म जन्मिएपछि परिवारले पनि हैत्तेरी भन्नुपर्ने अवस्था थियो रे।
हुन पनि किन नहोस्, परिवारमा दुई छाक खानकै लागि अथाह सङ्घर्ष गर्नुपर्ने समय थियो।
झन् त्यतिबेला आमाले मलाई घरमै जन्माउनुभएको रे।
न राम्रोसँग खान पाउने अवस्था थियो, न त पोषणयुक्त खानेकुराको कल्पना नै गर्न सकिने अवस्था।
बाल्यकालको त्यो अभाव मैले आफैले भोगेका सबै कुरा सम्झना भएर होइन, परिवारको सङ्घर्ष र परिस्थितिलाई बुझ्दै जाँदा थाहा भएको हो।
कहिलेकाहीँ लाग्छ, मान्छेले जन्मँदा आफ्नो भाग्य आफै लेखेर ल्याउँदैन। कसैले सुविधासम्पन्न घरमा आँखा खोल्छ, कसैले अभावको संसारमा। कसैको बाल्यकाल खेलौना र मिठाइसँग बित्छ, कसैको परिवारको दुःख बुझ्ने उमेर नपुग्दै जिम्मेवारीको अर्थ सिक्न थाल्छ। मेरो कथा पनि सायद त्यही अभावको पानाबाट सुरू भएको हो।
सामान्य गुजारा चलाउनकै लागि बाबा र ममी एउटा सानो विद्यालयसँग आबद्ध हुनुभयो। छोटकरीमा भन्दा, त्यतिबेला दुःख धेरै थियो, पैसा कम।
जीवन चलाउनु नै एउटा ठूलो चुनौती थियो। परिवारको आवश्यकता र आम्दानीबीच सधैँ ठूलो दूरी रहन्थ्यो। महिनाको कमाइले महिनाभरि धान्नुपर्ने, घरका आवश्यकता पूरा गर्नुपर्ने र छोराछोरीको भविष्यका लागि केही आशा पनि बचाइराख्नुपर्ने।
उदाहरणका लागि, कुनै परिवारमा चाडपर्व आउँदा नयाँ लुगा किन्ने उत्साह हुन्छ। तर कतिपय परिवारमा त्यही चाडपर्वले खर्चको चिन्ता थपिदिन्छ। अरूका लागि सामान्य लाग्ने आवश्यकता पनि कसैका लागि ठूलो सपना बन्न सक्छ। मेरा आमाबुवाले यस्तै परिस्थितिबीच परिवारको गाडी अगाडि बढाउनुभयो। उहाँहरूको कमाइ सानो हुन सक्छ, तर परिवारका लागि गर्नुभएको त्यागको मूल्य कुनै हिसाबकिताबले नाप्न सकिँदैन।
म खासै अरूको कुरा गर्दिनँ, गर्न पनि मन पराउँदिनँ। कतैकतै सुनेको छु, त्यत्रा दुई जनाको कमाइ छ, मस्ती छ। तर हाम्रो वास्तविकता मलाई थाहा छ। बाहिरबाट हेर्दा कसैको जीवन सहज देखिन सक्छ। दुई जनाले कमाउँछन् भनेपछि सबै आवश्यकता पूरा हुन्छन् भन्ने अनुमान लगाउन पनि सजिलो हुन्छ। तर आम्दानी हुनु र आर्थिक रूपमा निश्चिन्त हुनु फरक कुरा हुन्। कसैको घरमा दुई जनाले कमाए पनि खर्च, जिम्मेवारी, पुराना अभाव र भविष्यको चिन्ता सँगसँगै चलिरहेका हुन सक्छन्।
उदाहरणका लागि, कसैले नयाँ लुगा लगाएको देखेर उसको जीवन सहज छ भन्न सकिएला, तर त्यो लुगाभन्दा पछाडि कति दिनको बचत र त्याग जोडिएको छ भन्ने कसलाई थाहा हुन्छ र? त्यसैले मैले सिकेको कुरा यही हो, मान्छेको बाहिरी अवस्था हेरेर उसको भित्री सङ्घर्षको फैसला गर्नु हुँदैन।
दुःख, पीडा, कठिन अभाव, पारिवारिक कलह, संस्कार, हेपाइ यिनै परिस्थितिबीच जन्मियो मेरो अर्को रूप, जुन आजसम्म मसँगै छ। त्यो रूप हो हाँसिरहने, जिस्किरहने र सानातिना कुरामा रमाउन खोज्ने म।
सायद जीवनले मलाई धेरै कुरा सहजै दिएन, त्यसैले मैले सामान्य कुरामा पनि खुसी खोज्न सिकेँ। सायद मनभित्रका सबै पीडा शब्दमा व्यक्त गर्न सकिनँ, त्यसैले हाँसो मेरो अभिव्यक्ति बन्यो। तर यसको अर्थ मेरो जीवनमा दुःख छैन भन्ने होइन। कहिलेकाहीँ सबैलाई हँसाउने मान्छे पनि एक्लै हुँदा आफ्नै प्रश्नहरूसँग जुधिरहेको हुन्छ।
उदाहरणका लागि, साथीहरूको जमघटमा सबभन्दा धेरै हाँस्ने मान्छे नै घर फर्किएपछि भविष्यको चिन्तामा हराउन सक्छ।
उसको हाँसो झुटो नहुन सक्छ, तर त्यो उसको सम्पूर्ण कथा पनि होइन। मैले पनि सायद यही सिकेँ, दुःखलाई सधैँ अनुहारमा बोकेर हिँड्नुभन्दा त्यसैबीच मुस्कुराउन सक्नु पनि जीवनसँग जुध्ने एउटा तरिका हो।
मलाई खासै बाहिरी देखावटमा रमाउन आउँदैन। आफूलाई अरूको अगाडि ठूलो देखाउने कला पनि सिकेको छैन। तर मलाई र मेरो परिवारलाई सहयोग गर्ने मनहरूप्रति म सधैँ हृदयदेखि कृतज्ञ रहनेछु। उनीहरूलाई म मुस्कुराएरै आफ्नो हृदयमा राख्नेछु।
किनकि दुःखको समयमा प्राप्त सहयोगको मूल्य सुखको समयमा प्राप्त प्रशंसाभन्दा धेरै ठूलो हुन्छ। जब परिस्थिति कठिन हुन्छ, त्यतिबेला साथ दिने मान्छेले केवल सहयोग गर्दैन; उसले हामीलाई अझै पनि संसारमा असल मनहरू बाँकी छन् भन्ने विश्वास दिलाउँछ।
उदाहरणका लागि, कसैले कठिन समयमा दिएको सानो आर्थिक सहयोग, हौसलाका दुई शब्द वा ‘चिन्ता नगर, सबै ठीक हुन्छ’ भन्ने एउटा वाक्य पनि जीवनभर सम्झनलायक हुन सक्छ। त्यसैले मेरो लागि सम्बन्धको मूल्य उपहारको मूल्यले होइन, त्यसमा मिसिएको आत्मीयताले निर्धारण गर्छ।
म कसैलाई जानाजानी असर पुर्याउने छैन। यदि मेरो व्यवहार, बोली वा मजाकले अनजानमै कसैलाई चोट पुगेको छ भने पनि म हाँस्दै माफी माग्न तयार छु।
मान्छेहरूका आआफ्नै स्वभाव हुन्छन्। कसैलाई शान्त वातावरण मन पर्छ, कसैलाई रमाइलो; कसैलाई गम्भीर कुराकानी मन पर्छ, कसैलाई ठट्टा। तर आफ्नो स्वभावलाई स्वाभाविक ठान्दैमा अरूको भावनालाई बेवास्ता गर्ने छुट हामीलाई हुँदैन। उदाहरणका लागि, साथीहरूमाझ गरिएको सामान्य ठट्टा सबैका लागि रमाइलो नहुन सक्छ। आफ्नो नियत राम्रो हुनु महत्त्वपूर्ण छ, तर आफ्नो व्यवहारले अरूमा पारेको प्रभाव बुझ्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
अरूका लागि मेरो हाँसो र मजाक सामान्य स्वभाव हुन सक्छ, तर मेरा लागि यही जीवनसँग जोडिएको एउटा गम्भीर पक्ष हो। म रमाइलो गर्छु, जिस्किन्छु र हाँस्छु; तर त्यसको अर्थ म जीवनलाई गम्भीरतापूर्वक लिन्नँ भन्ने होइन। बरू जीवनका कठिन पक्षहरूलाई बुझेपछि पनि त्यसमा रमाउन खोज्नु मेरो आफ्नै तरिका हो।
हरेक कुरा गम्भीर अनुहार बनाएर मात्र गम्भीर हुँदैन। कहिलेकाहीँ मुस्कुराउँदै भनिएको कुराभित्र पनि गहिरो अनुभव लुकेको हुन्छ। कसैले मेरो हाँसो देखेर मलाई हल्का रूपमा बुझ्न सक्छ, तर म आफ्नो जिम्मेवारी, सम्बन्ध, भविष्य र व्यवहारप्रति कति गम्भीर छु भन्ने कुरा मेरो बाहिरी हाउभाउले मात्र बताउन सक्दैन।
अरूले मलाई के भन्छन् भन्नेभन्दा म आफैले आफूलाई धेरै प्रश्न गर्छु। अनि कहिलेकाहीँ त प्रश्नसँगै उत्तर पनि आइपुग्छन्।
‘म कस्तो मान्छे हुँ?’
‘मैले कसैको मन दुखाएँ कि?’
‘आफ्नो परिवारको सङ्घर्षलाई मैले कति बुझेको छु?’
‘म आज जहाँ छु, त्यहाँसम्म आइपुग्न कति जनाको योगदान छ?’
‘भोलि म कसैको दुःखमा साथ दिन सक्ने मान्छे बन्न सक्छु कि सक्दिनँ?’
यी प्रश्नको उत्तर अरूले दिएर मात्र पुग्दैन। आफ्नै व्यवहार, निर्णय र कर्मबाट उत्तर खोज्नुपर्छ। कहिलेकाहीँ आत्ममूल्याङ्कनले आफ्ना कमजोरी देखाउँछ, कहिलेकाहीँ आफूले गरेका राम्रा कामको सम्झना दिलाउँछ। दुवै आवश्यक छन्, किनकि आफूलाई सुधार्न आफ्नो वास्तविकता स्वीकार गर्न सक्नुपर्छ।
अन्ततः मेरो जीवनको कथा अभावबाट सुरू भएको होला, तर म आफ्नो परिचय अभावमै सीमित राख्न चाहन्नँ। म ती आमाबुबाको सन्तान हुँ, जसले कठिन परिस्थितिमा पनि परिवारका लागि सङ्घर्ष गर्नुभयो। म ती मनहरूको ऋणी हुँ, जसले कठिन समयमा साथ दिनुभयो। अनि म त्यस्तो मान्छे बन्न चाहन्छु, जसको उपस्थितिले अरूको जीवनमा थप पीडा होइन, केही खुसी र सहजता थपियोस्।
म सधैं खुसी नै हुन्छु भन्ने छैन, तर दुःखमा पनि मुस्कुराउन सक्ने प्रयास गर्नेछु।
मबाट गल्ती हुँदैन भन्ने छैन, तर गल्ती स्वीकार गर्न पछि हट्नेछैन। अन्ततः जीवनमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा अरूको नजरमा कस्तो देखिएँ भन्ने होइन, आफ्नै नजरमा कस्तो मान्छे बनेँ भन्ने हो।
