मध्यपूर्वमा जारी युद्धबीच इरानले अमेरिकाले आफ्ना सर्त स्वीकार गरे ६ दिनभित्र होर्मुज जलमार्गमा सामान्य जहाज आवागमन पुनर्स्थापित गर्न सकिने बताएको छ।
इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले आइतबार अमेरिकासमक्ष प्रस्तुत गरिएको सातदिने प्रस्ताव अझै कायम रहेको बताएका हुन्।
अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्सका अनुसार अराघचीले अमेरिकाले इरानका सर्त स्वीकार गरे छैटौं दिनमा होर्मुज जलमार्ग खोल्न सकिने र सातौं दिनदेखि दुई देशबीच वार्ता सुरू गर्न सकिने बताएका छन्।
तर अमेरिकाले इरानका सबै सर्त स्वीकार गरिसकेको छैन।
इस्लामिक सहयोग संगठन (ओआइसी) को बैठकमा सहभागी हुन इराकको राजधानी बगदाद पुगेका अराघचीले इरानी सञ्चारमाध्यमसँग कुरा गर्दै अमेरिकी पक्षबाट प्राप्त टिप्पणीहरूको समीक्षा भइरहेको बताएका हुन्।
उनले अमेरिकाले प्रस्तावमाथि टिप्पणी पठाएको तर आफ्नो देशको प्रस्ताव अझै कायम रहेको बताए।
अमेरिकाले इमानदारी देखाए होर्मुज जलमार्ग पुनः खोल्ने बाटो स्पष्ट रहेको उनको भनाइ छ।
इरानले गत सेप्टेम्बरमा यो प्रस्ताव अघि सारेको थियो। त्यसअघि अमेरिका र इरानबीच भएको अस्थायी युद्धविराम भंग भएपछि फेरि तनाव चर्किएको थियो।
प्रस्ताव अनुसार अमेरिकाले सुरूका चारदेखि पाँच दिनभित्र आवश्यक कदम चाल्नुपर्नेछ। त्यसपछि छैटौं दिन जलमार्गमा सामान्य जहाज आवागमन पुनर्स्थापित गरिने र सातौं दिनबाट दुवै देशबीच थप सहमतिका लागि वार्ता सुरू हुनेछ।
यो समयसीमा अमेरिकाले प्रस्ताव स्वीकार गरेपछि मात्र लागू हुनेछ।
इरानका सर्त के हुन्?
इरानले होर्मुज जलमार्ग पुनः खोल्न अमेरिकासमक्ष सातवटा सर्त राखेको छ।
तीमध्ये प्रमुख सर्त इरानी बन्दरगाहमाथि अमेरिकाले लगाएको नौसैनिक नाकाबन्दी हटाउनु हो।
इरानले आफ्नो तेल निर्यातमाथिका अमेरिकी प्रतिबन्ध हटाउनुपर्ने र लेबननसहित मध्यपूर्वका विभिन्न मोर्चामा जारी सैन्य कारबाही अन्त्य हुनुपर्ने माग पनि राखेको छ।
यद्यपि सातवटै सर्तको पूर्ण विवरण सार्वजनिक गरिएको छैन।
एसोसिएटेड प्रेस (एपी) का अनुसार इरानले कतारको मध्यस्थतामा यो प्रस्ताव अमेरिकासमक्ष पुर्याएको थियो।
यसअघि जुन १७ मा अमेरिका र इरानबीच भएको समझदारीमा पनि होर्मुज जलमार्गमा जहाजहरूको सुरक्षित आवागमन सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था थियो।
तर उक्त समझदारी टिक्न सकेन। युद्धविराम भंग भएपछि जलमार्गको सुरक्षा फेरि विवादको विषय बन्यो।
इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषदका सचिव मोहसेन रेजाईले अक्टोबर ११ मा अमेरिकी जबाफ अपर्याप्त रहेको बताएका थिए।
उनका अनुसार अमेरिकाले केही सर्त स्वीकार गरे पनि बाँकी विषयमा स्पष्ट जबाफ दिएको छैन।
सबै सर्त पूरा नभएसम्म होर्मुज जलमार्ग पूर्ण रूपमा खोल्ने र वार्ता अघि बढाउने सम्भावना नरहेको इरानी पक्षको अडान छ।
आणविक कार्यक्रम मुख्य विवाद
दुई देशबीच वार्ता अघि बढ्न नसक्नुको अर्को प्रमुख कारण इरानको आणविक कार्यक्रम हो।
अमेरिका वार्ताको सुरूआतदेखि नै इरानको युरेनियम प्रवर्द्धन कार्यक्रमलाई छलफलको केन्द्रमा राख्न चाहन्छ।
अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले अक्टोबरको सुरूआतमा इरानले युरेनियम क्षमतामा अर्थपूर्ण कटौती गर्नुपर्ने बताएका थिए।
तर इरानले पहिलो प्राथमिकता होर्मुज जलमार्गमा सामान्य आवागमन पुनर्स्थापित गर्ने र त्यस क्षेत्रको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने विषयलाई दिनुपर्ने अडान लिएको छ।
यसले वार्ताको विषय मात्र होइन, कुन मुद्दा पहिले समाधान गर्ने भन्ने प्रश्नमै दुई देशबीच मतभेद रहेको देखाउँछ।
विश्व अर्थतन्त्रका लागि किन महत्त्वपूर्ण?
इरान र ओमानबीच रहेको होर्मुज जलमार्ग विश्वकै महत्त्वपूर्ण ऊर्जा आपूर्ति मार्ग हो।
यो जलमार्गले पर्सियन खाडीलाई ओमानको खाडी हुँदै अरब सागरसँग जोड्छ।
अमेरिकी ऊर्जा सूचना प्रशासनका अनुसार सन् २०२५ को पहिलो छ महिनामा दैनिक औसत दुई करोड नौ लाख ब्यारेल पेट्रोलियम पदार्थ यो मार्गबाट ओसारपसार हुन्थ्यो। यो विश्वको कुल पेट्रोलियम खपतको करिब २० प्रतिशत बराबर थियो।
विश्वव्यापी तरल प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) व्यापारको पनि २० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा यही मार्गबाट जाने गरेको थियो।
युद्धका कारण यो मार्गमा जहाज आवागमन प्रभावित भए पनि पूर्ण रूपमा बन्द भने भएको छैन।
रोयटर्सले जहाजको आवागमन अनुगमन गर्ने संस्थाहरूको तथ्यांक उद्धृत गर्दै पछिल्लो समय यस क्षेत्रको तेल ढुवानी युद्धअघिको करिब ८० देखि ९० प्रतिशतसम्म फर्किएको जनाएको छ।
तर समुद्री सुरक्षाको जोखिम, महँगो बिमा र ढुवानी खर्चका कारण ऊर्जा बजारमा अनिश्चितता कायमै छ।
अर्कोतर्फ अमेरिकी नाकाबन्दीका कारण इरानको आफ्नै कच्चा तेल निर्यात भने गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको छ।
इरानले अघि सारेको प्रस्ताव जहाज आवागमन सामान्य बनाउने विषयमा मात्र सीमित छैन। यसले इरानमाथिको आर्थिक दबाब कम गर्ने र युद्ध अन्त्य गर्ने वार्ताको बाटो खोल्ने उद्देश्यसमेत राखेको छ।
तर त्यसका लागि अमेरिकाले इरानका सर्त स्वीकार गर्नुपर्नेछ।
अहिलेसम्म त्यस्तो सहमति जुटेको छैन।
