विशेष शृंखला– भाग २
सन् १९८९ देखि १९९२ सम्म भारतमा अयोध्या आन्दोलन चर्किएको थियो।
हिन्दु राष्ट्रवादी संगठनहरू अयोध्यामा बाबरी मस्जिद रहेको स्थानमा राम मन्दिर बनाउन चाहन्थे। आन्दोलनको प्रभाव देशभरि फैलिएको थियो।
उत्तर प्रदेशको अलिगढमा पनि तनाव थियो। दक्षिण भारतको कालीकट, अहिलेको कोझिकोडमा पनि तनाव थियो।
दुवै सहरमा हिन्दु र मुस्लिमको उल्लेख्य जनसंख्या थियो। दुवै ठाउँमा अफवाहहरू फैलिएका थिए।
कालीकटमा मस्जिदहरूमा सुँगुर फालिएको र मन्दिरमा आक्रमण भएको हल्ला फैलियो। यस्ता अफवाहले भारतका धेरै ठाउँमा साम्प्रदायिक हिंसा भड्काएका थिए। तर कालीकटमा त्यस्तो भएन।
स्थानीय सञ्चारमाध्यमले हल्लाको सत्यता जाँचे। शान्ति समिति र समुदायका अगुवा सक्रिय भए। प्रशासनले समयमै काम गर्यो। तनाव रह्यो तर सहर ठूलो हिंसामा गएन।
अलिगढमा परिणाम ठिक उल्टो भयो।
त्यहाँका केही स्थानीय अखबारले अलिगढ मुस्लिम विश्वविद्यालयको अस्पतालमा हिन्दु बिरामीहरूको हत्या गरिएको समाचार छापे। समाचारमा मुस्लिम डाक्टर, नर्स र कर्मचारीले उनीहरूको हत्या गरेको दाबी गरिएको थियो।
त्यो सत्य थिएन।
विश्वविद्यालयबाहिर केही हिन्दु मारिएका थिए। अस्पतालभित्र कसैको हत्या भएको थिएन। तर अफवाह फैलिसकेको थियो।
आक्रोश चर्कियो। हिंसामा कम्तिमा ७५ जनाको मृत्यु भयो। धेरै घाइते भए।
दुवै सहरले सामना गरेको राष्ट्रिय राजनीतिक पृष्ठभूमि एउटै थियो। अफवाह पनि उस्तै प्रकृतिका थिए। यी सहरमा धार्मिक जनसंख्याको अनुपात पनि करिब उस्तै थियो।
तर एउटा सहर जोगियो। अर्को हिंसामा डुब्यो।
किन?
प्राध्यापक आशुतोष वार्ष्णेयले भारतमा हिन्दु–मुस्लिम हिंसामाथि गरेको अनुसन्धानको मूल प्रश्न यही हो।
हिंसा देशभरि बराबर फैलिएको थिएन
भारतमा साम्प्रदायिक हिंसाका प्रायः राष्ट्रिय आयाम छन्।
अयोध्या आन्दोलनका बेला हिन्दु राष्ट्रवादी राजनीतिले देशभरि धार्मिक ध्रुवीकरण बढाएको थियो। पछिल्ला दशकमा भारतीय राजनीतिमा भाजपाको बढ्दो वर्चश्व र हिन्दुत्ववादी राजनीतिको विस्तारसँगै धार्मिक ध्रुवीकरण तथा राज्यको भूमिकाबारे नयाँ चिन्ता थपिएका छन्।
यस्तो माहोलमा कहीँ कुनै धार्मिक घटना हुनेबित्तिकै त्यसले देशभरि तनाव उत्पन्न गर्न सक्छ। मानिस उद्वेलित हुन्छन्। परिस्थिति बिग्रिँदै जाँदा कैयौं पटक त्यसले हिंसाको रूप लिएको छ।
भारत ठूलो देश हो। हजारौं सहर र गाउँमा एउटै सही वा गलत सन्देश पुग्न सक्छ, एउटै टेलिभिजन कार्यक्रम हेरिन्छ र एउटै नेताको उत्तेजक भाषण केही समयमै लाखौं मानिससम्म पुग्छ।
यसरी एउटै घटनाले धेरै ठाउँका मानिसलाई आक्रोशित बनाए पनि सबै ठाउँमा दंगा भने हुँदैन— खासमा धेरै ठाउँमा हुँदैन।
आशुतोष र राजनीतिशास्त्री स्टिभन विल्किन्सनले सन् १९५० देखि १९९५ सम्म भएका हिन्दु–मुस्लिम दंगाको तथ्यांक अध्ययन गर्दा एउटा रोचक तस्वीर देखे।
ती ४६ वर्षमा दंगामा भएका मृत्युमध्ये चार प्रतिशतभन्दा कम मात्र ग्रामीण क्षेत्रमा भएका थिए। अधिकांश मृत्यु सहरमा भएका थिए। गाउँका साना घटना अखबारमा नआएर छुटेका हुन सक्छन्। आशुतोषले यो सीमा स्वीकार गरेका छन्।
तर ग्रामीण र सहरी क्षेत्रबीच हिंसाको अन्तर यति ठूलो थियो कि, अखबारमा नआएका घटनाले मात्र त्यसको व्याख्या गर्न सक्दैनथे।
तथ्यांकले देखायो— दंगामा भएका मृत्युका हिसाबले भारतको हिन्दु–मुस्लिम हिंसा मुख्यतः सहरी समस्या थियो।
तर त्यसले अर्को प्रश्न जन्मायो— यदि सहरीकरण नै हिंसाको कारण थियो भने भारतका अधिकांश सहर किन शान्त थिए? हिंसा केही सहरमा मात्र किन केन्द्रित थियो?
आशुतोषको विश्लेषण अनुसार भारतको सहरी जनसंख्याको करिब ८२ प्रतिशत बारम्बार दंगा हुने सहरमा बस्दैन थियो। ठूला सहरभित्र पनि हिंसा प्रायः निश्चित क्षेत्र वा टोलमा बढी केन्द्रित हुन्थ्यो।
राज्यभित्र पनि केही सहर मात्र जल्थे
आशुतोषको अनुसन्धानले साम्प्रदायिक हिंसालाई कुनै राज्य वा प्रदेशको सामान्य प्रवृत्तिका रूपमा मात्र व्याख्या गर्न नमिल्ने देखायो। राज्यभित्र पनि केही खास ठाउँमा हिंसा केन्द्रित थियो।
आन्ध्र प्रदेशमा सन् १९५० देखि १९९५ सम्म दंगामा मारिएकामध्ये ९० प्रतिशतभन्दा बढी हैदराबादका बासिन्दा थिए। राज्यका दंगामा भएको करिब ६३ प्रतिशत मृत्युको हिस्सा महाराष्ट्रको 'बम्बई' महानगरमा थियो।
बम्बई, औरंगाबाद, जलगाउँ र नागपुर गरी चार दंगाग्रसित सहर जोड्दा यो हिस्सा करिब ७० प्रतिशत पुग्थ्यो।
उत्तर प्रदेशमा सयभन्दा धेरै सहर थिए। तर आशुतोषले दंगाको जोखिमयुक्त मानेका सात सहरमा, त्यस प्रदेशको साम्प्रदायिक हिंसामा भएको करिब ५५ प्रतिशत मृत्युको हिस्सा थियो।
सबै सहरहरू एउटै प्रशासनिक तथा प्रहरी संरचनाभित्र पर्थे। राज्यस्तरीय राजनीति तथा सञ्चार प्रभाव पनि साझा थिए। तैपनि सबै सहरले समान हिंसा भोगेनन्।
त्यसैले आशुतोषको निष्कर्ष छ — भारतको हिन्दु–मुस्लिम हिंसा राज्यविशेषभन्दा बढी सहरविशेष थियो।
राष्ट्रिय र राज्यस्तरीय राजनीति वा तनावले धेरै सहरमा हिंसाको पृष्ठभूमि तयार गर्थ्यो। तर हिंसा भड्किने वा रोकिने कुरामा स्थानीय कारणले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्थे।
यसले आशुतोषको अध्ययनको मुख्य एकाइ राज्यबाट सहरतर्फ केन्द्रित गर्यो। दिल्ली वा कुनै राज्यको राजनीति मात्र हेरेर नपुग्ने भयो; हिंसा भएका सहर र तिनका खास क्षेत्रमा के भइरहेको थियो भनेर हेर्नुपर्ने भयो।
उस्तै देखिने सहर, फरक परिणाम
यही स्थानीय भिन्नता बुझ्न आशुतोषले भारतका ६ वटा सहरलाई तीन जोडीमा राखेर अध्ययन गरे।
पहिलो जोडी अलिगढ र कालीकट थियो।
उत्तर प्रदेशको अलिगढमा मुस्लिम जनसंख्या करिब ३४–३५ प्रतिशत र केरलाको कालीकटमा ३६–३७ प्रतिशत थियो। तर अलिगढ भारतका धेरै दंगा हुने सहरमध्ये पर्थ्यो। आशुतोषले अध्ययन गरेको समयसम्म कालीकटमा ठूलो हिन्दु–मुस्लिम दंगा भएको थिएन।
दोस्रो जोडी हैदराबाद र लखनउ थियो।
दुवैमा मुस्लिम शासकको इतिहास, मुस्लिम संस्कृति र तुलना गर्न सकिने धार्मिक जनसांख्यिक बनावट थियो। तर हैदराबादले बारम्बार साम्प्रदायिक हिंसा भोग्दा लखनउ तुलनात्मक रूपमा शान्त रह्यो।
तेस्रो जोडी अहमदाबाद र सुरत थियो।
भाषा, प्रशासनिक–राजनीतिक संरचना, इतिहास र संस्कृतिमा धेरै समानता भए पनि अहमदाबाद हिंसाको प्रमुख केन्द्र बन्यो। सुरतले लामो समयसम्म आफूलाई जोगायो। यद्यपि सन् १९९२ मा त्यहाँका केही क्षेत्रमा हिंसा भयो।
यी तीन जोडी बिल्कुल उस्तै थिएनन्, तर तुलना गर्न सकिने पर्याप्त समानता थियो। त्यसैले उस्तै राष्ट्रिय तनाव र मिल्दोजुल्दो स्थानीय परिवेश भएका सहरको हिंसा रोक्ने क्षमता किन फरक भयो भन्ने प्रश्न जायज थियो।
अमेरिकामा मैले 'Conflict Transformation' पढ्दा हाम्रो कक्षामा भारतका तीन जना विद्यार्थी थिए— सुस्मिता, मन्जरिका र कौशिकी।
यो पुस्तक पढेपछिका केही दिन हामीले यसबारे कक्षाबाहिर पनि डिनर र कफीमा छलफल गर्यौं। भारतीय समाजबारे तीनै जनाको बुझाइ गहिरो थियो।
तीनै जना भारतीय समाजमा बढ्दै गएको साम्प्रदायिक तनावबाट चिन्तित पनि थिए। तर उस्तै सामाजिक अवस्था देखिने भारतीय सहरहरूको हिंसा रोक्ने क्षमता यति फरक रहेछ भन्ने कुरा उनीहरूका लागि पनि नयाँ र चकित पार्ने थियो।
मुस्लिम जनसंख्या ठूलो भएर हिंसा भएको हो?
साम्प्रदायिक हिंसाबारे एउटा प्रचलित तर्क थियो— कुनै सहरमा अल्पसंख्यक समुदायको जनसंख्या ठूलो भयो भने तनाव बढ्छ।
यो तर्कका समर्थकहरूका अनुसार बहुसंख्यक समुदायले आफूलाई चुनौती आएको महसुस गर्न सक्छ। अल्पसंख्यक समुदाय राजनीतिक रूपमा बढी मुखर हुन सक्छ। राजनीतिक र सामाजिक प्रतिस्पर्धा तीव्र हुन सक्छ। त्यसले तनाव जन्माउन सक्छ। तनाव हिंसामा परिणत हुन सक्छ।
यो सम्भावना पूर्णतः अस्वीकार गर्न मिल्दैन।
तर जनसंख्याको अनुपातले मात्र हिंसाको व्याख्या गर्न सक्दैन भन्ने आशुतोषको अनुसन्धानले देखाउँछ।
अलिगढ र कालीकटमा मुस्लिम जनसंख्या करिब उस्तै थियो। तर एउटा सहर बारम्बार हिंसामा गयो। अर्को गएन।
तीनै जोडी सहरमा धार्मिक जनसंख्याको अनुपात मिल्दोजुल्दो भए पनि परिणाम फरक थियो।
त्यसैले जनसंख्याको बनावट महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ तर त्यसले सहरको भविष्य आफै निर्धारण गर्दैन। जनसंख्याको अनुपात मात्र हेरेर हिंसाको सम्भावना वा परिणाम बताउन सकिँदैन।
के अशिक्षाले हिंसा जन्माउँछ?
कतिपयले तर्क गर्छन्— अशिक्षित मानिस हल्लाको पछि लाग्छन्। शिक्षित समाज बढी सहिष्णु हुन्छ।
झट्ट सुन्दा यस्तो तर्क स्वाभाविक लाग्छ।
तर आशुतोषको तथ्यांक र विश्लेषणले सहरको साक्षरताको स्तर र त्यहाँ साम्प्रादायिक दंगा हुन सक्ने सम्भावनाबीच खास सम्बन्ध देखाएन।
केरला धेरै साक्षर थियो। तुलनात्मक रूपमा शान्त पनि थियो। तर कम साक्षरता भएको राजस्थान पनि तुलनात्मक रूपमा शान्त नै थियो।
अर्कोतिर गुजरात र महाराष्ट्र तुलनात्मक रूपमा साक्षर थिए। तर ती राज्यका केही सहरमा गम्भीर हिंसा लगातार दोहोरिएको थियो।
अलिगढदेखि बम्बई र बरोडासम्मका दंगा भइरहने सहरमा साक्षरताको दर निकै फरक थियो।
शिक्षा आवश्यक छ। यसले मानिसको जीवन बदल्छ। तर विद्यालय वा विश्वविद्यालय गएको प्रमाणपत्रले मात्र साम्प्रदायिकता रोक्दैन भन्ने यी उदाहरणले देखाउँछन्।
पढेलेखेका मानिसले पनि गहिरो पूर्वाग्रह बोक्न सक्छन्। शिक्षित राजनीतिकर्मीले पनि घृणा फैलाउन सक्छन्। पत्रकारले पनि जानाजान झुटो समाचार छाप्न वा प्रसारण गर्न सक्छन्।
अलिगढमा हिंसा चर्काउन भूमिका खेलेको अस्पतालसम्बन्धी अफवाह अशिक्षित गाउँलेले फैलाएका थिएनन्। त्यो 'शिक्षित' मानिसहरूले सञ्चालन गर्ने अखबारमा 'शिक्षित' पत्रकारले नै लेखेका थिए।
गरिबी, धर्म र इतिहासले हिंसाको व्याख्या गर्छन्?
गरिबीले असन्तोष बढाउन सक्छ। बेरोजगारीले युवालाई राजनीतिक परिचालनका लागि सजिलो बनाउन सक्छ। धार्मिक वा जातीय भिन्नताले 'हामी' र 'उनीहरू' को सीमा कोर्न सक्छ। इतिहासका घाउलाई राजनीतिक शक्तिले आफ्नो स्वार्थमा बारम्बार कोट्याउन सक्छ। मानिस र समुदायको आपसी विश्वास तथा शान्ति खलबल्याउन सक्छ।
हिंसामा यी सबै कुराको हात हुन सक्छ।
तर यी कारणले मात्र एउटा सहर जलेको र अर्को जोगिएको पूर्ण व्याख्या गर्न सक्दैनन्।
गरिब मानिस भएका सबै सहरमा दंगा भएन। मुस्लिमको ठूलो जनसंख्या भएका सबै सहरमा दंगा भएन। पुरानो मुस्लिम शासन भएका सबै सहर हिंसामा गएनन्।
सबै ठूला र आधुनिक सहरमा पनि दंगा भएन। आधुनिकता वा सहरी विस्तारले मात्र साम्प्रदायिक हिंसाको व्याख्या गर्न सकेन।
यही कारण आशुतोषको निर्णायक प्रश्न भयो— जोगिएको सहरमा के थियो, जुन जलेको वा हिंसामा फसेको सहरमा थिएन?
आगोको झिल्को र सहरको जमिन
अयोध्याको मुद्दा र आन्दोलन स्थानीय घटना थिएन।
त्यसले देशभरि धार्मिक भावना र राजनीतिक तनाव बढाएको थियो। सन् १९९२ मा बाबरी मस्जिद भत्काइएपछि भारतका धेरै सहरमा हिंसा भयो।
आशुतोषको तथ्यांकमा सन् १९९० देखि १९९३ सम्मको अवधि भारत विभाजनपछिको साम्प्रदायिक हिंसाको उच्चतम चरण थियो।
तर सबै ठाँउमा हिंसा भएन।
राष्ट्रिय घटना आगोको झिल्कोसरह हुन सक्छ। तर त्यो झिल्को कस्तो 'सामाजिक जमिन' मा खस्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कुनै जमिनमा त्यो झिल्को खस्नेबित्तिकै डढेलो लाग्छ। कुनै जमिनसँग भने त्यसलाई निभाउने तागत हुन्छ।
कुनै सहरमा आगोको झिल्को बनेर खसेको अफवाह जाँचिन्छ। त्यसको सत्यतथ्य हेरिन्छ। त्यहाँका सञ्चारमाध्यमले सत्य खोज्छन्।
अर्को ठाउँमा सञ्चारमाध्यम स्वयं अफवाहको माध्यम बन्छन्।
कुनै सहरमा मानिसहरूलाई हिंसाका लागि संगठित गर्न सजिलो हुन्छ। अर्को सहरमा हिंसा भड्काउन खोज्नेहरूलाई समाजभित्रैबाट रोक्ने प्रयास हुन्छ।
त्यसैले राष्ट्रिय राजनीतिले पैदा गरेका साम्प्रदायिक झिल्को एउटा सहरमा किन सल्किन्छ र अर्को सहरमा किन निभ्छ भन्ने बुझ्न जरूरी छ।
आशुतोषको अनुसन्धानको संकेत स्पष्ट छ— राष्ट्रिय राजनीति र धार्मिक आन्दोलनले हिंसाको झिल्को पैदा गर्न सक्छन्, तर त्यो झिल्को निभ्ने कि फैलिने भन्ने कुरामा स्थानीय समाजको बनावट, समुदायबीचका सम्बन्ध, साझा संस्था र सही सूचना प्रवाह गर्ने क्षमताले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
एउटा सहर शान्त हुनु भनेको त्यहाँ तनाव नहुनु होइन।
तनावविहीन न जीवन हुन्छ, न सहर। तर सहरले तनावलाई हिंसामा बदलिनबाट रोक्न सक्नु भनेको त्यहाँको 'सामाजिक तागत' जीवित रहेको प्रमाण हो।
आशुतोषका अनुसार भारतमा जलेका र जोगिएका सहरबीचको सबभन्दा महत्त्वपूर्ण स्थानीय भिन्नता हिन्दु र मुस्लिमलाई जोड्ने धेरै अघिदेखिका नागरिक सम्बन्ध तथा संस्थाहरूको तागतमा निहित थियो।
के हो त्यो सामाजिक 'तागत'?
त्यो सामाजिक शक्तिले व्यवहारमा कसरी काम गर्थ्यो?
यो शृंखलाको तेस्रो भागमा हामी त्यसैको चर्चा गर्नेछौं।
(यो शृंखलामा एआई प्रयोगबारे भाग १ मा सम्पादकीय नोटमा उल्लेख गरिएको छ।)
