नीरबहादुर मोक्तानलाई उनको नामबाट कसैले चिन्दैनन्। धेरैले उनलाई 'ढल सफा गर्ने दाइ' भनेर बोलाउँछन्।
परिवार, कार्यालय र नजिकका आफन्तबाहेक अरूको निम्ति नीरको काम नै उनको पहिचान हो।
उनले आफ्नो पहिचान विरासतमा पाएका होइनन्, दु:खले बनाएका हुन्। काठमाडौंमा २२ वर्षको अथक परिश्रमबाट बनेको हो, ४६ वर्षीय नीरको पहिचान।
उनले त्यो काम गरे, जुन काम गर्न धेरै मान्छे घिन मान्छन्। आफ्नो नाक थुन्छन्। र, नजिक पर्दा पनि बान्ता आउलाझैं गर्छन्।
उनको काम हो — ढल, सेप्टिक टयांक र शौचालय सफा गर्ने वा जाम खोल्ने।
नीर यो काम गर्न कुनै अप्ठ्यारो मान्दैनन्। सहजै ढलभित्र छिर्छन्, फोहोरसँग जुध्छन् र हाम्रो घर-टोल सफा राख्छन्।
पछिल्लो समय काठमाडौं उपत्यकामा ढल वा शौचालय सरसफाइ गर्ने कम्पनीहरू प्रशस्तै छन्। 'ड्रेन एक्सपर्ट' नेपाल तिनैमध्ये एक हो। नीरबहादुर मोक्तान यही कम्पनीमा पाँच वर्षदेखि काम गर्दै छन्। उनी सामान्यतया कम्पनीको सम्पर्कमा आएका ग्राहकको घर जान्छन् र ढल वा शौचालय सफाइको काम गर्छन्। कहिलेकाहीँ भने उनलाई प्रत्यक्ष फोन पनि आउँछ।
उनी यो कामको निम्ति काभ्रे, नुवाकोट र धादिङका विभिन्न ठाउँ पुगेका छन्। कहिलेकाहीँ एक दिनमै दुई-तीनवटा घर वा टोल धाउनुपर्छ। धेरै टाढा जानुछ भने एकै दिनमा भ्याउँदैनन्। कुनै कुनै दिन त काम नभएर खाली पनि बस्नुपर्छ।
यही मंसिर ७ गते, शुक्रबारको दिन हामी गौरीघाटस्थित डेरामा भेट्न जाँदा उनी खाली नै थिए। बिहानको खाना खाएर घाम ताप्दै थिए।
हामीले कुराकानी सुरू गरेका मात्र थियौं, उनको मोबाइलको घन्टी बज्यो।
उताबाट ड्रेन एक्सपर्ट नेपालका सञ्चालकले भने, 'ट्वाइलेटको जाम खोल्ने काम छ, जाने हो?'
उनले नाइँनास्ती गरेनन्। तुरून्तै 'हुन्छ' भनिहाले।
भ्याएसम्म कुनै पनि काम गर्दिनँ भन्ने नीरको बानी छैन।
उनी शौचालय सफा गर्ने पन्जा, लुगा र बोरामा केही औजार बोकेर लोकेसनतिर लागे। उनलाई बत्तीसपुतलीको एउटा घरमा जानुपर्ने थियो। कम्पनीले अर्का एक युवकलाई पनि सँगै पठायो। यस्तो काममा सामान्यतया दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्ति पठाउने कम्पनीको नियम छ।
हामी उनीहरूलाई पछ्याउँदै बत्तीसपुतलीको त्यही घर पुग्यौं।
हामी पुग्दा नीर र उनका साथी घरधनीसँग पैसाको कुरा गर्दै थिए। उनी कति समय र कति मिहिनेत लाग्ने काम छ, त्यो हेरेपछि मात्र ज्याला तोक्छन्। तोकेजति ज्याला पाए काम गर्छन्, नत्र यसै फर्किन्छन्। कम्पनीमार्फत् जाँदा ज्यालाको २० देखि ३० प्रतिशत कम्पनीलाई नै दिनुपर्छ। बाँकी कामदारहरूले बाँडेर लिन्छन्।
'लोकेसनमा पुगेपछि ज्याला नमिलेर यसै फर्किएका धेरै रेकर्ड छन्,' नीरले हामीसँग भने।
हामी नीरसँगै त्यो घरको शौचालयमा पस्यौं।
तेस्रो तलाको शौचालय पानीले भरिएको रहेछ। कमोडबाट पानी पास भएको थिएन। घरबेटीसँग १०-१५ मिनेट गफ गरेपछि नीरले ज्यालाको कुरा टुंग्याए। त्यसपछि उनी र उनका साथी हातमा पन्जा लगाएर, प्यान्ट माथि सारेर पानी भरिएको शौचालयभित्र पसे।
नीरले सबभन्दा पहिला शौचालयको कमोड परीक्षण गरे। पाइप हालेर घोले। तैपनि जमेको पानी एक थोपा घटेन।
पाइपले घोल्दा पनि नभएपछि उनले बोरालाई एउटा काठमा बाँधे र बेस्सरी घोले।
पानी तैपनि गएन।
'अब त अर्को उपाय छैन, कमोड नै उक्काउनुपर्छ,' यति भनेर उनले आफूले ल्याएको औजार प्रयोग गर्दै कमोड उक्काए। अनि कमोडबाट फोहोर जाने पाइपमा बोरा बाँधेको काठले सफा गरे। लामो पाइप हालेर पहिलो तलासम्मै पुर्याए।
लगभग आधा घन्टा यसो गर्दा पनि शौचालयमा भरिएको पानी घटेन।
नीरले भुइँतल्लामा बनाइएको सेप्टिक टयांक हेरे। सेप्टिक टयांकको पाइप हेरेपछि बल्ल पानी थुनिनुको कारण भेटे। पाइपको बीचमा फोहोरहरू अड्किएका रहेछन्। उनले ती फोहोर जम्मै निकाले। त्यसबीच उनका साथीले शौचालयमा जमेको पानी बाल्टिनले निकाल्दै फालिरहे।
यसरी डेढ घन्टा काम गरेपछि शौचालयको निकास खुल्यो।
निकास खुलेर पानी पास भएपछि कमोडलाई फेरि सिमेन्ट राखेर अड्काए।
दुर्गन्धित शौचालयमा डेढ घन्टा काम गर्दा नीरले मास्क लगाएका थिएनन्। उनलाई यस्तो काम सामान्य लाग्छ।
'गु-मुत उठाएर बाल्टिनमा हाल्दै फाल्नुपर्छ। यो मेरो दैनिक काम हो। काम गर्न घिन मानेर भएन नि!' नीरले भने, 'जहाँ सास फेर्न सकिन्न, त्यहाँ काम गर्छु भनेर के आँट्नु! काम सकेपछि साबुनपानीले हातमुख धुन्छु, नुवाइधुवाइ गर्छु, सफा भइहालिन्छ।'
उनलाई पनि सुरू सुरूमा गन्धले बान्ता आउलाजस्तो नभएको होइन। तर जब उनले यही कामलाई आफ्नो जीविका बनाए, त्यसपछि गन्ध कम हुँदै गयो।
पेटको सकसले नाकको सकसलाई सजिलै जित्यो!
त्यसपछि त नीरले आफ्नो कामलाई लिएर कहिल्यै मन सानो बनाएनन्। निरन्तर काम गरिरहे। र, यही काम उनको पहिचान बन्यो।
आज यही कामले उनको तीन जनाको परिवार काठमाडौंमा पालिएको छ। तीन जनाको पेट भरिएको छ, खर्च पुगेकै छ।
कहिलेकाहीँ काम गर्दा बेहोर्नुपर्ने अमानवीय व्यवहारले भने उनको मन कुँडिन्छ। उनले यस्ता केही घटना हामीलाई सुनाए।
'काम गर्ने ठाउँमा पानी माग्दा पनि दिँदैनन्। कोही घरधनी त अगाडि नै पर्दैनन्। कतिले हामीले छोएको पानीको बोतल फिर्ता लिँदैनन्, फोहोरमै फाल्न लगाउँछन्,' उनले भने, 'कतिले हाम्रो कामलाई होच्याएका उदाहरण पनि छन्। हामीलाई छुन पनि डराउँछन्।'
यस्ता अमानवीय व्यवहार कुनै दुर्गम ठाउँमा भोग्नुपरेको भए केही थिएन, तर काठमाडौंजस्तो राजधानी सहरमा सभ्य र शिक्षित भनिएका व्यक्तिहरूबाटै यस्तो व्यवहार सहनुपरेकाले बढी मन दुखेको उनी बताउँछन्।
'मानिसहरू जतिसुकै अग्लो घरमा बसे पनि चेतना स्तर होचै हुँदो रहेछ,' उनले भने, 'अचेल मलाई यस्तो व्यवहारले केही फरक पर्दैन। मैले यसलाई स्विकारिसकेको छु र आफ्नो दैनिक जीवनको हिस्सा बनाइसकेको छु।'
तर सबै मान्छे यस्ता हुँदैनन्। उनले काम गर्ने क्रममा माया र सद्भाव पनि बराबर पाएका छन्।
काम सकेपछि तोकेभन्दा चार-पाँच सय रूपैयाँ बढी ज्याला पाएका उदाहरण टन्नै छन्। कतिले त मायापूर्वक खाजा र खाना खुवाएर पनि पठाउँछन्।
'मान्छेले यो कामलाई जति सानो ठाने पनि भोकले कुनै काम सानो वा ठूलो भन्दैन,' उनले भने, 'म त यसमा गर्व गर्छु। यही गर्दै मेरो जिन्दगी चलेको छ।'
नीरबहादुर मोक्तान यो काममा कसरी लागे? यसको पछाडि पनि लामो कथा छ।
सिन्धुलीको गोलन्जर गाउँपालिका-३ मा जन्मिएका नीरको एक दशक गाउँमै बित्यो। उनी घरका जेठा छोरा हुन्। उनका दुई भाइ र एक बहिनी छन्।
उनीहरूको खेतीपाती खासै ठूलो थिएन। आफ्नो उत्पादनबाट आधा वर्ष पनि खान पुग्थेन। बाँकी गर्जो टार्न ज्याला मजदुरी गर्नैपर्थ्यो।
त्यति बेला उनको गाउँमा सडक, बत्ती केही थिएन। गाउँभन्दा पर झिलिमिली सहर छ, त्यो सहरमा अग्लाअग्ला घर छन् र चौडा सडकमा गाडी गुड्छन् भन्ने पनि उनलाई थाहा थिएन। उनलाई आफ्नो घरबाट आँखाले देखिने दृश्य नै संसार लाग्थ्यो।
उनको गाउँबाट दुई-चार जना काठमाडौं आवतजावत गर्थे। उनीहरू गाउँ फर्किएपछि काठमाडौंको झिलिमिलीको चर्चा गर्थे।
चर्चा सुन्दासुन्दा नीरलाई पनि सहर जाने रहर जाग्यो। सहरको उज्यालो र अग्लाअग्ला घर हेर्ने रहर जाग्यो।
आजभन्दा ३५ वर्षअघि उनी गाउँका दाजुहरूको पछि लागेर पहिलोपल्ट काठमाडौं आए।
त्यति बेला काठमाडौं आउन अहिलेजस्तो सहज थिएन। आधा बाटो हिँड्नुपर्थ्यो, आधा बाटो मात्र बस चल्थ्यो। कहाँसम्म हिँडेको हो र कहाँबाट बस चढेको हो भन्ने उनलाई हेक्का छैन।
पहिलोपल्ट काठमाडौं आउँदा अर्कै ग्रहमा आइपुगेजस्तो महसुस भएको उनी बताउँछन्।
'म जम्मा ११ वर्षको थिएँ। झिलिमिली देख्दा स्वर्गै पुगेजस्तो लाग्यो,' उनले भने, 'पढाइ नभएकाले ठाउँ चिन्न भने समय लाग्यो।'
उनी गाउँका जुन दाजुहरूलाई पछ्याएर काठमाडौं आएका थिए, उनीहरू यहाँ गलैंचा कारखानामा काम गर्थे। उनलाई त्यो काम आउँदैनथ्यो। त्यसैले उनले ती दाजुहरूका छोराछोरी हेरिदिने, उनीहरूका भाँडा माझ्ने र कुचो लगाउने काम गरे।
'दाजुहरूले जे-जे काम लगाउनुहुन्थ्यो, म त्यो-त्यो काम गरिदिन्थेँ,' उनले भने, 'दुई छाक खान समस्या भएन।'
यसरी नै उनले डेढ-दुई वर्ष काठमाडौंमा बिताए।
त्यसपछि उनी घर बनाउने काममा लागे। इँटा ओसार्ने, माटो बोक्ने लगायत काम गरे। त्यसबापत् दिनको सय रूपैयाँ ज्याला पाउँथे। मिहिनेतले कमाएको सय रूपैयाँ पनि लाख बराबर थियो।
काम गरेबापत् पैसा पाइन्छ भन्ने उनले काठमाडौं आएपछि मात्र थाहा पाएका हुन्। गाउँमा त काम गरेको ज्यालाबापत् धान, मकै वा गहुँ दिन्थे। आफन्तहरूसँग पर्मा चल्थ्यो। यहाँ कामको ज्यालामा पैसा पाउने भएपछि मिहिनेत गर्ने इच्छा जागेको उनको भनाइ छ।
उनले पाँच-सात वर्ष घर बनाउने काम गरेरै बिताए। त्यसैको आर्जनले उनको आफ्नो घर पनि चल्यो।
यसबीच उनको ज्याला मात्र बढेन, दक्षता पनि बढ्यो। घर बनाउँदा के-कस्ता कुरामा ध्यान दिने, के गर्ने, के नगर्ने लगायत सबै सिके। २० वर्षको हुँदासम्म घर कसरी बनाउने भन्ने पूर्ण जानकारी भएको उनी बताउँछन्।
'उमेरले दुई दशक पार गर्दा आफ्नो घर बनाउन नसके पनि अरूको घर बनाउन सक्ने भएँ,' नीरले हाँस्दै भने, 'घर बनाउने काममा मिहिनेतअनुसार पैसा थिएन, खर्च मात्र टर्थ्यो।'
त्यही समयतिर, २२-२३ वर्ष उमेरमा उनी नवलपरासीकी एक युवतीको प्रेममा परे। उनैसँग विवाह गरे। विवाहपछि दाजुहरूबाट छुट्टिएर एक्लै बस्न थाले।
बढ्दो जिम्मेवारीसँगै उनले जे-जे काम पायो, त्यही त्यही गर्न थाले।
त्यति बेला कंलकी र टेकुका ढलमा ठुल्ठूला ह्युम पाइप हाल्ने काम चल्दै थियो। ढलमा पाइप हाल्दा दिसापिसाब, फोहोरमैला र हिलोमा डुबेर काम गर्नुपर्ने भएकाले धेरै जना आनाकानी गर्थे।
'ढल भन्नेबित्तिकै गु-मुत हो भन्दै सबैले नाक बन्द गरिहाल्थे,' उनले भने, 'त्यसैले पैसा राम्रो भए पनि काम गर्ने मान्छे पाउन मुस्किल थियो।'
नीरले यसैको फाइदा उठाए।
उनले नाइँ भनेनन्।
सुरूआती दिनमा उनलाई ढलमा पाइप हाल्ने काम निकै गाह्रो भयो। उनी मुखमा रूमाल बाँधेर ढलभित्र छिर्थे। ढलहरू अहिलेजति पनि व्यवस्थित थिएनन्। शौचालयहरू पनि व्यवस्थित थिएनन्। नीरले भने दिसापिसाबको मतलब गरेनन्। फोहोरको मतलब गरेनन्। दुर्गन्धको मतलब गरेनन्।
सबथोक सहेर काम गर्दै गएपछि उनी ढल र शौचालय सफा गर्ने काममा पारंगत हुँदै गए।
आफ्ना तिनै अनुभव बाँड्दै नीरले भने, 'शौचालय वा सेप्टिक टयांक सफा गर्नुछ भने दुई-तीन घन्टा ढक्कन खोलेर राख्नुपर्छ। त्यसो गर्दा गन्ध उड्छ। अझ बाँस हालेर घोल्यो भने गन्ध भाग्छ। टयांकीमा त दिसा थुप्रिएर माटो नै बनिसक्ने भएर त्यति धेरै गन्ध आउँदैन।'
'सामान्यतया सेप्टिक ट्यांकबाट फोहोर झिकेपछि अर्को खाल्डोमा हालिन्छ। कतिपय ठाउँमा भने अन्तै लगेर फाल्नुपर्छ,' उनले अगाडि भने, 'यी दुवै कामका लागि माटो भइसकेको फोहोर हातले उठाएर बोरामा हाल्नुपर्छ।'
सुरूमा यो काम गर्दा उनी महिनाको ५-७ हजार रूपैयाँ सजिलै कमाउँथे। आजभन्दा २० वर्षअघि त्यति पैसाको ठूलो महत्त्व थियो। तर आम्दानी राम्रो भए पनि उनले आफ्नो कामबारे श्रीमतीबाहेक अरूलाई खुलेर भनेनन्। फोहोरको काम गर्दो रहेछ भन्ने थाहा पाए जिस्क्याउँछन् भन्ने उनलाई डर थियो।
यही डरले झन्डै पाँच वर्ष यो काम गरेपछि उनी वैदेशिक रोजगार निम्ति युएई गए। त्यहाँ दुई वर्ष बिताएपछि कतार गए। कतारमा तीन वर्ष काम गरेपछि भने उनलाई विदेश जान मन लागेन।
युएई र कतारको प्रचण्ड घाममा गधाझैं खटिँदा पनि नेपालजति पैसा कमाउन नसकेको उनी बताउँछन्।
त्यही भएर पाँच वर्ष वैदेशिक रोजगारमा बिताएपछि उनले ढल र शौचालय सफा गर्ने काम फेरि सुरू गरे। यति बेलासम्म शौचालय सफा गर्ने मेसिन र अन्य सामग्रीहरू प्रयोगमा आइसकेकाले पहिलेभन्दा सजिलो भएको उनको भनाइ छ। तर अहिले पनि सबै ठाउँमा मेसिन प्रयोग हुँदैन। मेसिन महँगो पर्ने भएकाले धेरै काम हातैले गरिन्छ।
उनका अनुसार यो काम गर्ने श्रमिकहरू पनि बढेका छन्। दुई दशक अघिसम्म तीन-चार सय जना थिए भने अहिले आठ सयभन्दा बढी छन्। ज्याला पनि बढेको छ। अहिले ३ हजारदेखि २० हजार लिटरसम्मको सेप्टिक टयांक हुन्छ। त्यस्तो ट्यांक सफा गर्न १० हजारदेखि २५ हजार वा त्योभन्दा बढी ज्याला लाग्ने उनले जानकारी दिए।
'ज्याला ठाउँ हेरेर हुन्छ। मेसिनले पनि नभ्याउने र तीन-चारवटा पाइपले पनि नभ्याउने ठाउँमा बढी पैसा लाग्छ। गाडी नजाने ठाउँ छ भने मान्छेले नै सबै फोहोर ओसार्नुपर्छ। यस्तोमा झन् बढी पैसा लाग्छ,' उनले भने।
नीरले यो काम गरेर सिजनमा मासिक ९० हजार रूपैयाँसम्म कमाउँछन्। मंसिर, पुस र माघ महिना यो कामको सिजन हो। यस अवधिमा पाइपमा फोहोर बढी जम्छन्। शौचालयमा पानी कम हालिने भएकाले जाम धेरै हुन्छ। त्यसैले यी तीन महिना प्रशस्त काम पाइने उनको अनुभव छ।
'यी तीन महिनाबाहेक अरू बेला काम कम भए पनि लामो समय खाली बस्नुपर्दैन,' उनले भने, 'यो कामबाट जीविका चलाउन प्रशस्तै पुग्छ।'
'मेरो कामलाई अरूले सानो भनोस् वा जेसुकै भनोस्, जुन कामले मेरो परिवारको गुजारा चलिरहेको छ, म त्यसमा गर्व गर्छु,' नीरले भने।
'मलाई धेरैले 'ढल सफा गर्ने दाइ' भनेर चिन्छन् र यही नामले बोलाउँछन्। मलाई यसमा कुनै लाज छैन।'
***
