विशेष शृंखला– भाग ३
साम्प्रदायिक तनावका सुरूआती घन्टा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
मस्जिद वा मन्दिरमाथि आक्रमण भएको, अर्को समुदायका मानिस आक्रमणका लागि जम्मा हुँदैछन् भन्ने अफवाह फैलिन्छ। पसलका सटर बन्द हुन थाल्छन् र कतै युवाहरू सडकमा निस्किन्छन्।
त्यस्तो बेला तीन कुरा निर्णायक हुन्छन्— अफवाह सही हो कि होइन भनेर कसले जाँच्छ? समुदायका अगुवा एकअर्कासँग सम्पर्कमा छन् कि छैनन्? उत्तेजित युवालाई आफ्नै समुदायभित्रबाट कसले रोक्छ?
शृंखलाको दोस्रो भागमा हामीले देख्यौं— एउटै राष्ट्रिय तनाव र उस्तै प्रकृतिका अफवाहका बीच एउटा सहर हिंसामा डुब्यो। अर्को जोगियो।
प्राध्यापक आशुतोष वार्ष्णेयका अनुसार जलेको र जोगिएको सहरबीचको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण स्थानीय भिन्नता दुई समुदायबीच पहिल्यैदेखि रहेका नागरिक सम्बन्ध र संस्थागत सञ्जालमा थियो।
यो लेखमा हामी यही नागरिक सम्बन्ध र संस्थागत सञ्जाललाई सहरको 'सामूहिक सामाजिक शक्ति' भन्नेछौं।
आशुतोषको उत्तर स्पष्ट छ— यो शक्ति दुई समुदायलाई जोड्ने दैनिक सम्बन्ध र संगठित नागरिक संस्थाबाट बन्छ।
नागरिक सम्बन्धका दुई आयाम
मानिस परिवारभित्र बस्छ। उसको धर्म हुन्छ। जात, भाषा र समुदाय हुन्छ। आफ्नै समुदायभित्र उसका आफन्त, साथी, धार्मिक संस्था र सामाजिक संगठन हुन्छन्।
यी सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। तिनले मानिसलाई सुरक्षा दिन्छन्। दुःखमा साथ दिन्छन्। चाडपर्व, विवाह, मृत्यु र संकटमा सहयोग गर्छन्।
तर मानिस आफ्नै समुदायभित्र मात्र बस्दैन। ऊ बजार जान्छ। विद्यालय वा कलेज जान्छ। काम गर्छ। व्यापार गर्छ। खेल्छ। राजनीति गर्छ। टोलको समस्यामा अरूसँग मिलेर काम गर्छ।
त्यहाँ उसले अर्को धर्म, जात वा समुदायका मानिससँग सम्बन्ध बनाउँछ।
आशुतोषले नागरिक सम्बन्धका दुई दिशाबीच महत्त्वपूर्ण भिन्नता देखे— एउटै समुदायभित्रको सम्बन्ध र फरक समुदायलाई जोड्ने सम्बन्ध।
एउटै समुदायभित्र मात्र बलिया संस्था हुनु शान्तिका लागि पर्याप्त हुँदैन। त्यस्ता संस्थाले आफ्ना सदस्यलाई सहयोग गर्न सक्छन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, धर्म र सामाजिक सेवामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्।
तर तनावका बेला तिनले समुदायबीचको दूरी पनि बढाउन सक्छन्। आफ्नो समुदायमाथि खतरा आएको भावना फैलाउन सक्छन्। अपुष्ट सूचना छिटो फैलाउन सक्छन्।
मानिसहरूलाई 'हामी' र 'उनीहरू' मा बाँड्न सक्छन्।
अर्कोतर्फ हिन्दु, मुस्लिम, इसाई वा अन्य समुदायका मानिस सँगै सहभागी भएका संस्था छन् भने तिनले समुदायबीच पुलको काम गर्न सक्छन्।
आशुतोषको मुख्य तर्क यही हो— समुदायलाई जोड्ने सञ्जाल शान्तिका साधन बन्न सक्छन्।
समुदायहरू आ–आफ्नै घेराभित्र मात्र संगठित छन् र तिनीहरूबीचका पुल कमजोर छन् भने सानो झिल्कोले पनि हिंसा भड्काउन सक्छ।
भेटघाट, मित्रता र छिमेक
समुदायबीचको सम्बन्धको पहिलो रूप दैनिक जीवनमा देखिन्छ।
फरक समुदायका परिवार एकअर्काको घर जान्छन्, सँगै खान्छन्, चाडपर्वमा सहभागी हुन्छन्, बालबालिका सँगै खेल्छन् वा बिरामी हुँदा भेट्न जान्छन् कि जाँदैनन्?
यस्ता सामान्य देखिने सम्बन्धको ठूलो अर्थ हुन्छ।
मानिसको अर्को समुदायसँग कुनै व्यक्तिगत सम्बन्ध छैन भने उसले त्यही समुदायबारे सुनेको हल्ला सजिलै पत्याउन सक्छ।
तर उसले चिनेको मानिस त्यही समुदायभित्र छ भने उसले फोन गर्न सक्छ।
'साँचो कुरा के हो' भनेर सोध्न सक्छ।
आफूले चिनेका मानिसलाई एकै पटक शत्रुका रूपमा हेर्न पनि गाह्रो हुन्छ।
आशुतोषले यसलाई दैनिक वा अनौपचारिक नागरिक सम्बन्ध भनेका छन्।
उनको सर्वेक्षणमा कालीकटका हिन्दु र मुस्लिमबीच एकअर्काको घर जाने, सँगै खाने र बालबालिका सँगै खेल्ने सम्बन्ध अलिगढमा भन्दा निकै बलियो देखियो। यसले कालीकटमा संकटका बेला सम्पर्क गर्ने बाटो खुला राखेको थियो।
तर आशुतोषको अनुसन्धानले अर्को कुरा पनि देखायो।
व्यक्तिगत चिनजान र मित्रता महत्त्वपूर्ण भए पनि ठूलो राजनीतिक तनाव झेल्न ती सधैं पर्याप्त हुँदैनन्।
मित्रता निजी हुन्छ; हिंसा संगठित हुन सक्छ। दुई परिवारको सम्बन्धले मात्र सयौं मानिसको उत्तेजित भीड रोक्न सधैं सक्दैन। त्यसका लागि संगठित शक्ति चाहिन्छ।
मित्रताभन्दा बलिया संस्था
दैनिक सम्बन्धभन्दा अघि बढेर यो शक्ति संगठित वा संस्थागत सम्बन्धमा बदलिन सक्छ।
यस्ता संस्थामा व्यापारिक संघ, मजदुर संगठन, डाक्टर, वकिल, शिक्षक र विद्यार्थीका पेसागत संगठन, राजनीतिक दल, पुस्तकालय, अध्ययन समूह, कला वा खेलकुद क्लब, टोल संस्था र सहकारी पर्न सक्छन्।
यी संस्थामा फरक समुदायका मानिस सँगै छन् भने सम्बन्ध व्यक्तिगत चिनजानमा सीमित रहँदैन। त्यहाँ सदस्य, नेतृत्व, बैठक, सम्पर्क सञ्जाल र निर्णय प्रक्रिया हुन्छ। आवश्यक परे मानिस परिचालन गर्ने क्षमता पनि हुन्छ।
त्यसैले संकटका बेला यस्तो संस्था निजी मित्रताभन्दा बढी बलियो हुन्छ।
आशुतोषका अनुसार दैनिक र संगठित दुवै प्रकारका अन्तरसामुदायिक सम्बन्धले शान्तिमा सहयोग गर्छन्। तर ठूलो राजनीतिक ध्रुवीकरण सामना गर्न संगठित सम्बन्ध बढी टिकाउ हुन्छन्।
कालीकटमा संस्थाको बाक्लो जाल
कालीकट व्यापारिक सहर थियो। तर त्यहाँ व्यापारिक संस्था मात्र थिएनन्। रिक्सा चलाउनेदेखि भारी बोक्ने मजदुरसम्मका संगठन थिए। पठन समूह र पुस्तकालय थिए। कला तथा चलचित्र क्लब थिए। राजनीतिक संगठन थिए।
धेरै संस्थामा हिन्दु, मुस्लिम र इसाई सँगै सहभागी थिए।
सन् १९९५ मा कालीकटको व्यापारी संघहरूको महासंघमा आबद्ध २६ वटा संस्थामध्ये ११ वटाका पदाधिकारी एकभन्दा बढी धार्मिक समुदायबाट थिए। कुनै संस्थाको अध्यक्ष एउटा समुदायको भए महासचिव अर्को समुदायको हुन्थ्यो।
यी व्यापारिक संस्था कुनै एउटा राजनीतिक दलसँग चुनावी रूपमा आबद्ध हुन चाहँदैनथे।
तिनको साझा स्वार्थ थियो— बजार खुला रहोस्। व्यापार चलोस्। शान्ति कायम रहोस्।
दंगाले पसल जलाउँछ, आपूर्ति रोक्छ, व्यापार बिगार्छ र ग्राहक तथा व्यापारी दुवैलाई विस्थापित गर्छ। त्यसैले साम्प्रदायिक विभाजन रोक्नु उनीहरूका लागि नैतिक प्रश्न मात्र होइन; आफ्नो संस्था, व्यवसाय र सहर जोगाउने प्रश्न पनि थियो।
कालीकटका मजदुर संगठनमा पनि हिन्दु र मुस्लिम सँगै थिए।
मजदुरको साझा पहिचानले धार्मिक पहिचान मेटाएको थिएन, त्यसमा अर्को सम्बन्ध थपेको थियो। उनीहरू एउटै संगठनका सदस्य, एउटै काम गर्ने मजदुर र साझा मागका लागि सँगै लडेका सहकर्मी थिए।
यस्तो सम्बन्धले संकटका बेला अर्को समुदायका सबै मानिसलाई एकै पटक शत्रु ठान्न कठिन बनाउँछ।
कालीकटको नागरिक जीवनमा व्यापारिक संघ, मजदुर संगठन, पठन समूह र अन्य संस्थाको बाक्लो उपस्थिति रहेको आशुतोषले देखाएका छन्।
अलिगढमा कारोबार थियो, साझा संस्था कमजोर थिए
अलिगढमा पनि हिन्दु र मुस्लिमबीच आर्थिक सम्बन्ध थिए। त्यहाँका उद्योगमा मालिक र मजदुर दुवै समुदायका थिए। उत्पादनका विभिन्न चरणमा वस्तु, श्रम, कर्जा र पैसाको लेनदेन हुन्थ्यो।
तर आर्थिक कारोबार हुनु र समुदायलाई जोड्ने साझा संस्था हुनु एउटै कुरा होइन।
बजारमा भेट हुनु र एउटै संस्थामा बसेर निर्णय गर्नु फरक हो।
अलिगढका व्यापारिक संस्था राजनीतिक र सामुदायिक रेखामा विभाजित थिए। ट्रेड युनियन पनि कमजोर थिए। उद्योगका कतिपय कर्जा र कच्चा पदार्थका सञ्जालसमेत बिस्तारै समुदायभित्रै केन्द्रित हुन थालेका थिए।
त्यसैले दुवै समुदाय अर्थतन्त्रमा सहभागी भए पनि त्यो सम्बन्धले कालीकटमा जस्तो बाक्लो अन्तरसामुदायिक संगठनात्मक रूप लिएको थिएन।
अलिगढ र कालीकटबीचको यही अन्तर महत्त्वपूर्ण थियो।
हिन्दूले मुस्लिमबाट सामान किन्छ र मुस्लिमले हिन्दुसँग कारोबार गर्छ भने आर्थिक सम्बन्ध बनेको हुन्छ।
तर दुवै एउटै व्यापारी संघमा छन्, एउटै मजदुर संगठनका सदस्य छन् र साझा नेतृत्व चुन्छन् भने त्यो सम्बन्धले सामूहिक नागरिक शक्ति प्राप्त गर्छ।
आशुतोषका अनुसार शान्तिका लागि आर्थिक लेनदेन वा निर्भरता मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ। त्यसलाई समुदायबीच विश्वास, संवाद र साझा संगठनात्मक सम्बन्धले बलियो बनाउनुपर्छ।
अफवाह फैलिँदा संस्थाले के गर्छ?
अफवाह साम्प्रदायिक हिंसाको प्रमुख हतियार हो। हत्या, दुर्व्यवहार, धार्मिक स्थलको अपमान वा अर्को समुदायको सम्भावित आक्रमणबारे अपुष्ट सन्देश फैलाएर मानिसलाई डर देखाउने, आक्रोशित बनाउने र तत्काल प्रतिक्रिया दिन बाध्य पारिन्छ।
त्यसैले यस्ता अफवाहसँग लड्न सही सूचना मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यो छिटो पुग्नुपर्छ, सूचना दिने मानिसमाथि विश्वास हुनुपर्छ, र समुदायबीच पहिलेदेखि सम्बन्ध भए जाँचको काम तुरून्तै सुरू हुन सक्छ।
व्यवहारमा एउटा व्यापारीले अर्को समुदायका व्यापारीलाई फोन गर्छ; पत्रकारले दुवै समुदायका विश्वसनीय मानिससँग बुझ्छ; स्थानीय अगुवा घटनास्थलमा पुग्छन्।
मजदुर संगठनले आफ्ना सदस्यलाई सडकमा ननिस्कन भन्छ, राजनीतिक कार्यकर्ताले टोलमा सम्झाउँछन् र नागरिक संस्थाले प्रशासनलाई वास्तविक अवस्थाको जानकारी दिन्छन्।
यसरी अफवाह फैलिएलगत्तै प्रतिवाद सुरू हुन सक्छ।
आशुतोषले तुलनात्मक रूपमा शान्त सहरमा तनावका बेला दुवै समुदायका मानिस सम्मिलित अस्थायी शान्ति समिति बन्ने गरेको पाए। तिनले टोलमा निगरानी गर्ने, अफवाह जाँच्ने, सूचना आदानप्रदान गर्ने र प्रशासनलाई वास्तविक अवस्था बताउँथे।
यस्ता समिति संकट सुरू भएपछि शून्यबाट बन्ने भने होइन। मानिसहरू पहिल्यै परिचित र एकअर्काप्रति विश्वस्त हुनुपर्छ; कसलाई फोन गर्ने भन्ने थाहा हुनुपर्छ। दैनिक जीवनमा सम्बन्ध नभएको सहरमा रातारात विश्वसनीय शान्ति समिति बनाउन कठिन हुन्छ।
शान्ति पनि संगठित हुनुपर्छ
हिंसा प्रायः आफै फैलिँदैन। कसैले अफवाह रोप्छ, मानिस जम्मा गर्छ र सानो तनावलाई राजनीतिक वा धार्मिक औचित्य दिँदै ठूलो हिंसामा बदल्छ। हिंसा संगठित हुन सक्छ।
त्यसैले सद्भावना मात्र पर्याप्त हुँदैन— शान्ति पनि संगठित हुनुपर्छ।
आशुतोषले शान्त सहरमा एक प्रकारको 'संस्थागत शान्ति प्रणाली' देखे। विभिन्न समुदायलाई जोड्ने संस्था पहिल्यैदेखि सक्रिय थिए र तनावका बेला तिनले आ–आफ्नो क्षेत्र सम्हाल्दै प्रशासनलाई सहयोग तथा दबाब दुवै दिन्थे।
एउटा संस्थाले सबै काम गर्न सक्दैन, धेरै संस्थाको संयुक्त सक्रियताले हिंसाविरूद्ध सामाजिक प्रतिरोध तयार गर्थ्यो।
यही ती सहरको सामूहिक सामाजिक शक्ति थियो।
तर नागरिक संस्था हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, कस्तो संस्था हो भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ। एउटै समुदायभित्र सीमित संस्थाले शिक्षा, स्वास्थ्य वा सामाजिक सेवामा राम्रो काम गरे पनि तनावका बेला अर्को समुदायसँग पुलको काम गर्न सक्दैन। उल्टै उसले सामुदायिक भय, आक्रोश र अफवाहलाई संगठित गर्न सक्छ।
आशुतोषको तर्क 'नागरिक समाज बलियो भयो भने शान्ति हुन्छ' भन्ने होइन, फरक समुदायलाई जोड्ने नागरिक समाज बलियो भयो भने शान्तिको सम्भावना बढ्छ भन्ने हो।
शान्ति संकटभन्दा धेरै अघि निर्माण हुन्छ
दंगा सुरू भएपछि शान्ति सम्मेलन, अपिल र सद्भावको कामना गर्न सकिन्छ। तर त्यति बेला यस्ता प्रयास ढिलो र सीमित हुन सक्छन्। विश्वास विज्ञप्तिबाट बन्दैन, सम्बन्ध एउटा बैठकबाट जोडिँदैन र संस्था संकटको दिन मात्र जन्मिँदैन।
शान्ति भनेको सामान्य दिनमा निर्माण हुन्छ। मानिसले सँगै काम गर्दा, साझा संस्था बनाउँदा, एउटै टेबलमा विवाद मिलाउँदा र व्यापार, श्रम, शिक्षा, संस्कृति वा टोलका समस्यामा सहकार्य गर्दा शान्तिको आधार तयार हुन्छ।
दंगा रोक्ने तयारी दंगा सुरू भएको दिन होइन, धेरै वर्षअघि सुरू हुन्छ।
त्यसैले मुख्य प्रश्न हुन्छ— सहरले समुदायहरूबीच कस्ता संस्था बनायो, कसलाई जोड्यो वा अलग राख्यो र साझा समस्या समाधान गर्न मानिसले कति अभ्यास गरे?
संकट आउँदा पहिले गरिएका यिनै अभ्यास काम लाग्छन्।
नेपालका लागि पनि प्रश्न
नेपालमा धार्मिक तथा सामाजिक सहअस्तित्वका बलिया ऐतिहासिक परम्परा छन्, तर इतिहासले भविष्यको ग्यारेन्टी गर्दैन।
हाम्रा बजार, विद्यालय, सहकारी, टोल संस्था, क्लब, पेसागत संगठन र राजनीतिक दलले फरक समुदायलाई कति जोड्छन्? तिनको नेतृत्व कति समावेशी छ?
धार्मिक अफवाह फैलिए स्थानीय पत्रकारले सत्य बुझ्न कसलाई फोन गर्छन्? टोलमा उत्तेजना बढ्दा दुवै समुदायले विश्वास गर्ने व्यक्ति को हुन्? हाम्रा व्यापारी संघ, मजदुर संगठन र राजनीतिक दल तनाव रोक्ने पुल हुन् कि स्वयं समुदाय अनुसार विभाजित हुँदै गएका छन्?
यी प्रश्न शान्ति बिग्रिएपछि होइन, शान्ति रहेकै बेला सोध्नुपर्छ।
अब अर्को कठिन प्रश्न उठ्छ— नागरिक सम्बन्ध बलिया भए पनि प्रहरी निष्पक्ष भएन, राजनीतिक नेतृत्व स्वयं ध्रुवीकरणमा लाग्यो वा राज्यले एउटा पक्षलाई संरक्षण दियो भने ती संस्थाको शक्ति कति टिक्छ?
चौथो तथा अन्तिम भागमा हामी यही प्रश्नसँगै नेपालको सकारात्मक सामाजिक–राजनीतिक सामर्थ्य र त्यसलाई साम्प्रदायिक तनाव झेल्ने संस्था तथा परिपाटीमा बदल्ने उपायको चर्चा गर्नेछौं।
(यो शृंखलामा एआई प्रयोगबारे भाग १ मा सम्पादकीय नोटमा उल्लेख गरिएको छ।)
