विशाल हलको धेरैजसो भाग अँध्यारो छ। एउटा भाग जहाँ बत्तीको प्रकाश छरिएको छ, त्यहाँ एक युवती उभिएकी छन्। एकाएक उनको शिरमाथि, धेरै माथिबाट सररर रेशमी कपडा खस्छ। फर्फराउँदै भुइँतिर खसेको कपडा ती युवतीले च्याप्प समात्छिन्।
कपडा समाएरै उनी फनफन घुम्दै माथि माथि उक्लिन्छिन्। केही सेकेन्डमै भुइँ छाडेर उनी कपडासँगै उड्न थाल्छिन्।
उनी आफ्ना दुवै खुट्टा कपडामा बेर्छिन्। हातहरू फिँजाएर स्वतन्त्र हुन्छिन्। कपडाकै आडमा उल्टोसुल्टो गर्छिन्। झुन्डिएर पिङ खेल्छिन्।
कपडासँगै उनी आफ्नो शरीर लच्काएर नाचिरहन्छिन्। केहीबेर पछि चिप्लिँदै भुइँमा आउँछिन्।
अब अर्की युवतीको पालो!
उनी कपडामा होइन, डोरी चढेर माथि पुग्छिन्। लिंगे पिङ जस्तो दुईतिर डोरीको लठ्ठा र बीचमा बस्ने ठाउँ छ। उनी लठ्ठा समातेर झुन्डिन्छिन्। खुट्टाको भरमा अडिएर कहिले उल्टी, त कहिले सुल्टी हान्छिन्।
धिपधिपे अँध्यारोतिर उभिएका सयौं मान्छे उनीहरूलाई हेरिरहन्छन्। दंग पर्छन्।
संगीतको ताल र दर्शकको तालीमा ती दुई युवती आफ्नो कला देखाउन मस्त हुन्छन्।
यो दृश्य हो काठमाडौंको ठमेलस्थित एलओडी क्लबको।
रेशमी कपडामा आफ्नो कला देखाउने युवती शितल घिमिरे हुन् भने डोरीमा पोख्त सरस्वती अधिकारी हुन्। यस्तो कलालाई 'एरियल डान्स (नाच)' भनिन्छ। शितल र सरस्वती आफूहरू एरियल कलाकार भनेर चिनाउँछन्। हरेक शुक्रबार उनीहरू यो क्लबमा प्रस्तुति दिन्छन्। अरू बेला केटाकेटीहरूलाई एरियल डान्स सिकाउँछन्।
शितल र सरस्वती नेपालका क्लबमा व्यावसायिक रूपमा नियमित यस्तो नृत्य देखाउने पहिलो कलाकार हुन्। उनीहरू एरियल कलाकारकै रूपमा स्थापित हुने प्रयासमा छन्।
आज ४० फिट उचाइमा उड्दै आफ्नो कला देखाइरहेका यी दुई कलाकारको विगत भने यति उँचो छैन।
हेटौंडामा जन्मिएका उनीहरू दुवैले यो नृत्य भारतमा सिके। यो क्रममा उनीहरूले संघर्ष मात्र गरेनन्, अहिले पनि सम्झिँदै मन सिरिंग हुने पीडा भोगे। यो पीडा उनीहरूको तन र मन दुवैले सहेको छ।
यो कथा शितल र सरस्वतीको त्यही विगतको दर्दनाक भोगाइको हो। त्यो सबै पार गरेर यहाँसम्म आइपुग्दाको यात्राको हो।
पहिले शितल घिमिरेको कथा सुनौं।
यो कथा सुरू हुन्छ आजभन्दा २५ वर्षअगाडिबाट। त्यो बेला उनी सात वर्षकी थिइन्। केही दिनदेखि उनको घरमा नयाँ मानिस आइरहेका थिए। ती मानिस उनकी हजुरआमालाई भेटेर कुराकानी गर्थे।
शितल हजुरआमाको छैउमै बसेकी हुन्थिन्, तर केही मेसो पाउन सक्थिनन्।
केही दिनपछि ती व्यक्तिले शितललाई लिएर गए।
'उनीहरूले मलाई लिएर जाँदा आमाबुबा घरमा हुनुहुन्न थियो। हजुरआमाले उता पढ्न पाइन्छ, ठूलो मान्छे हुन्छेस् भन्नुभयो,' शितलले धूमिल याद सम्झिँदै भनिन्, 'म सानी, दंगै परेँ। जान तयार भइहालेँ।'
शितलको परिवारको आयआर्जनको भरपर्दो माध्यम थिएन। त्यसैले होला, पढाइदिन्छु र पालिदिन्छु भन्दै आउनेलाई उनीहरूले छोरी जिम्मा लाए।
बालख शितल पहिलोपटक गाडी चढ्न पाउँदा खुसीले फुरूंग थिइन्। गाडीमा अरू पनि केटाकेटी भएकाले रमाइलो लाग्यो।
भोलिपल्ट साँझतिर शितलसहित सबै केटाकेटीलाई डोरी नै डोरी झुन्ड्याएर राखिएको ठाउँमा ल्याइयो। कस्तो अचम्मको स्कुल रहेछ भनेर शितल अचम्म परिन्।
'खासमा त मलाई दलाललाई बेचिदिनुभएको रहेछ,' शितलले भनिन्, 'टिनले छाएको टहराभित्र ठूलो हल थियो। त्यहाँ पिँजडामा सुगा राखेजस्तो मान्छेलाई थुनेर राखिएको थियो। मलाई कहाँ ल्याए भनेर म निकै डराएँ।'
त्यहाँ एक व्यक्ति थिए, जो एकदमै चर्को स्वरमा बोल्थे। पहिलो दिनमै शितल उनलाई देखेर डराइन्। दोस्रो दिन तिनै व्यक्ति हलमा आएर बोल्न थाले। एकोहोरो बोलिरहेका उनका कुनै कुरा शितलले बुझिनन्। अरूले पनि बुझेनन्।
पछि उनलाई थाहा भयो, ती व्यक्ति हिन्दी भाषामा बोलेका रहेछन्। उनीसहितको त्यो पूरै टोलीको काम केटाकेटीलाई फकाएर भारत लैजाने र सर्कसमा राख्ने रहेछ।
'त्यो गुन्डा जस्तो देखिने मान्छेले मसहित करिब ५० जना केटाकेटी लिएर गयो। हामी कोही ठूला थियौं, कोही साना। त्यो बेला पनि सबैको आशा पढ्न पाइन्छ भन्ने थियो,' शितलले भनिन्, 'तर गुन्डा जस्तो सरसँग कसरी पढ्नु भनेर डर चाहिँ लाग्यो।'
शितलले त्यही बेला सर्कस भन्ने शब्द पहिलोपटक सुनिन्। उनलाई लाग्यो सर्कस भनेको आफू पढ्न जाने स्कुलको नाम हो।
सर्कस पुगेपछि उनले देखिन्, त्यहाँ त मान्छेहरू डरलाग्दा हर्कत गरिरहेका छन्। कोही डोरीमा झुन्डिएका छन्, कोही उँधोमुन्टे लगाएका छन्। कोही जिउ पूरै भाँचेर चटक देखाइरहेका छन्, कोही आगोसँग खेलिरहेका छन्।
शितल हेरेको हेर्यै भइन्। उनलाई रमाइलै लाग्यो। यही देखाउन यहाँ ल्याइएको होला भन्ने सोचिन्।
सुरूका एक-दुई दिन उनी रमाइलो मानेर साथीहरूसँग खेलिन्। दौडिइन्, उफ्रिइन्।
जसै दिन बित्दै गए, त्यही खेलकुद बाध्यता बन्यो। त्यहाँका मान्छेले उनलाई दौडिन र उफ्रिन लगाए। शरीरका विभिन्न भाग मोड्न बल गरे। कम्मर मर्काउन लगाए।
शितललाई सकस हुन्थ्यो।
'सुरूमा राम्रोसँग कम्मर भाँच्न नसक्नेले एक्रोबेट, स्टन्ट, ड्रप लगायत देखाउनुपर्थ्यो। दिनभर उफ्रिँदा ज्यान साह्रै दुख्थ्यो। निकै गाह्रो भएपछि यस्तो गर्न सक्दिनँ भन्थेँ। तर त्यसको बदलामा फलामको डन्डा खाइन्थ्यो,' उनले भनिन्।
उनीसँग विकल्पै थिएन।
दिनभरको अभ्यासले ज्यान थिलथिलो हुन्थ्यो। रातभर घर र आमाबुबाले याद मन बिथोलिन्थ्यो।
पढाइदिने भनेर आफूलाई ल्याउने मानिसलाई उनी गाली गर्थिन्। अनि डाँको छाडेर आँखा दुखुञ्जेल रून्थिन्। उनको रूवाइ सर्कस हलको चार कुनामै सीमित हुन्थ्यो।
कतिपटक उनले सर्कसवालाहरूलाई उनले बिन्ती बिसाइन्, 'म बरू पढ्दिनँ। आमाबुबासँग लगिदिनुस्।'
उनको बिन्ती कसैले सुनेन। उल्टै फलामको डन्डीले पिँडुला र ढाडमा पिटाइ खाइन्। कलिलो शरीरमा सुम्ला बसे, घाउ बने। तर सर्कस नगर्ने छुट भएन।
शितल बिस्तारै जिउ मर्काउन सक्ने भइन्। बान्की बनाउने कला सिकिन्। डोरीमा फनफनी घुम्न र उल्टो-सुल्टो हुन जानिन्।
कहिलेकाहीँ त्यहाँ भएका अरू साथीका परिवार भेट्न आउँथे। शितललाई पनि आश लाग्थ्यो। तर उनको परिवारबाट कोही आएन। बिस्तारै उनले सर्कसलाई आफ्नो बनाइन्।
'केही बाटो नभएपछि, कोही नभएपछि मैले सर्कसलाई अँगाले,' उनले भनिन्।
उनीहरूको बिहान दौड र पुश-अपबाट सुरू हुन्थ्यो। त्यसपछि जस्ताको छानामा बाँधिएका डोरीमा झुन्डिनुपर्थ्यो। एकपछि अर्को डोरी समातेर फड्को मार्नुपर्थ्यो। डोरी समात्न नसके सिधै भुइँमा पछारिन्थ्यो।
यस्तो तालिम दिउँसो १२ बजेदेखि रातको १० बजेसम्म हुन्थ्यो। हरेक तीन महिनामा सिकाउने ठाउँ फेरिन्थ्यो।
'कयौंपटक लडेँ। चोट त कति लाग्यो लाग्यो,' शितलले भनिन्, 'त्योभन्दा धेरै चाहिँ कुटाइ खाइयो। सर्कस गर्न नसक्दा पनि पिटाइ खाइयो, पिटाइ खाएर रूँदा पनि फेरि पिटाइ नै खाइन्थ्यो।'
सर्कसमा असह्य पीडा भएपछि उनका केही साथीहरू भागेका थिए। तर सर्कसवालाहरूले भेटेर ल्याइहाले। फर्केपछि उनीहरूलाई शरीरबाट तरर रगत बगुञ्जेल पिटे। त्यो देखेर शितललाई भाग्ने आँट कहिल्यै आएन।
बरू उल्टो अठोट गरिन् — पिटाइ खाएर मर्नुभन्दा मेहनत गरेर सर्कसै सिक्छु!
त्यसपछि उनले सर्कसलाई नै घर, परिवार र काम सम्झिन थालिन्।
दिन बिते, महिना बिते, वर्ष बिते — शितल राम्रो सर्कस गर्ने भइन्।
उनलाई विभिन्न ठाउँमा प्रस्तुति देखाउन लगियो। उनीहरूको साथमा हात्ती, घोडा र बाघ पनि हुन्थ्यो। जनावरकै बीचमा उनले सर्कस देखाउनुपर्थ्यो। यस्तो प्रस्तुति हेर्न मानिसहरूको भिड लाग्थ्यो।
'कलिला केटाकेटी त्यसरी जोखिम मोलेर उफ्रेको हेर्न मान्छेलाई के रहर लागेको होला,' शितलले भनिन्, 'प्रस्तुति सकिनासाथ ट्रकमा भेडाबाख्रा हालेजसरी अर्को सर्कस लगिन्थ्यो। त्यहाँ पनि त्यही क्रम सुरू हुन्थ्यो।'
यसैगरी आठ वर्ष बिते।
त्यतिञ्जेल शितलले स्वीकार गरिसकेकी थिइन् — मेरो घर यही सर्कस हो। मेरो परिवार यिनै सर्कसवालाहरू हुन्। र, मेरो काम सर्कस देखाउनु हो।
एक दिन नेपालबाट 'एस्टार बेन्जामिन मेमोरियल फाउन्डेसन' नामक संस्थाको टिम सर्कस पुग्यो। त्यो टिमले शितलसहित थुप्रै केटाकेटीलाई त्यहाँबाट उद्धार गरेर स्वदेश फर्काउन खोज्यो।
किशोर उमेरकी शितलले अस्वीकार गरिन् र भनिन्, 'सर्कस बाहिर गएर के गर्ने? नेपालमा मेरो कोही छैन। मेरो घर, परिवार कहाँ हो भन्ने थाहा छैन। म त जान्नँ।'
संस्थाका मान्छे शितललाई फकाउन थाले। नेपाल फर्किएपछि पढ्न पाउँछौ भने।
'अगुल्टोले हानेको कुकुर बिजुली चम्किँदा तर्सिन्छ भनेझैं मैले उनीहरूको कुरा पत्याइनँ,' शितलले भनिन्, 'सानोमा यही आश बोकेर घरबाट हिँडेकी थिएँ। उनीहरू पनि सर्कसबाटै आएको जस्तो लाग्यो मलाई।'
शितलले त्यहीँ बस्ने सोचिन्। उनका साथीहरू नेपाल फर्किने तयारी गर्न थाले। सबै जाने भएपछि आफू एक्लै परिएला भनेर शितललाई पिर हुन थाल्यो।
उनले उद्धारकर्तालाई सोधिन् — के साँच्चै पढ्न पाइन्छ? मेरो घर कता हो भन्ने पनि थाहा छैन। के तपाईंहरूले आफूसँगै मलाई राख्नुहुन्छ?
उनीहरूले शितललाई संस्थामै राख्ने भने। उनी फर्किन तयार भइन्।
आठ वर्षपछि आफ्नो देश फर्किन पाउँदा पनि शितल खुसी चाहिँ थिइनन्। बाँकी जीवन के गरेर बिताउने होला भन्ने चिन्ता थियो।
सर्कसबाट उद्धार भएका सबै केटाकेटीलाई भैरहवा ल्याएर एक आवास गृहमा राखियो। करिब ६ महिना सबै त्यहीँ बसे। सामान्य जीवनमा फर्किने तालिम र परामर्श लगातार चल्यो। ६ महिनापछि समाजमा पुनः स्थापित हुने भनेर कोही घर फर्किए। परिवार थाहा नभएकाहरूलाई संस्थाले काठमाडौं ल्यायो।
शितलका अनुसार काठमाडौंमा संस्थाले होस्टल बनाएर राख्यो। पढ्न इच्छुकलाई पढाइदियो। उनले पनि एक वर्ष ट्युसन पढिन्। १५ वर्षको उमेरमा आफ्नो नाम लेख्न जानिन्।
'सानोमा पढ्न नपाएर होला, यहाँ आएर पढ्दा पनि खुसी भइनँ। बरू सर्कसकै झझल्को आउन थालेको थियो,' उनले भनिन्।
शितलको पढाइप्रतिको मोह भंग भइसकेको थियो। उनले पढ्न छाडिन्। अब जीवनलाई कता मोड्ने भन्ने अन्योल मात्र थियो।
यही अलमलका बीच उनको भेट भयो सरस्वती अधिकारीसँग।
उनीहरू छोटो समयमै नजिकिए, साथी बने।
सरस्वतीलाई पनि त्यही संस्थाले अको सर्कसबाट उद्धार गरेर ल्याएको थियो।
एकै जिल्ला, हेटौंडाका उनीहरूको कथा समान छ तर सरस्वतीको भोगाइ शितलको भन्दा बेग्लै छ।
सरस्वतीको परिवारमा चार दिदीबहिनी र दुई दाजुभाइ छन्। उनी साइँली हुन्। उनी पनि सातै वर्षको उमेरमा सर्कस पुगेकी हुन्।
शितलको जस्तै एक दिन उनको घरमा पनि नयाँ मानिस आए। सरस्वतीका बुबालाई फकाउन थाले। आर्थिक अवस्था नाजुक भए पनि सन्तानलाई सर्कस पठाउन सुरूमा बुबा मानेनन्। तर हरेक दिन छाक टार्ने हैरानी भइरहँदा उनलाई बिस्तारै दलालको प्रस्ताव ठीकै लाग्न थाल्यो।
त्यस दिन सरस्वती खेलेर फर्किएकी मात्र थिइन्, ती मानिसले उनलाई मिठाइ दिए। राम्रो लुगा, मीठो खाना र पढाइदिन्छौं भने। आमाबुबा बेला बेला भेट्न आइहाल्छन् भनेर सुनाए। बालख सरस्वतीको मन बहकियो।
'धेरै त सम्झना छैन तर पढ्न, चकलेट खान पाइन्छ भनेपछि खुसी भएँ,' उनले भनिन्।
कपडामा एरियल नाच गर्दै शितल घिमिरे। तस्बिर सौजन्यः एलओडी
डोरीमा एरियल नाच गर्दै सरस्वती अधिकारी। तस्बिर सौजन्यः एलओडी
थोत्रो ट्रक चढेर हिँडेकी थिइन् उनी। बिहान उठ्दा आफूलाई एउटा ठूलो हलमा पाइन्।
वरपर केटाकेटीहरू विभिन्न खेल खेलिरहेका थिए। केटाहरू जर्किन फालिरहेका, केटीहरू मेकअप गरेर पुतलीझैं नाचिरहेका।
पहिलोपटक यस्तो दृश्य देखेर एकछिन उनी ट्वाँ परेर हेरिरहिन्।
'मलाई पनि मेकअप गरेर नाच्न मन लाग्थ्यो। त्यही भएकाले त्यो सब देखेर म मख्खै परेँ,' उनले भनिन्, 'उनीहरूले मेरो पनि मेकअप गरिदिए। मीठो खानेकुरा खान दिए। माया देखाए। म खुसीले फुरूंग भएँ।'
सरस्वतीको खुसी धेरै समय टिकेन। केही दिनपछि उनलाई सर्कस सिकाउन लगियो।
'सर्कस भनेको थुनेर राखे बराबर हो भन्ने बिस्तारै बुझेँ। तर त्यहाँबाट निस्केर जाने ठाउँ नभएकाले चुपचाप सिकेँ,' सरस्वतीले भनिन्, 'सिक्दा धेरैपटक पिटाइ खाइयो। राम्रो काम गर्दा स्याबास पनि भन्थे। माया पनि गर्थे।'
बिस्तारै काममा मन लगाउन थालेपछि सरस्वतीलाई सर्कसका मान्छेले पनि राम्रो व्यवहार गर्न थाले। नाबालिग उनको सर्कसकै नेपाली केटासँग बिहे भयो। उनका श्रीमान सर्कस राम्रो गर्थे, बाँकी समय चित्र बनाउँथे।
१५ वर्षको उमेरमा सरस्वतीले जुम्ल्याहा छोरालाई जन्म दिइन्। तीन वर्षपछि अर्का छोरा जन्मे। उनले सर्कसमै तीन छोरा हुर्काइन्।
'अरू बेला जति गाह्रो भए पनि गर्भवती र सुत्केरी हुँदा सर्कसका मान्छेले राम्रो व्यवहार गर्थे। सजिलो किसिमको सर्कस गर्न लगाउँथे,' उनले भनिन्।
सरस्वतीको यो खुसी पनि धेरै टिकेन। तीन छोरा र श्रीमती छाडेर उनका श्रीमान सर्कसबाट भागे। सबै जिम्मेवारी उनको एक्लो काँधमा आयो।
१८ वर्ष लागेर भर्खर बालिग भएकी तीन सन्तानकी आमा सरस्वतीलाई एक दिन त्यही एस्टार बेन्जामिन मेमोरियल फाउन्डेसनको टोलीले उद्धार गर्यो। छोराहरू पढाइदिने र उनलाई पनि संस्थामा राखिदिने बाचा गर्यो।
शितलझैं उनी पनि केही समय भैरहवाको आवास गृहमा बसिन्। घर पत्ता नलागेकाले काठमाडौं आइन्। संस्थाले उनका दुई छोरालाई पढाइदियो। अर्काको स्कुल जाने उमेर भएकै थिएन।
सरस्वतीलाई अब जीवनलाई कता मोड्ने भन्ने अन्योल मात्र थियो।
यही अलमलका बीच उनको भेट भयो शितल घिमिरेसँग।
शितल सरस्वतीभन्दा सानी हुन्। तर कम समयमै उनीहरूको निकटता बढ्यो। एकअर्काका साथी बने। दिदीबहिनी बने।
'हामी जन्मले नभए पनि कर्मले बनाएका दिदीबहिनी हौं,' उनीहरू दुवै एकै स्वरमा भन्छन्।
उनीहरू बसिरहेको संस्थामा विदेशी सहयोग आइरहन्थ्यो। त्यही क्रममा उनीहरूकै सहयोगमा 'सर्कस नेपाल' भन्ने संस्था खुल्यो। त्यहाँ सर्कसबाट फर्किएका १३ जना स्वयंसेवीका रूपमा सहभागी भए।
'बेचबिखनमा परेर सर्कस पुगेका बालकालिकाको डकुमेन्ट्री बनाउने र हामीलाई विभिन्न देश लैजाने कुरा थियो। त्यसका लागि नागरिकता र पासपोर्ट चाहिन्थ्यो। हामीसँग केही थिएन,' सरस्वतीले भनिन्।
यसपछि संस्थाले सरस्वती, शितल र अरू बालबालिकाको घर खोजी गर्न थाल्यो। आफ्नो परिवार भेटिने झिनो आशा बोकेर उनीहरू पछिपछि लागे। हेटौंडाका गाउँ घुम्ने क्रममा एक दिन शितलको घर भेटियो।
'मलाई त आमाबुबा याद पनि थिएन। उहाँहरूले मेरी छोरी भनेर अँगालो हाल्नुभयो र भक्कानिनुभयो। परिवार भेट्दा खुसी लाग्यो,' उनले भनिन्।
शितलले नागरिकता बनाइन्।
यसपछि उनीहरू सरस्वतीको घर खोज्न भौंतारिए। एक दिन त्यो पनि फेला पर्यो।
'कति ठूली भइछौ मेरो बाबा भन्दै आमा अँगालो हालेर रूनुभयो,' सरस्वतीले भनिन्, 'बुबा चाहिँ बितिसक्नुभएको रहेछ। मेरो निकै पिर मान्नु हुन्थ्यो रे।'
सरस्वतीले पनि नागरिकता बनाइन्।
काठमाडौं फर्किएपछि संस्थाले डकुमेन्ट्री बनाउन र प्रस्तुति दिन उनीहरूलाई विदेश लग्यो।
'आफ्नो कलाले पारिश्रमिक पाउला वा नपाउला भन्ने थाहा थिएन। तर विदेश जाने भनेपछि खुसीको सीमा रहेन,' शितलले भनिन्।
सन् २०१४ मा उनीहरू दुबई गए। त्यहाँका विभिन्न ठाउँमा एक सातासम्म प्रस्तुति दिए। त्यसपछि कतार, नर्वे, बेलायत, अस्ट्रेलिया हुँदै डेनमार्क पुगे। त्यहाँ उनीहरूले 'एरियल आर्टिस्ट' को उपाधि पाए। नेपालबाट आएका कलाकार भन्दै सम्मानित भए। उनीहरूलाई आफूले राम्रै काम गरिएछ भन्ने महसुस भयो।
'त्यो तीन महिनाको विदेश भ्रमणले नयाँ जीवन पाएजस्तो भयो,' सरस्वतीले भनिन्, 'उहाँहरूले विभिन्न देश घुमाएर नब्बे मिनेटको डकुमेन्ट्री बनाउनुभयो। बेचबिखनमा परेर पीडा भोगेकाहरूको कथा त्यसमा समेटिएको छ। विशेषगरी शितल र मेरो कथा छ।'
विदेशको अनुभवले सर्कसबाट फर्किएकालाई हौसला मिल्यो। आफूसँग भएको क्षमतामा उनीहरूले बाँच्ने आधार भेटे। स्वदेशमै कला देखाएर के गर्न सकिन्छ भनेर घोत्लिन थाले।
उनीहरूले सर्कस काठमाडौंलाई सक्रिय बनाउने तयारी गरे।
उनीहरूको साझा उद्देश्य थियो — आफूजस्तै साना केटाकेटी तस्करको हातमा नपुगून्। किताब-कापी समाउने हात सर्कसका डोरीहरूमा नझुन्डिऊन्।
उनीहरू सर्कसको परिभाषा बदल्न चाहन्थे। सीप दखाउने र कला प्रदर्शन गर्ने माध्यम बनाउन स्थापना गरेको संस्थामार्फत् नाटक देखाउन, कथा, कविता वाचन गर्न उनीहरू विभिन्न जिल्ला पुगे।
'विशेषगरी महिला बेचबिखनमा पर्ने जिल्ला पुगेर हामी आफ्नै कथाको नाटक बनाएर देखाउँथ्यौं। यसको उद्देश्य आफूजस्तै बालबालिका नबेचिऊन् भन्नु थियो,' शितलले भनिन्, 'बालबालिका बेचिएका कुरा र उनीहरू फर्किएपछि समाजले हेर्ने दृष्टिकोण समेटेर हामीले धेरै नाटक देखायौं।'
संस्थाले विभिन्न स्थानीय तह, स्कुलहरू, संघ-संस्थाहरूसँग सहकार्य गरेर १८ भन्दा बढी जिल्लामा करिब डेढ वर्षसम्म नाटक देखायो। आफ्नै कथावस्तु जनमानसमा देखाउँदा उनीहरू समाजमा खुल्न सक्ने भए। नधकाइ 'सर्कसबाट फर्किएका हौं' भन्न सक्ने भए।
'सुरूसुरूमा त सर्कसबाट फर्किएको भन्दा शरीर बेचेका, संक्रमण नै लिएर आएका भनेर कतिले घृणा गर्थे। सर्कस के हो र त्यहाँ के गरिन्छ भन्ने बताउँदै गएपछि मानिसले बुझ्दै गए र हौसला दिन थाले,' शितलले भनिन्।
संसारभर कोरोना महामारी चलिरहेको समयमा विदेशी सहयोगमा चलेको सर्कस काठमाडौं बन्द भयो।
यसपछि शितल र सरस्वतीले सर्कस नै देखाएर आफ्नो पहिचान बनाउने निधो गरे।
'हामीसँग जे सीप छ, त्यही देखाऔं भनेर हामी दिदीबहिनीले सल्लाह गर्यौं,' सरस्वतीले भनिन्।
नेपालीहरूलाई सर्कस देखाउनु नौलो अभ्यास थियो। उनीहरू विभिन्न स्कुल पुगेर अतिरिक्त क्रियाकलापमा नृत्यजस्तै सर्कसलाई पनि राख्न अनुरोध गरे। स्कुलहरूले चासो देखाएनन्।
त्यसपछि उनीहरूले आफै प्रस्तुति दिने सोचे। स्टेज बनाउन क्लबदेखि पाँचतारे होटलसम्म बिन्ती चढाए। यही क्रममा उनीहरूले पहिलोपटक एकान्तकुनामा रहेको एउटा क्लबमा भुइँमा गरिने नाच (फ्लोर एक्ट) गरे। त्यसलाई धेरैले मन पराए।
त्यसपछि काठमाडौंको हायात होटलमा उनीहरूले प्रस्तुति दिए। बिस्तारै निम्तो दिनेहरूको क्रम बढ्न थाल्यो। उनीहरू थुप्रै ब्यान्डसँग जोडिए। होटल, रेस्टुरेन्ट, क्लबतिर मनाइने बर्थडे/एनिभर्सरी लगायत पार्टीमा ब्यान्डसँगै शितल र सरस्वतीको पनि उपस्थिति बढ्न थाल्यो। काठमाडौंसँगै पोखराका केही महोत्सवहरूमा पनि उनीहरूले प्रस्तुति दिए। दर्शकको भिडले उनीहरूलाई रूचायो।
त्यसपछि उनीहरू ठमेल पुगे।
'पहिले स्वयंसेवक भएर काम गरेको संस्थाकी एक जना विदेशी दिदीले हामीलाई एलओडी क्लब लैजानुभयो,' शितलले भनिन्, 'त्यहाँ हामीले सामान्य फ्लोर डान्स देखायौं। दर्शकले हाम्रो नाच मन पराएपछि एलओडीले हामीलाई फेरि बोलायो।'
एलओडीमा कुराकानी अघि बढ्यो। त्यहीँबाट उनीहरूले एरियल कलाकारका रूपमा आफ्नो परिचय विस्तार गर्ने सोचे।
'नेपालकै नम्बर वान क्लबमा आफ्नो प्रस्तुति देखाउन पाउने भएपछि हामी दंग पर्यौं,' सरस्वतीले भनिन्, 'काम पनि पाइने भयो भनेर खुसीको सीमा रहेन।'
उनीहरूलाई काम पाउने खुसीसँगै एलओडीमा नाच देखाउने उचाइसँग डर थियो। चालीस फिट उचाइमा यी दुईले भारतमा पनि सर्कस वा नाच देखाएका थिएनन्।
'जति धेरै जोखिम, उति नै मजा भनेझैं हामीले जोखिम स्वीकार गर्यौं,' शितलले भनिन्।
जीवनका पीडा भुलेर एलओडीमा दिएको पहिलो प्रस्तुति मिति उनीहरूले भुलेका छैनन् — २०७८ मंसिर २८ गते।
एरियलमा विभिन्न विशेषता हुन्छन् — एरियल हुक, पिरामिड, हुला हुप, एक्रो, एरियल सिल्क, एरियल रिङ, ट्रपिस एरियल र फ्लोर फायर।
शितलले एरियल सिल्क र एरियल हुक देखाइन्। सरस्वतीले एरियल ट्रपिस र फ्लोर फायर डान्स गरिन्।
एरियल सिल्क भनेको कपडामा झुन्डिएर नाच्ने हो। एरियल हुकमा चाहिँ डोरीमा झुन्ड्याइएको फलामको रिङभित्र पसेर विभिन्न खाले चाल देखाइन्छ।
सरस्वतीले गर्ने नाच झट्ट हेर्दा पिङमा खेलेजस्तो देखिन्छ। फ्लोर फायर भनेको रिङमा आगो राखेर कम्मरमा घुमाउनु हो।
'एरियल ट्रपिसमा सिधा उभिएर डोरीलाई गर्दन र दुई काखीमुनिबाट पासो लगाइन्छ,' नाचबारे सरस्वतीले भनिन्, 'शरीरको नियन्त्रण दाँतले गर्छ। कपडाको पट्टि बनाएर दाँतमा राख्छु।'
यी दुवै फरक विशेषताका एरियल नाच हुन्। दुवैमा आफ्नै शरीरको नियन्त्रणले अभिनय देखाउनुपर्छ।
'सुरूसुरूमा त स्टन्ट गर्दा लडिने या डोरी चुँडिने हो कि भन्ने डर लागिरहन्थ्यो। माथिबाट झरिहाले के होला भनेर आत्तिन्थेँ। तर यही गर्छु भनेर अठोट लिएपछि डराएर धर थिएन। झुन्डिरहेको डोरी बेस्सरी समातेँ। मुटु दह्रो बनाएँ अनि भुइँ छाडेँ,' शितलले भनिन्।
सरस्वतीले पनि त्यसरी नै डरलाई काबुमा राखेर अभिनय गरिन्।
उनीहरूको यो कला मानिसहरूले मन पराए। र, यो सिलसिला जारी छ।
कहिलेकाहीँ डोरी समाइरहँदा उनीहरूको हातको छाला खुइलिन्छ। कहिले ज्यान हिरिक्कै दुख्छ। यति हुँदाहुँदै दर्शकको तालीले सबै बिर्सिएर उनीहरू आत्मविश्वास बटुल्छन्।
'भुइँमा झरिसकेपछि कति दर्शकले ठीक छ कि छैन भनेर सोध्छन्। कतिले आफ्नो ख्याल गर्नुस् भनेर सल्लाह दिन्छन्। उनीहरूले हाम्रो ख्याल राखेको सुन्दा खुसी लाग्छ,' सरस्वतीले भनिन्, 'कतिले तपाईंहरूको नाच मनपर्यो भन्दै टिप्स पनि दिनुहुन्छ।'
सामान्यतया उनीहरू हरेक शुक्रबार एउटा प्रस्तुति दिन्छन्। कहिलेकाहीँ दुइटा पनि हुन्छ। बाँकी समय ललितपुरको बालकुमारीमा एरियल नाचकै लागि तयारी गर्छन्।
क्लबमा नाच सक्दा बिहान तीन बजिसक्छ। असिनपसिन ज्यान नुहाएर उनीहरू चार बजेतिर पठाओ चढेर डेरा फर्किन्छन्। शितल जोरपाटी बस्छिन् भने सरस्वती हात्तीवन।
मध्यरातको काम भए पनि यसले जीवन सजिलो बनाइदिएको उनीहरू बताउँछन्।
'एलओडीले हाम्रो करिअरको सुरूआत गरिदियो। नाम चलेको क्लबले हाम्रो कलाको सम्मान गरेर काम दिँदा निकै खुसी छौं,' सरस्वतीले भनिन्, 'यसैबाट हाम्रो गुजारा चलेको छ। कलाकारका रूपमा चिनिएका छौं।'
दर्शकले माया र सम्मान दिए पनि, विदेशमा समेत कलाकारका रूपमा चिनिए पनि, समाज, आफन्त र छरछिमेकको दृष्टिकोण राम्रो नहुँदा उनीहरूको चित्त दुखेको छ।
'हाम्रो काम बुझ्न नखोजी नराम्रो नजरले हेर्नेहरू छन्, खिसी गर्नेहरू छन्,' शितलले भनिन्, 'अब उनीहरूलाई बुझाउँदै हिँड्न जरूरी छ जस्तो पनि लाग्दैन।'
आफ्नै परिवारले बुझ्न नसकेकोमा भने उनी गुनासो गर्छिन्।
'मैले नेपाल आएर बिहे गरेकी थिएँ। दुई वर्षमा श्रीमानले छाड्नुभयो। उहाँले यही कारण भनेर मुखले त भन्नुभएन तर रातमा यसरी हिडेँको रूचाउनु हुन्नथ्यो,' शितलले भनिन्।
सरस्वतीको समस्या पनि उही हो। हरेक भेटमा उनकी आमा रून्छिन्। ज्यान नै जोखिम पारेर यसरी नाच्दै नहिँड्न भन्छिन्।
'मैले जानेको काम यही हो, मलाई यही काम रमाइलो लाग्छ भनेर बुझाउन सकेकी छैन,' सरस्वतीले भनिन्।
यही कारण उनीहरू एरियल नाच कुनै सर्कस मात्र नभएर कला हो भनेर बुझाउन लागिपरेका छन्। यही नाच सिकाउने संस्था खोलेर तालिम दिने पनि उनीहरूको योजना छ।
'सधैं काम गर्न सकिँदैन। त्यसैले सिक्न चाहनेलाई सिकाएर एरियल नाचको क्षेत्र बढाउन मन छ,' उनीहरू भन्छन्, 'हामी नरहे पनि एरियल नाच रहनुपर्छ भन्ने हाम्रो सपना हो।'
सरस्वती अधिकारी र शितल घिमिरे (बायाँ)। तस्बिरः नवीनबाबु गुरूङ/सेतोपाटी
