यो!'
झ्यापुरामले हामीसँगको कुराकानीमा राजा र मन्त्रीहरूलाई पटक-पटक भेटेर चेपाङ समुदाय र पहाडी क्षेत्रका समस्याहरू सुनाएको बताए।
'राजा वीरेन्द्र ध्यान दिएर मेरा कुरा सुन्थे, सकेजति काम गरिदिन्थे,' उनले भने, 'दरबारका मान्छेले मलाई रत्ननगरमा जमिन दिन्छौं, उता बसे पनि हुन्छ भनेका थिए तर मलाई आफ्नो गाउँ छाड्न मन लागेन।'
झ्यापुराम जिल्ला पञ्चायतका बैठकहरूमा पनि निर्धक्कसँग आफ्ना कुरा राख्थे। गाउँका समस्या सहरका नेताहरूलाई निर्धक्क सुनाउँथे।
उनी २०३५ सालमा प्रधानपञ्च र २०३९ सालमा जिल्ला पञ्चायत सदस्य हुँदा जिल्ला पञ्चायतको सभापति रहेका टेकप्रसाद गुरूङ आज पनि झ्यापुरामको गुण गाउँछन्। सहरलाई चेपाङका समस्या सुनाउने र बुझाउने मुख्य व्यक्ति नै झ्यापुराम भएको उनी बताउँछन्। उनले समस्या राखेपछि नै चेपाङ समुदायको बसोबास रहेको क्षेत्रमा राज्यको आँखा पर्न थालेको गुरूङको भनाइ छ।
'म आफै ७२ पटक लोथर खोला तरेर झ्यापुरामको घर पुगेको छु। त्यहाँसम्म पुग्दा गाउँका दुःख, पीडाहरू बुझ्ने अवसर मिलेको थियो। त्यसपछि नै त समस्या समाधान गर्न योजना बनाउने, बजेट छुट्टयाउने काम भयो,' गुरूङले भने।
झ्यापुराम भरतपुर आउँदा गुरूङकै क्वाटरमा बस्थे। एकपटक राजा वीरेन्द्रको हेटौंडा सवारी हुँदा उनी गुरूङसँगै गएका थिए। त्यतिखेर उनले राजालाई ग्रामीण क्षेत्रको विकासबारे बिन्ती चढाएको गुरूङ सम्झन्छन्।
राजा वीरेन्द्रसँगको त्यही भेटमा झ्यापुरामले चेपाङहरूलाई 'प्रजा' भन्ने थर दिन बिन्ती चढाएको गुरूङको भनाइ छ।
'तपाईं राजा, हामी प्रजा!' झ्यापुरामले वीरेन्द्रसमक्ष चढाएको बिन्ती उद्धृत गर्दै गुरूङले भने, 'राजा वीरेन्द्रबाट उनको बिन्ती तुरून्तै सदर भयो। राजाको आदेशअनुसार त्यसपछि सबै चेपाङहरूले आफ्नो थर प्रजा लेख्न थाले।'
'राजासँगको निकट सम्बन्धकै कारण हो, झ्यापुराम जस्तो कुरा पनि धक नमानी प्रस्टसँग राख्न सक्थे,' गुरूङले अगाडि भने, 'उनकै पहलमा चेपाङ समुदायले नयाँ परिचय पायो। चेपाङ गाउँमा विकास निर्माणका थुप्रै काम भए।'
गुरूङले चितवनमा चेपाङ समुदायको बसोबास रहेका तत्कालीन नौवटा गाउँ पञ्चायत समेटेर 'प्रजा विकास कार्यक्रम' सञ्चालन गरिएको सुनाए।
चेपाङ समुदायको शिक्षा, स्वास्थ्य, सरसफाइका लागि उक्त कार्यक्रम सुरू गरिएको थियो। सरसफाइ निम्ति नुहाइधुवाइ गर्ने कार्यक्रम पनि थियो। सुरूमा धेरैले नुहाउन आनाकानी गरेपछि गाउँ-गाउँ गएर फोटो खिच्ने, नुहाइदिने अनि फेरि फोटो खिच्ने गरिएको गुरूङ सम्झन्छन्।
'नुहाउनुअघि र नुहाइसकेपछिको फोटो देखाउँदा बल्ल उनीहरूले आफू कस्तो थिएँ र कस्तो भएँ भन्ने थाहा पाए,' गुरूङले भने, 'उनीहरूसँग एकसरो कपडा हुन्थेन। हामीले सयौंलाई कपडा बाँड्यौं। सचेतना कार्यक्रमहरू गर्न थाल्यौं।'
उनका अनुसार लोथरतिर झ्यापुराम र काउलेतिर तुलबहादुर प्रजाले यी कार्यक्रम सहजीकरण गरेका थिए।
२०६३ सालताका तत्कालीन लोथर गाविसका गाउँहरू पुग्दा झ्यापुरामको प्रयासमा भएका काम देख्ने अवसर पाएको उनी बताउँछन्।
२०४९ सालका जिल्ला विकास समिति सभापति कृष्णलाल सापकोटा पहाडका चेपाङहरूमा कम चेतना हुन्छ भन्ने गरिएको बेला झ्यापुराम सबभन्दा टाठा व्यक्ति रहेको बताउँछन्।
'म बहुत दुःखले उनको घरसम्म पुगेको थिएँ। उनी चाहिँ नियमित तलमाथि गरिरहन्थे। गाउँका कुराहरू भन्थे। हामी उनले भनेको सुनेर गाउँका खबर थाहा पाउँथ्यौं,' सापकोटाले भने, 'हामी पहाडलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ भन्नेमा थियौं। उनी बढो मज्जाले कुरा राख्थे। त्यहीअनुसार काम पनि भयो।'
झ्यापुरामका समकालीन तथा कांग्रेसका केन्द्रीय सदस्य टेकप्रसाद गुरूङ उनले त्यतिखेर गरेका काम र योगदानको राज्य र पार्टीहरू कसैले कदर नगरेको बताउँछन्।
'म त अहिले पनि हिँडिरहेको छु। उनी स्वास्थ्यका कारण हिँड्न सकेनन्। तर उनको योगदान बिर्सिन सकिँदैन,' गुरूङले भने, 'मलाई पो थाहा छ झ्यापुरामले गरेका काम, कांग्रेसलाई के थाहा छ र! उनीहरू यो विषयमा सोधीखोजी गर्न पनि चाहँदैनन्। पार्टीमा हिजो दिन जान्थे, आज लिन आउने मात्र छन्।'
झ्यापुरामका छोरा उदय प्रजा अहिले नेपाली कांग्रेसका महाधिवेशन प्रतिनिधि छन्। हिँडडुल गर्न नसक्ने बाबुको हेरचाहदेखि बाबुले गरेका कामबारे पार्टी र राज्यका निकायहरूलाई जानकारी गराउँदै आएको उनले बताए।
'केही महिनाअघि जिल्ला समन्वय समिति र राप्ती नगरपालिका प्रमुख, उपप्रमुखले घरमै आएर बुबालाई नगदसहित सम्मान गर्नुभयो,' उनले भने, 'यस्ता कुराले बुबा असाध्यै खुसी हुनुहुन्छ। मैले गरेका काम मूल्यांकन गर्ने मान्छे पनि छन् भन्नुहुन्छ।'
***
