सन् २००४ को कुरा हो।
मस्कोको एउटा फ्ल्याटमा २८ वर्षकी शिक्षक सुत्केरी बिदामा थिइन्। काखमा सानो बच्चा थियो।
आफू र बच्चाका लागि बजार गएर लुगा किन्न कति झन्झटिलो हुन्छ भन्ने उनले त्यही बेला महसुस गरिन्।
उनको मनमा एउटा विचार आयो— घरमै बसेर अनलाइनबाट सामान मगाउन पाए कति सजिलो हुन्थ्यो!
त्यही सामान्य असुविधाबाट एउटा व्यवसाय जन्मियो।
ती शिक्षक थिइन्— तात्याना किम। त्यति बेला उनको थर बाकाल्चुक थियो।
उनले सुरू गरेको सानो अनलाइन पसलको नाम थियो— वाइल्डबेरिज (Wildberries)।
दुई दशकपछि वाइल्डबेरिज रूसको सबभन्दा ठूलो इ–कमर्स कम्पनी बनेको छ। पश्चिमी संसारमा 'अमेजन' को जस्तो प्रभाव छ, रूसमा वाइल्डबेरिजको स्थान धेरै हदसम्म त्यस्तै छ। त्यसैले यसलाई रूसी अमेजन पनि भनिन्छ।
तात्याना पनि रूसकी सबभन्दा सफल महिला उद्यमीमध्ये एक बनिन्। शून्यबाट व्यवसाय सुरू गरेर उनले ८ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढीको व्यक्तिगत सम्पत्ति जोडिन्। उनलाई 'अमेजन रानी' भनेर पनि चिनिन्छ।
तर अहिले उनी र उनको व्यापार दुवै कठिन मोडमा छन्।
एकातिर पारिवारिक विखण्डन र कम्पनीको स्वामित्व सम्बन्धी विवाद छ। अर्कातिर युक्रेन युद्धको प्रभाव उनको व्यापारिक साम्राज्यसम्म आइपुगेको छ।
रूस–युक्रेन युद्ध सुरू हुँदा धेरैलाई लागेको थियो— लडाइँ मुख्यतः सीमावर्ती क्षेत्र र सैनिक संरचनामा सीमित रहनेछ।
त्यस्तो भएन।
युद्ध लम्बिँदै जाँदा युक्रेनले रूसभित्रका आर्थिक, ऊर्जा र आपूर्ति संरचनालाई पनि निशाना बनाउन थाल्यो। त्यसको असर वाइल्डबेरिजसम्म पुगेको छ।
अमेरिकी अखबार द न्यूयोर्क टाइम्सको रिपोर्ट अनुसार मस्को आसपास तथा इलेक्ट्रोस्टाल, ताम्बोभ लगायत औद्योगिक क्षेत्रमा रहेका वाइल्डबेरिजका ठूला लजिस्टिक केन्द्र युक्रेनी ड्रोनको निशानामा परेका छन्।
तर आम मानिसलाई लुगा, जुत्ता र घरायसी सामान बेच्ने कम्पनीका गोदाम युक्रेनको निशाना किन बने?
युक्रेनी अधिकारीहरूको दाबी छ— रूसले वाइल्डबेरिजको विशाल आपूर्ति सञ्जालमार्फत दोहोरो प्रयोग हुने अर्थात् 'डुअल युज' सामग्री ओसारपसार गरिरहेको छ।
त्यस्ता सामग्रीमा विद्युतीय उपकरण, माइक्रोचिप र नेभिगेसनका पाटपुर्जा पर्छन्। युक्रेनको भनाइमा ती सामग्री रूसी सैन्य ड्रोन र हतियार निर्माणमा पनि प्रयोग हुन सक्छन्।
यही कारण देखाउँदै उसले यस्ता लजिस्टिक केन्द्रलाई सैन्य दृष्टिले वैध लक्ष्य मानेको छ।
ड्रोन आक्रमणपछि वाइल्डबेरिजका केही ठूला गोदाममा आगलागी भएको छ। रूसी सामाजिक सञ्जालमा ठूला गोदामबाट कालो धुँवा निस्किरहेका दृश्य बारम्बार देखिएका छन्।
न्यूयोर्क टाइम्सका अनुसार आक्रमणबाट कम्पनीको भण्डारण क्षमता प्रभावित भएको छ। केही घटनामा कर्मचारीको ज्यान पनि गएको छ। कम्पनीलाई भएको भौतिक क्षति ठूलो छ।
हालसम्म करिब १ खर्ब रूबल अर्थात् १ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढीको नोक्सान भएको अनुमान गरिएको छ।
तर यसको असर वाइल्डबेरिजमा मात्र सीमित छैन।
रूसका हजारौं साना तथा मझौला व्यवसायी आफ्नो सामान बेच्न यही प्लेटफर्ममा निर्भर छन्। कसैले कपडा उत्पादन गर्छन्। कसैले जुत्ता बेच्छन्। कसैले घरायसी सामान। उनीहरूको सामान वाइल्डबेरिजका गोदाममा राखिन्छ।
त्यही सामान आगोमा नष्ट हुँदा क्षति कम्पनीलाई मात्र हुँदैन। ती व्यवसायीको पुँजी र आम्दानी पनि एकै पटक जोखिममा पर्छ। त्यसैले वाइल्डबेरिज माथिका आक्रमणले रूसका साना व्यवसायीमा समेत आर्थिक र मनोवैज्ञानिक दबाब बढाएको छ।
तात्याना किमको संकट युद्धमा मात्र सीमित छैन।
उनको व्यक्तिगत जीवन र कम्पनीको स्वामित्वलाई लिएर पनि ठूलो विवाद चलेको छ।
पूर्वपति भ्लादिस्लाभ बाकाल्चुकसँगको सम्बन्ध टुटेपछि कम्पनीमाथिको नियन्त्रणलाई लिएर उनीहरूबीच विवाद चर्कियो। यही क्रममा तात्यानाले आफ्नो कोरियन मूलको पुरानो थर 'किम' फेरि अपनाइन्।
वाइल्डबेरिजलाई रूसकै ठूलो विज्ञापन व्यवसाय रूस ग्रुप (Russ Group) सँग जोड्ने उनको निर्णय विवादको केन्द्रमा रह्यो। उनका पूर्वपति भ्लादिस्लाभले यसलाई 'कर्पोरेट अपहरण' भने।
विवाद यति चर्कियो कि यसको प्रभाव व्यापारिक क्षेत्रबाट राजनीतिक वृत्तसम्म पुग्यो। चेचेन नेता रमजान कादिरोभले भ्लादिस्लाभको पक्ष लिए। तात्यानाले भने कम्पनीमाथिको आफ्नो नियन्त्रण कायम राख्दै अघि बढ्ने अडान लिइन्।
यसरी बाहिर युक्रेनसँग युद्ध चलिरहेका बेला वाइल्डबेरिजभित्र पनि स्वामित्व र नियन्त्रणको अर्को संघर्ष चलिरहेको छ।
तात्याना किमको कथा एउटा सफल महिला उद्यमीको कथा मात्र होइन। यो आधुनिक युद्धले व्यापारलाई कसरी आफ्नो घेराभित्र तान्छ भन्ने कथा पनि हो।
आजको युद्ध केवल ट्यांक, सैनिक र सीमामा लडिँदैन। ऊर्जा केन्द्र, कारखाना, रेलमार्ग, डेटा प्रणाली र आपूर्ति सञ्जाल पनि युद्धका हिस्सा बन्न सक्छन्।
वाइल्डबेरिज त्यसकै एउटा उदाहरण बनेको छ।
हिजो घरघरमा लुगा, जुत्ता र घरायसी सामान पुर्याउने कम्पनीको लजिस्टिक सञ्जाल आज सैन्य रणनीतिको बहसमा परेको छ। युद्धले एउटा निजी कम्पनी र सैन्य आपूर्ति संरचनाबीचको सीमा धमिलो बनाइदिएको छ।
दुई दशकअघि मस्कोको एउटा फ्ल्याटबाट तात्याना किमले सानो सपना सुरू गरेकी थिइन्। त्यो सपना अर्बौँ डलरको व्यापारिक साम्राज्य बन्यो। तर अहिले त्यो साम्राज्य दुईतिरबाट दबाबमा छ।
बाहिर युद्ध छ, भित्र स्वामित्वको संघर्ष।
रूसकी यी 'अमेजन रानी' ले आफ्नो साम्राज्य कसरी जोगाउँछिन् भन्ने प्रश्नको उत्तर अहिले युद्धको भविष्यजस्तै अनिश्चित छ।
