हरेक पुस्ताले आफ्नो समयको उच्च शिक्षाको दर्शन उत्तराधिकार स्वरूप पाउँछ। तर इतिहासले विरलै केही पुस्तालाई मात्र त्यस दर्शनलाई नयाँ युगका लागि पुनः परिभाषित गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।
यस वर्ष काठमाडौं विश्वविद्यालयले स्थापनाको पैंतीस वर्ष पूरा गर्दै छ। कुनै पनि संस्थाका लागि पैंतीस वर्ष केवल समयको गणना होइन, आफ्ना उपलब्धि र भविष्यको दिशाबारे गम्भीर आत्ममूल्यांकन गर्ने अवसर पनि हो।
आज हामी काठमाडौं विश्वविद्यालयलाई सम्झिँदा प्रायः यसको शैक्षिक उत्कृष्टता, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, स्वायत्तता र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको चर्चा गर्छौं। ती उपलब्धि निःसन्देह गौरवका विषय हुन्। तर विश्वविद्यालयको सबैभन्दा ठूलो योगदान सम्भवतः यीभन्दा गहिरो छ।
यसले एउटा नयाँ विश्वविद्यालय मात्र स्थापना गरेन, नेपालको उच्च शिक्षालाई हेर्ने दृष्टिकोण नै परिवर्तन गर्यो।
काठमाडौं विश्वविद्यालयको स्थापनाअघि नेपालको उच्च शिक्षा मुख्यतः परम्परागत संरचना र सीमित स्वायत्तताभित्र सीमित थियो। त्यस्तो समयमा यसले विश्वस्तरीय गुणस्तर, शैक्षिक स्वतन्त्रता, अनुसन्धान र परिणाममुखी शिक्षाको नयाँ सम्भावना देखायो; उच्च शिक्षा कस्तो हुनुपर्छ भन्ने राष्ट्रिय सोचलाई नै रूपान्तरण गर्यो।
यो नेपालको उच्च शिक्षा प्रणालीको पहिलो रूपान्तरण थियो।
आज, पैंतीस वर्षपछि, नेपाल फेरि अर्को ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ। अब विश्वविद्यालयको सफलता केवल उत्कृष्ट स्नातक उत्पादन गर्ने वा विश्व वरीयतामा उक्लिने प्रतिस्पर्धाले मात्र मापन गर्न पर्याप्त छैन। जलवायु परिवर्तन, ऊर्जा रूपान्तरण, जनसांख्यिकीय परिवर्तन र अनिश्चित विश्व व्यवस्थाले हाम्रा विश्वविद्यालयसामु नयाँ प्रश्न खडा गरिरहेका छन्।
उच्च शिक्षाको अबको उद्देश्य के हो? विश्वविद्यालयले कस्ता नागरिक, कस्तो समाज र कस्तो भविष्य निर्माण गर्नुपर्छ?
जसरी पैंतीस वर्षअघि काठमाडौं विश्वविद्यालयले नेपालको उच्च शिक्षाको पहिलो रूपान्तरणको नेतृत्व गरेको थियो, त्यसैगरी आज यसले दोस्रो रूपान्तरणको नेतृत्व गर्ने ऐतिहासिक अवसर पाएको छ।
किन आवश्यक छ दोस्रो रूपान्तरण
काठमाडौं विश्वविद्यालयको स्थापनाले गुणस्तर, स्वायत्तता, अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई केन्द्रमा राख्दै नेपालको उच्च शिक्षाको नयाँ मापदण्ड स्थापित गर्यो।
आज नेपालका अधिकांश विश्वविद्यालयमा देखिने सकारात्मक परिवर्तन प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा त्यही पहिलो रूपान्तरणको प्रभाव हो।
तर इतिहासमा कुनै पनि रूपान्तरण स्थायी हुँदैन। हरेक युगले आफ्नै प्रश्न जन्माउँछ र प्रत्येक पुस्ताले ती प्रश्नको उत्तर आफ्नै समय अनुसार खोज्नुपर्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले ज्ञान उत्पादन, अनुसन्धान, रोजगारी र निर्णय प्रक्रियाको स्वरूप नै परिवर्तन गरिरहेको छ।
जलवायु परिवर्तनले विकासका स्थापित मोडेलमाथि पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाएको छ। यी परिवर्तनले विश्वविद्यालयलाई एउटा गहिरो प्रश्न सोधिरहेका छन्।
के भविष्यका लागि विगतको शिक्षा अझै पर्याप्त छ?
हाम्रो शिक्षाले जनशक्ति उत्पादन गरिरहेको छ। तर के यसले भविष्यका जटिल नैतिक र सभ्यतागत प्रश्नको सामना गर्न सक्ने नेतृत्व पनि निर्माण गरिरहेको छ? हामी अनुसन्धान गरिरहेका छौं, तर त्यो मानवता र प्रकृतिप्रतिको उत्तरदायित्वसँग कति जोडिएको छ?
हामी उत्कृष्टताको खोजीमा छौं, तर के त्यो उत्कृष्टता उद्देश्यपूर्ण पनि छ?
यही कारण दोस्रो रूपान्तरणको आवश्यकता महसुस भएको हो। यो पहिलो रूपान्तरणको असफलताको स्वीकारोक्ति होइन, बरु त्यसको स्वाभाविक विस्तार हो। पहिलोले नेपालको उच्च शिक्षालाई गुणस्तर र उत्कृष्टताको नयाँ संस्कृति दियो भने, दोस्रोले त्यसलाई ज्ञानबाट प्रज्ञातर्फ, सीपबाट उद्देश्यतर्फ, र व्यक्तिगत सफलताबाट राष्ट्रिय तथा सभ्यतागत योगदानतर्फ डोहोर्याउनुपर्छ।
यही नेतृत्व फेरि एक पटक काठमाडौं विश्वविद्यालयले गर्नुपर्छ, किनभने इतिहासले प्रमाणित गरिसकेको छ, परिवर्तनको साहस नै यस संस्थाको पहिचान हो।
दोस्रो रूपान्तरणको दार्शनिक आधार
एक शताब्दी अघि रवीन्द्रनाथ ठाकुरले शिक्षाको यस्तो दृष्टिकोण दिएका थिए, जुन आजको युगमा झन् सान्दर्भिक देखिन्छ — The highest education is that which does not merely give us information but makes our life in harmony with all existence.
अर्थात्, उच्चतम शिक्षा त्यो हो, जसले केवल सूचना दिँदैन, बरू जीवनलाई सम्पूर्ण अस्तित्वसँग सामञ्जस्यमा बाँच्न सिकाउँछ।
आज सूचना र ज्ञान दुवै अभूतपूर्व रूपमा सहज उपलब्ध छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले क्षणभरमै उत्तर दिन सक्छ, लेख लेख्न सक्छ, अनुसन्धानको सार निकाल्न सक्छ।
यस्तो समयमा शिक्षाको वास्तविक मूल्य केवल सूचना वा सीप प्रदान गर्नुमा सीमित रहन सक्दैन। यसको गहिरो उद्देश्य विवेक, प्रज्ञा, नैतिक निर्णय क्षमता र जीवनको उद्देश्यबोध जागृत गर्नु हुनुपर्छ।
निःसन्देह, शिक्षाले मानिसलाई जीवनयापन गर्न पनि सक्षम बनाउनुपर्छ। विश्वविद्यालयले दक्ष इन्जिनियर, चिकित्सक, वैज्ञानिक, उद्यमी र नीति–निर्माता उत्पादन गर्नुपर्छ; विज्ञान र प्रविधिमा उत्कृष्टता बिना कुनै राष्ट्र समृद्ध बन्न सक्दैन।
तर एउटा प्रश्न अझै बाँकी छ।
के यही नै शिक्षाको अन्तिम उद्देश्य हो?
नेपालमा डिग्री हासिल गरेका हजारौं युवाले आफ्नै देशमा आफ्नो क्षमताअनुसारको अवसर किन पाउँदैनन्?
विदेश पुगेपछि, आफ्नो सपना पूरा गरेपछि पनि, किन धेरैको मनमा कुनै न कुनै अपूर्णताको अनुभूति बाँकी रहन्छ?
सायद यी प्रश्नको उत्तर आधुनिक शिक्षा प्रणालीभित्र मात्र सीमित छैन।
हजारौं वर्षदेखि यस भूभागका सभ्यताले ज्ञानलाई दुई परस्परपूरक आयाममा हेरेका थिए। एउटा थियो ज्ञान, जसले जीवन धान्न र भौतिक उन्नति सम्भव बनाउँथ्यो।
अर्को थियो प्रज्ञा, जसले मानिसलाई आफ्नै अन्तरमन चिन्न र जीवनको उद्देश्य खोज्न सघाउँथ्यो। भौतिक समृद्धिलाई महत्त्व दिइन्थ्यो, तर जीवनको अन्तिम गन्तव्य मानिँदैन थियो, त्यो त यात्राको एउटा चरण मात्र थियो। त्यसपछि सुरू हुन्थ्यो आत्मचिन्तन र आत्मबोधको अर्को यात्रा।
ज्ञानले हामीलाई संसार बुझ्न सिकाउँछ; प्रज्ञाले आफूलाई बुझ्न सिकाउँछ। दोस्रो रूपान्तरणको सार यी दुईलाई एउटै शैक्षिक यात्रामा जोड्नु हो।
आधुनिक शिक्षाले पहिलो आयाममा अभूतपूर्व सफलता हासिल गरेको छ। पछिल्ला दशकमा नेपाल पनि यस परिवर्तनको सक्रिय साझेदार बनेको छ। हाम्रा विश्वविद्यालयले दुर्गम गाउँसम्म सेवा पुर्याउने चिकित्सक, कठिन भूगोलमा पूर्वाधार निर्माण गर्ने इन्जिनियर र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सम्मानित अनुसन्धानकर्ता उत्पादन गरेका छन्।
यी हाम्रो गौरवका विषय हुन्।
तर सम्भवतः यसै खोजीका बीच आधुनिक शिक्षाले प्रज्ञा, आत्मचिन्तन र जीवनको उद्देश्यको खोजीलाई ओझेलमा पारिदिएको छ।
यहीँ नेपालसँग एउटा अद्वितीय सम्भावना र सभ्यतागत दायित्व सुरू हुन्छ। यो त्यही भूमि हो जहाँ राजकुमार सिद्धार्थले भौतिक वैभवभन्दा सत्यको खोजी रोजे।
यही सभ्यताले आयुर्वेद, ज्योतिष, साहित्य र दर्शनलाई जति महत्त्व दियो, त्यत्तिकै महत्त्व करूणा, ध्यान र आत्मबोधलाई पनि दियो।
आज 'वेलनेस' र 'माइन्डफुलनेस' विश्वव्यापी बहसका विषय बनेका छन्, तर हाम्रो सभ्यताले शताब्दीयौंअघि नै यी विषयमा गहिरो चिन्तन गरिसकेको थियो।
यसैले नेपालसँग अद्वितीय अवसर छ, हामी समृद्धिका लागि आधुनिक शिक्षा दिन सक्छौं र आफ्नै सभ्यताले दिएको प्रज्ञा त्याग्नुपर्दैन। बरू त्यसलाई आधुनिक विज्ञानसँग संवाद गराउँदै नयाँ सन्दर्भमा पुनर्जीवित गर्नुपर्छ।
यो विज्ञानको विरोधमा गरिएको तर्क होइन, न त अतीतमा फर्किने आग्रह हो। यो समन्वयको प्रस्ताव हो।
ज्ञान र प्रज्ञाको संवाद।
विज्ञान र वेदान्तको विमर्श।
समृद्धि र उद्देश्यको समन्वय।
नेपालको सभ्यतागत अवसर
नेपालले जीवनको अर्थ वा शिक्षाको उद्देश्य बाहिरबाट आयात गर्नुपर्ने आवश्यकता छैन। हामीसँग आफ्नै समृद्ध बौद्धिक सम्पदा छ; आवश्यकता त्यसलाई पुनः खोज्ने र समकालीन सन्दर्भमा पुनर्व्याख्या गर्ने हो।
त्यसैले स्नातकलाई सोधिने मूल प्रश्न 'तिमीलाई के थाहा छ' लाई बदल्नुपर्छ — तिमी के सही ठान्छौ, तिमी कसरी निर्णय गर्छौ, कुन मूल्यांकनका आधारमा कार्य गर्छौ?
भविष्यको नेतृत्व यिनै प्रश्नको उत्तरबाट निर्माण हुनेछ।
यही कारण नैतिकता, सिर्जनशीलता, करुणा र विवेक अब केवल व्यक्तिगत गुण होइनन्; यी भविष्यका वैज्ञानिक, इन्जिनियर, चिकित्सक र नीति–निर्माताका आधारभूत क्षमता बन्नुपर्छ।
यी गुणहरू कुनै कृत्रिम बुद्धिमत्ताले उत्पादन गर्न सक्दैन। कुनै विश्वविद्यालयले यो जिम्मेवारी प्रविधिलाई सुम्पन सक्दैन।
एक्काइसौं शताब्दीलाई विज्ञान र सभ्यतागत प्रज्ञामध्ये कुनै एउटालाई रोज्ने बाध्यता हुनु हुँदैन; यसलाई दुवैको आवश्यकता छ। विज्ञानले मानव सभ्यतालाई अभूतपूर्व उचाइमा पुर्याएको छ। सभ्यतागत प्रज्ञाले त्यस यात्रालाई दिशा र उत्तरदायित्व दिन सक्छ।
सम्भवतः यी दुवै धारालाई एउटै शैक्षिक यात्रामा समेट्ने क्षमता भएका राष्ट्रमध्ये नेपाल अग्रपंक्तिमा उभिन सक्छ। विश्वलाई नयाँ प्रविधि मात्र होइन, प्रविधिलाई सही दिशामा प्रयोग गर्ने चेतना पनि दिन सक्छ।
यो अतिरञ्जित राष्ट्रिय आत्मप्रशंसा होइन। यो हाम्रो इतिहास र सभ्यतागत अनुभवप्रतिको आत्मविश्वास हो।
नेपालको उच्च शिक्षाको दोस्रो रूपान्तरणको नेतृत्वतर्फ
मेरो दृष्टिकोणमा, काठमाडौं विश्वविद्यालय आज आफ्नो इतिहासको अर्को निर्णायक मोडमा उभिएको छ। पैंतीस वर्षअघि यसले जुन साहसका साथ नेपालको उच्च शिक्षाको दर्शन नै रूपान्तरण गर्यो, आज त्यही साहस दोस्रो रूपान्तरणका लागि पनि आवश्यक छ।
यो विज्ञानलाई त्याग्ने यात्रा होइन; विज्ञानलाई प्रज्ञाले अझ गहिरो बनाउने यात्रा हो।
यो इन्जिनियरिङलाई दर्शनले विस्थापित गर्ने प्रयास होइन; यी दुवैले एकअर्कालाई समृद्ध बनाउने प्रयास हो।
यो विश्वको ज्ञानलाई अस्वीकार गर्ने सोच होइन; आफ्नै सभ्यतागत आत्मविश्वासका साथ त्यससँग संवाद र सहसिर्जना गर्ने दृष्टिकोण हो।
काठमाडौं विश्वविद्यालय केवल गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गरेकैले सफल भएको होइन। यो सफल भयो किनकि यसले आफ्नो समयका स्थापित मान्यताभन्दा अगाडि सोच्ने साहस गर्यो। अरूले सम्भावना नदेखेको ठाउँमा भविष्य देख्यो। यही बौद्धिक साहस यसको वास्तविक पहिचान बन्यो।
अब हामीले पुनः विचार गर्नुपर्नेछ, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा अनुसन्धानको अर्थ के हो?
जलवायु परिवर्तन र अनिश्चित भविष्यका बीच नवप्रवर्तनको उद्देश्य के हुनुपर्छ?
बढिरहेको बसाइँसराइको यथार्थमा नेतृत्व कस्तो हुनुपर्छ?
र, अन्ततः समृद्धि मात्र होइन, उद्देश्यपूर्ण समाज निर्माण गर्न शिक्षाको भूमिका के हुनुपर्छ?
सामान्यतया विश्वविद्यालयको मूल्यांकन विश्व वरीयताक्रम, अनुसन्धान प्रकाशन वा स्नातकको रोजगारीबाट गरिन्छ। तर इतिहासले काठमाडौं विश्वविद्यालयलाई फरक मापदण्डबाट सम्झिन्छ। यसले समाजको सोच बदलिदियो, सम्भावनाको सीमा फराकिलो बनाइदियो, अरूले कल्पना गर्न नसकेको भविष्य निर्माण गर्ने साहस गरिदियो।
आज फेरि त्यही साहसको आवश्यकता छ।
अब समय आएको छ, नेपालको उच्च शिक्षाको दोस्रो रूपान्तरणको।
यस्तो रूपान्तरण, जसले ज्ञानलाई प्रज्ञासँग, विज्ञानलाई मानवीय उद्देश्यसँग, नवप्रवर्तनलाई नैतिक उत्तरदायित्वसँग र विश्वविद्यालयलाई राष्ट्र तथा मानव सभ्यताको भविष्यसँग अझ गहिरोसँग जोडोस्।
मेरो विश्वास
काठमाडौं विश्वविद्यालयले एक पटक नेपालको उच्च शिक्षाको दर्शन परिवर्तन गर्ने नेतृत्व गरेको थियो। आज फेरि त्यससँग नेपालको उच्च शिक्षाको भविष्य निर्माण गर्ने ऐतिहासिक अवसर छ।
किनभने विश्वविद्यालयहरू भवनले महान बन्दैनन्, उनीहरू आफ्ना विचारले महान बन्छन्। कुनै पनि राष्ट्रको भविष्य अन्ततः त्यसले आफ्ना विश्वविद्यालयलाई कति ठूलो सपना देख्न र कति साहसका साथ भविष्य निर्माण गर्न प्रेरित गर्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ।
काठमाडौं विश्वविद्यालयको पैंतीस वर्षको यात्रासँग मेरो आफ्नै शैक्षिक यात्रा पनि तीन दशकदेखि जोडिएको छ। विद्यार्थीका रूपमा सुरू भएको त्यो सम्बन्ध अनुसन्धान, अध्यापन र संस्थागत जिम्मेवारी हुँदै आजसम्म आइपुगेको छ।
यस क्रममा नेपालको उच्च शिक्षाको पहिलो रूपान्तरणलाई नजिकबाट देख्ने र आफ्नो सीमित क्षमताअनुसार त्यसमा सहभागी हुने अवसर पाएँ।
म मेरो शैक्षिक जीवनको आगामी अध्याय यही ऐतिहासिक यात्रासँग जोड्न चाहन्छु। काठमाडौं विश्वविद्यालयले नेपालको उच्च शिक्षाको दोस्रो रूपान्तरणको नेतृत्व गर्ने यस अभियानमा, आफ्नो बाँकी जीवनको सम्पूर्ण अनुभव, नवप्रवर्तनशील ऊर्जा र दृढ प्रतिबद्धता समर्पित गर्नु नै मेरो प्रमुख ध्येय हो।
(लेखक डा. बिराज सिंह थापा काठमाडौं विश्वविद्यालयका सहप्राध्यापक हुन्)
