विशेष शृंखला– भाग १
कल्पना गरौं— एउटा धार्मिक जुलुस निस्किन्छ।
बाटोको विषयमा सामान्य विवाद हुन्छ। कसैले उत्तेजक नारा लगाउँछ। सामाजिक सञ्जालमा एउटा अपुष्ट सन्देश फैलिन्छ। त्यसले बिस्तारै अफवाहको रूप लिन्छ।
एउटा सहरमा पसल बन्द हुन थाल्छन्। मानिसहरू समूह बनाएर सडकमा निस्किन्छन्। केही घन्टामै हिंसा सुरू हुन्छ।
अर्को सहरमा पनि उस्तै किसिमको अफवाह पुग्छ। त्यहाँ पनि तनाव हुन्छ। तर समुदायका सदस्यहरू एकअर्कासँग कुरा गर्छन्। व्यापारी, पत्रकार, समाजसेवी र स्थानीय प्रशासन सक्रिय हुन्छन्। हल्ला कति सही हो, त्यसको जाँच हुन्छ। मानिसहरूले यथार्थ थाहा पाउँछन्। हिंसा भड्काउन खोज्नेहरूलाई समुदायले रोक्छ। तनाव हिंसामा बदलिन पाउँदैन।
आखिर मिल्दोजुल्दो सामाजिक र राजनीतिक अवस्था भएका दुई सहरमध्ये एउटा हिंसामा डुब्छ, अर्को किन जोगिन्छ?
भारतका राजनीतिशास्त्री आशुतोष वार्ष्णेयले यही प्रश्न केन्द्रमा राखेर भारतीय सहरहरूमा लामो अनुसन्धान गरे।
उनले भारतमा धार्मिक हिंसा भएका सहरहरूको मात्र अध्ययन गरेनन्। उनको अनुसन्धानको आधारभूत मान्यता थियो— साम्प्रदायिक हिंसा बुझ्न दंगा भएको ठाउँ मात्र हेरेर पुग्दैन। हिंसा हुन सक्ने अवस्था भएर पनि जोगिएका ठाउँको पनि अध्ययन गर्नुपर्छ।
दंगा भएका र नभएका सहरलाई आपसमा तुलना नगरेसम्म हिंसा गराउने र हिंसा रोक्ने वास्तविक कारण छुट्ट्याउन कठिन हुन्छ भन्ने उनको तर्क थियो।
यस्तो तुलनाबाट उनले केही महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष निकाले।
को हुन् आशुतोष वार्ष्णेय?
आशुतोष अहिले अमेरिकाको ब्राउन विश्वविद्यालयमा राजनीतिशास्त्रका प्राध्यापक छन्। उनी त्यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन तथा सामाजिक विज्ञानका 'सोल गोल्डम्यान प्रोफेसर' हुन्।
यसअघि उनले हार्वर्ड विश्वविद्यालय र युनिभर्सिटी अफ मिसिगनमा अध्यापन गरेका थिए। उनको अध्ययनको मुख्य क्षेत्र भारतको राजनीति, लोकतन्त्र, विकास, राष्ट्रवाद, जातीय तथा धार्मिक द्वन्द्व र नागरिक समाज हो।
भारतमा हिन्दु र मुस्लिमबीच भएका साम्प्रदायिक दंगामाथि गरेको लामो र व्यवस्थित अनुसन्धान उनको सबभन्दा चर्चित र प्रभावशाली काममध्ये एक हो।
भारतका विभिन्न सहरमा लामो अनुसन्धान गरेपछि उनले सन् २००२ मा Ethnic Conflict and Civic Life: Hindus and Muslims in India पुस्तक लेखेका थिए।
सन् २००१ मा फुलब्राइट छात्रवृत्ति पाएर म 'Conflict Transformation and Peacebuilding' पढ्न अमेरिका गएको थिएँ। अर्को वर्ष आशुतोषको पुस्तक प्रकाशन भयो।
प्रकाशन भएको केही समयमै प्राध्यापक रोन क्र्याबिलले त्यो पुस्तक हाम्रो कक्षामा ल्याए र छलफल गराए।
त्यो कक्षामा अरू विद्यार्थीसँगै दक्षिण एसियाका हामी आठ जना थियौं। भारतमा बढ्दो साम्प्रदायिक हिंसाबारे हामीले धेरथोर सुनेका र बुझेका थियौं। त्यसैले पनि त्यो पुस्तकले हामी सबैलाई रोमाञ्चित बनायो।
आशुतोषको अनुसन्धान विधि, तथ्य र निष्कर्षमाथि राजनीतिशास्त्रमा गम्भीर बहस र समीक्षा भएका छन्। उनको व्याख्या साम्प्रदायिक हिंसाको अन्तिम वा निर्विवाद व्याख्या होइन। तर यो पुस्तकले साम्प्रदायिक हिंसालाई हेर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण दृष्टि दिन्छ।
अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, साम्प्रदायिक तनावलाई हिंसामा बदलिन नदिन के गर्न सकिन्छ भनेर बुझ्ने आधार दिन्छ।
दंगा भएको सहरसँग दंगा नभएको सहरको तुलना
धार्मिक हिंसाबारे धेरै प्रचलित व्याख्या छन्— गरिबी, अशिक्षा, दुई समुदायबीचको पुरानो शत्रुता, जनसंख्याको बनावट, आर्थिक प्रतिस्पर्धा वा राजनीतिक तनाव।
यी कारण कतिपय अवस्थामा महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन्। तर आशुतोषले प्रश्न उठाए— यदि यिनै हिंसाका पर्याप्त कारण हुन् भने उस्तै अवस्था भएका सबै सहरमा हिंसा किन हुँदैन?
यही प्रश्नको उत्तर खोज्न उनले ६ वटा भारतीय सहरलाई तीन जोडीमा राखेर अध्ययन गरे— अलिगढ र कालीकट (अहिलेको कोझिकोड), हैदराबाद र लखनउ, अनि अहमदाबाद र सुरत।
प्रत्येक जोडीमा एउटा सहरले पटक पटक साम्प्रदायिक हिंसा भोगेको थियो। अर्को सहर तुलनात्मक रूपमा शान्त थियो।
ती सहर बिल्कुल उस्तै थिएनन्। कुनै पनि दुई सहर उस्तै हुँदैनन्।
तर प्रत्येक जोडी सहरमा हिन्दु–मुस्लिम जनसंख्याको अनुपात मिल्दोजुल्दो थियो। कतिपय जोडीमा इतिहास, संस्कृति, भाषा, क्षेत्र र राजनीतिक वातावरणका थप समानता थिए।
त्यसैले मिल्दोजुल्दो संरचनात्मक अवस्था भएका सहरमध्ये एउटा हिंसाग्रस्त र अर्को तुलनात्मक रूपमा शान्त किन रह्यो भन्ने प्रश्न र तुलना जायज थियो।
आशुतोषले राजनीतिशास्त्री स्टिभन विल्किन्सनसँग मिलेर सन् १९५० देखि १९९५ सम्म भारतमा भएका हिन्दु–मुस्लिम दंगाको तथ्यांक पनि तयार गरे। त्यसका लागि उनीहरूले 'द टाइम्स अफ इन्डिया' को बम्बई संस्करणमा प्रकाशित समाचारलाई मुख्य आधार बनाए।
तथ्यांकमा घटना भएको ठाउँ, अवधि, मृत्यु र घाइतेको संख्या, दंगाको भनिएको कारण, सरकारी तथा प्रशासनिक भूमिका र प्रहरी परिचालनजस्ता विषय समेटिएका थिए।
आशुतोष तथ्यांकमा मात्र भर परेनन्।
उनले अध्ययनमा समेटिएका सहरमा सयौं मानिससँग सर्वेक्षण र अन्तर्वार्ता गरे। त्यसबाहेक राजनीति, प्रशासन, धर्म, शिक्षा तथा अन्य स्थानीय क्षेत्रका सयभन्दा बढी अगुवासँग विस्तृत अन्तर्वार्ता लिए।
स्थानीय इतिहास, संस्था, संगठन र पुराना घटना पनि अध्ययन गरे।
तथ्यांकले हिंसा कहाँ र कति केन्द्रित थियो भन्ने देखायो। अन्तर्वार्ता र स्थानीय अध्ययनले ती संख्याभित्रका मानिस, सम्बन्ध, संस्था र राजनीति देखाए।
सरल भाषामा, उनको अनुसन्धानले संख्या पछाडिका स्थानीय प्रक्रिया हेर्यो— हल्ला कसले फैलायो र कसले जाँच्यो? समुदायका अगुवा र संस्थाबीच संवाद थियो कि थिएन? व्यापारी, मजदुर, पेसाकर्मी र राजनीतिक संगठनले समुदायलाई जोडेका थिए कि अलग राखेका? राजनीतिक दल, प्रहरी र प्रशासनले तनाव घटाए कि बढाए?
आफ्नो लामो अनुसन्धानबाट उनले यी विषयमा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष निकालेका छन्।
हामी यो शृंखलामा तिनको विस्तृत चर्चा गर्नेछौं।
आशुतोषका अनुसन्धानका पनि सीमा छन्
आशुतोषको काम प्रभावशाली छ। तर यो साम्प्रदायिक हिंसाको अन्तिम र पूर्ण व्याख्या होइन।
उनले प्रयोग गरेको दंगाको तथ्यांक मुख्यतः एउटै अंग्रेजी अखबारमा प्रकाशित समाचारमा आधारित थियो। त्यसैले समाचारमा नआएका साना घटना छुटेका हुन सक्छन्।
विशेषगरी गाउँमा भएका घटना कम समेटिएका हुन सक्छन्। मृत्यु र घाइतेको संख्या पनि सधैं ठ्याक्कै नहुन सक्छ।
अर्को सीमा समयको हो— उनको मुख्य तथ्यांक सन् १९९५ सम्मको हो।
त्यस बेला आजजस्तो फेसबुक, युट्युब, ह्वाट्सएप वा टिकटक थिएनन्। प्रविधिले समाज, राजनीति र लोकतन्त्रमा पारिरहेको असरका हिसाबले अहिले हामी अर्कै युगमा छौं।
अहिले एउटा झुटो भिडिओ वा अपुष्ट सन्देश केही मिनेटमै ठूलो संख्यामा मानिससम्म पुग्न सक्छ। त्यसको सत्यता जाँच्नुअघि नै उत्तेजना फैलिसकेको हुन सक्छ। साम्प्रदायिक तनावका सवालमा मात्र होइन, अहिले सामान्य विषयमा पनि अफवाहले तथ्य र तर्कलाई जितिरहेको समय छ।
तर भय, समूहगत असुरक्षा, अफवाह र समाजलाई 'हामी' तथा 'उनीहरू' मा बाँड्ने आधारभूत राजनीतिक प्रक्रिया आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। समाजमा यिनको प्रचारप्रसार हुने माध्यम मात्र बदलिएको छ। अनि बदलिएको छ, त्यसको गति र तीव्रता।
वार्ष्णेयले यस्ता साम्प्रदायिक हिंसाहरूमा राज्यको भूमिकालाई पुस्तकको निष्कर्ष खण्डमा राखेका छन्। उनले यसमा राज्य, राजनीतिक शक्ति र नागरिक समाजबीचको सम्बन्धमाथि चर्चा गरेका छन्।
पुस्तक प्रकाशन भएपछि पनि उनले यस विषयमा लेख्ने र बहस गर्ने काम जारी राखे। पछिल्ला लेख तथा सार्वजनिक बहसमा उनले राज्यको भूमिका, राजनीतिक प्रोत्साहन र नागरिक संस्थाका सीमाबारे आफ्नो तर्क थप विस्तार गरेका छन्।
यो शृंखलामा हामी त्यसको पनि चर्चा गर्नेछौं।
नेपाल भारत होइन
नेपाल र भारतबीच खुला सीमा छ। धर्म, संस्कृति, भाषा र सामाजिक जीवनका गहिरा सम्बन्ध छन्। भारतका राजनीतिक र सामाजिक प्रवृत्तिले नेपाललाई पनि प्रभाव पार्छन्।
तर नेपाल भारत होइन।
दुवै देशको इतिहास, राज्य निर्माणको प्रक्रिया, धार्मिक समुदायको आकार तथा सम्बन्ध, जात–जनजाति–क्षेत्रका प्रश्न र राजनीतिक दलहरूको विकास फरक छन्। त्यसैले भारतका हिन्दु–मुस्लिम दंगाबाट निकालिएका निष्कर्ष नेपालमा जस्ताको तस्तै लागू गर्नु गलत हुन्छ।
तर छिमेकी भारतले दशकौंसम्म भोगेको साम्प्रदायिक हिंसाबाट हामीले सिक्ने ठाउँ छ— अफवाह र भय कसरी फैलिन्छन्, सामान्य विवादलाई समुदायमाथिको आक्रमण कसरी बनाइन्छ, राजनीति र प्रशासनले तनाव घटाउँछन् कि बढाउँछन्, र समुदायलाई जोड्ने संस्था कमजोर हुँदा समाज कति छिटो विभाजित हुन सक्छ।
यी प्रश्न हाम्रा लागि पनि महत्त्वपूर्ण छन्। नेपालमा समय समयमा धार्मिक विवाद, सामाजिक सञ्जालका अफवाह, उत्तेजक अभिव्यक्ति र स्थानीय विवादले तनाव सिर्जना गरेका छन्। कहिलेकाहीँ ती हिंसामा पनि बदलिएका छन्।
सौभाग्यवश, अहिलेसम्म त्यस्ता घटनाले भारतमा जस्तो व्यापकता वा झन्डै स्थायी रूप लिएका छैनन्।
तर यसैमा ढुक्क वा आत्ममुग्ध भएर बस्न मिल्दैन।
साम्प्रदायिक तनावसँग जुध्ने राजनीति, सामर्थ्य, संस्था र संरचना हामीसँग छ कि छैन भन्नेबारे अहिले नै घोत्लिएर सुझबुझपूर्ण तयारी गर्नुपर्छ।
शृंखलाको दोस्रो भागमा हामी एउटै राष्ट्रिय घटना र उस्तै अफवाहबीच पनि एउटा सहर किन जल्छ र अर्को किन जोगिन्छ भन्ने केलाउनेछौं।
तेस्रो भागले समुदायबीचका नागरिक सम्बन्ध, साझा संस्था र अफवाह रोक्ने संयन्त्रले भारतका कतिपय सहरमा हिंसा रोक्न कसरी सहयोग गरे भन्ने चर्चा गर्नेछ।
चौथो तथा अन्तिम भागले राज्य र राजनीतिक शक्ति निष्पक्ष रहेनन् भने नागरिक प्रयत्न कसरी कमजोर हुन्छ भन्ने केलाउनेछ। के नेपाली राज्य र राजनीतिले 'साम्प्रदायिक तनाव' व्यवस्थापन गर्न सक्छन्? यसबारे पनि त्यही भागमा चर्चा हुनेछ।
सम्पादकीय नोट — यो विशेष शृंखला प्राध्यापक आशुतोष वार्ष्णेयको पुस्तक Ethnic Conflict and Civic Life: Hindus and Muslims in India, उनका सम्बन्धित प्राज्ञिक लेख तथा सार्वजनिक व्याख्यान र वार्ष्णेय–विल्किन्सन हिन्दु–मुस्लिम दंगा तथ्यांकको अध्ययनमा आधारित छ। शृंखलाको विषय छनोट, मूल दृष्टिकोण, नेपालसँगको सन्दर्भ र अन्तिम विश्लेषण लेखकका हुन्। अनुसन्धान सामग्री व्यवस्थित गर्न, विषयको संरचना परीक्षण गर्न, प्रारम्भिक मस्यौदा विकास गर्न एआई प्रयोग गरिएको छ। शृंखलामा प्रयोग गरिएका प्रमुख तथ्य, दाबी र व्याख्या उपलब्ध प्राथमिक तथा विश्वसनीय स्रोतसँग पुनः जाँचिएका छन्। शृंखलाको अन्तिम पाठ, विश्लेषण र सम्भावित त्रुटिको पूर्ण जिम्मेवारी लेखककै हुनेछ।
