लामो समयदेखि, विशेषगरी पश्चिमी साहित्यमा, 'गोर्खा' भन्नाले नेपालको कुनै निश्चित जाति वा जनजातिलाई बुझिन्छ भन्ने गलत धारणा पाइन्छ।
वास्तवमा 'गोर्खा' नामको कुनै छुट्टै जाति वा जातीय समूह छैन।
यस शब्दको ऐतिहासिक उत्पत्ति गोर्खा राज्यसँग जोडिएको छ। हाल नेपालको गोरखा जिल्लामा पर्ने सानो पहाडी राज्य गोर्खाबाट यसको प्रारम्भिक ऐतिहासिक सम्बन्ध विकसित भएको थियो।
ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग नेपालको प्रत्यक्ष सम्पर्क हुनुभन्दा पहिले नै गोर्खा राज्यले सैन्य विजय र राजनीतिक एकीकरण मार्फत आफ्नो भूभाग विस्तार गर्दै ठूलो राज्य निर्माण गरिसकेको थियो, जुन पछि नेपाल अधिराज्यका रूपमा विकसित भयो।
तर पश्चिमी लेखकहरूले विस्तारित राज्य र त्यहाँका जनतालाई शासक गोर्खा राजवंशसँग जोडिरहे र ऐतिहासिक साहित्यमा नेपाललाई कतिपय अवस्थामा 'Kingdom of the Gurkhas' अर्थात् 'गोर्खाहरूको राज्य' भनेर समेत उल्लेख गरे।
सन् १८१४–१८१६ को एंग्लो–नेपाल युद्धपछि ब्रिटिशहरूले नेपालबाट भर्ती गरिएका सैनिकहरूका लागि 'गोर्खा' शब्दलाई क्रमशः सैनिक पहिचानका रूपमा प्रयोग र संस्थागत गरे। समयसँगै 'गोर्खा' साहस, निष्ठा र युद्धकौशलसँग जोडिएको विशिष्ट औपनिवेशिक सैनिक पहिचान बन्यो।
त्यसैले गोर्खा मूलतः ऐतिहासिक, राजनीतिक र सैनिक पहिचान हो— कुनै जात वा जनजाति होइन।
तर गोर्खा भर्तीको इतिहासमा अर्को कम चर्चित पक्ष पनि छ।
ब्रिटिश सैन्य प्रणालीले नेपालमा विद्यमान जातीय, सामाजिक र पेशागत वर्गीकरणलाई आफ्नो औपनिवेशिक 'मार्सल रेस' अर्थात् युद्धक जाति सम्बन्धी धारणासँग जोडेर भर्ती तथा सैन्य भूमिकामा प्रयोग गरेको थियो।
कारीगर सैनिकहरू
गोर्खा पल्टनमा भर्ती हुनेहरू युद्धरत सैनिक मात्र थिएनन्। आर्मरर, दर्जी, छालाकर्मी, भान्से, क्लर्क, धार्मिक कर्मचारी, बाजागाजा बजाउने सैनिक, मेकानिक तथा अन्य प्राविधिक विशेषज्ञहरू पनि सैन्य संरचनाका महत्त्वपूर्ण अंग थिए।
कारीगर समुदायको इतिहास यस सन्दर्भमा विशेष अर्थपूर्ण छ। ब्रिटिश भारतीय सेनाको गोर्खा सम्बन्धी एक प्रारम्भिक सैनिक पुस्तिकाले कामीहरूलाई आर्मररका रूपमा भर्ती गरिएको उल्लेख गर्छ।
अन्य ऐतिहासिक अध्ययनहरूले पनि दमाई, कामी र सार्की समुदायका मानिसहरूलाई क्रमशः दर्जी, आर्मरर तथा छाला सम्बन्धी काममा भर्ती गरिएको देखाउँछन्।
नेपालको कारीगर समुदायको परम्परागत सीप सैन्य संरचनाभन्दा बाहिर राखिएन; त्यसलाई विशिष्ट प्राविधिक कामका लागि सैनिक संस्थाभित्रै प्रयोग गरियो। परम्परागत रूपमा फलाम तथा धातुको काममा दक्ष कामी समुदायका लागि आर्मररको भूमिका उनीहरूको परम्परागत सीपसँग प्रत्यक्ष जोडिएको सैन्य पेसा थियो।
रणवीर लोहार– सम्मानित गोर्खा आर्मरर
अब यस इतिहासमा एउटा महत्त्वपूर्ण नाम थपिएको छ—रणवीर लोहार।
ब्रिटिश सरकारको आधिकारिक प्रकाशन द लन्डन गजेटको सन् १९१७ मे १५ को अंकमा स्पष्ट रूपमा '७८३ आर्मरर रणवीर लोहार, गोर्खा राइफल्स' भनेर उल्लेख गरिएको नाम 'द क्रस अफ सेन्ट जर्ज, थर्ड क्लास' अर्थात् प्रथम विश्वयुद्धका समयमा सहयोगी पक्षका सैनिकहरूलाई प्रदान गरिएको रूसी साम्राज्यको सैन्य पदक/सम्मानको सूचीमा परेको छ।
यो तथ्य धेरै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ।
पहिलो, ब्रिटिश अभिलेखले उनलाई केवल सैनिकका रूपमा होइन, उनको पेसागत परिचय 'Armourer' अर्थात् आर्मरर भनेरै उल्लेख गरेको छ।
दोस्रो, एक गोर्खा आर्मररले औपचारिक युद्धकालीन सैन्य सम्मान प्राप्त गरेको प्रमाण भेटिन्छ।
प्रथम विश्वयुद्धका समयमा एक गोर्खा आर्मररलाई द क्रस अफ सेन्ट जर्ज, थर्ड क्लास प्रदान गरिएको एउटा तथ्यले आर्मररहरूलाई केवल अदृश्य वा निम्नस्तरीय सहायक कामदारका रूपमा चित्रण गर्ने सरल धारणाबाट उनीहरूको प्राविधिक सेवाले औपचारिक सैनिक सम्मानसमेत प्राप्त गर्न सक्थ्यो भन्नेसम्म स्थापित भएको पाइयो।
कामी आर्मरर र खुकुरी
परम्परागत कामी कारीगरी र गोर्खा सैन्य सेवाबीचको सम्बन्ध खुकुरीको सन्दर्भमा झन् रोचक हुन्छ।
ऐतिहासिक विवरण अनुसार केही गोर्खा रेजिमेन्टका आर्मररहरूले सैनिक अधिकारीहरूका लागि व्यक्तिगत खुकुरी बनाउने वा परिमार्जन गर्ने गरेका थिए।
यसरी परम्परागत धातुकला सीपलाई सैन्य हतियार निर्माण तथा मर्मत सम्बन्धी प्राविधिक काममा रूपान्तरण गरिएको देखिन्छ।
यसको ऐतिहासिक क्रम निकै अर्थपूर्ण छ।
परम्परागत कामी धातुकला — सैन्य आर्मरर — हतियार मर्मत तथा संरक्षण — खुकुरी निर्माण।
त्यसैले खुकुरी प्रसिद्ध गोर्खा हतियार मात्र होइन, यो नेपालको कारीगर परम्परा र ब्रिटिश सैन्य संस्थाबीचको सम्बन्ध बुझ्ने एउटा महत्त्वपूर्ण झ्याल पनि हो, जोसँग मैले पहिले भन्ने गरेको 'खुकुरी विश्वकर्माहरूको विरासतबाट आएको बपौती नै हो' भन्ने तथ्य पनि मनन गर्नु पर्ने हुन्छ।
सीप, सैनिक सेवा र सामाजिक अवस्था
सैनिक सेवाले परम्परागत रूपमा न्यून सामाजिक प्रतिष्ठा प्राप्त पेसागत समुदायका मानिसहरूलाई तलब, प्राविधिक तालिम, पेन्सन तथा आर्थिक उन्नतिको अवसर प्रदान गर्न सक्थ्यो।
यस अर्थमा सैन्य सेवा सामाजिक गतिशीलताको माध्यम पनि बन्न सक्थ्यो। तर अवसर र समानता एउटै कुरा होइनन्।
ब्रिटिश भारतीय सेनाले भर्तीका क्रममा जात, जातीयता, पेसा र कथित युद्धक क्षमताका आधारमा मानिसहरूलाई वर्गीकृत गर्यो।
'मार्सल रेस' को औपनिवेशिक सिद्धान्तले केही समुदायलाई सैनिक सेवाका लागि विशेष योग्य ठहर गर्यो र गोर्खा भर्तीको संरचनालाई पनि प्रभावित गर्यो।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ— के ब्रिटिश सैन्य प्रणालीले नेपालमा पहिलेदेखि चलिआएको जातीयीकृत सामाजिक विभाजनलाई दोहोर्यायो मात्र, वा समुदाय र पेसाको औपचारिक वर्गीकरणमार्फत ती विभाजनलाई अझ संस्थागत र सुदृढ पनि गर्यो?
यो प्रश्न गुरूङ, मगर, राई र लिम्बू समुदायका सन्दर्भमा अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यी समुदायहरूलाई आज सामान्यतः हिन्दु जाति समूहभन्दा जनजातिका रूपमा वर्गीकृत गरिन्छ।
त्यसैले उनीहरूको सैन्य समावेशीकरणलाई परम्परागत हिन्दु जाति व्यवस्थाको मात्र प्रतिरूपका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। औपनिवेशिक जातीय तथा 'मार्सल रेस' वर्गीकरणले नयाँ सामाजिक श्रेणीहरूलाई पनि सुदृढ वा रूपान्तरण गरेको हुन सक्छ।
यद्यपि, ब्रिटिश सेनाले मात्र यी समुदायमा जातीय विभेद सिर्जना गर्यो भन्नु ऐतिहासिक रूपमा अत्यधिक हुनेछ। नेपालको सामाजिक श्रेणीकरण लामो ऐतिहासिक प्रक्रियाबाट विकसित भएको हो।
तर औपनिवेशिक सैन्य वर्गीकरणले विद्यमान सामाजिक भिन्नतालाई सुदृढ, औपचारिक वा रूपान्तरित गरेको हुन सक्छ भन्ने तर्क बढी प्रमाणमा आधारित देखिन्छ।
नेपालदेखि बेलायतसम्म– जातको पुनरूत्पादन
यो प्रश्न अब ऐतिहासिक सैनिक अभिलेखमा मात्र सीमित छैन। समाजशास्त्री मित्र परियारको एक महत्त्वपूर्ण अध्ययनले गोर्खा सैनिक र जातबीचको सम्बन्धलाई नयाँ दृष्टिले प्रस्तुत गरेको छ।
सन् २००४ र २००९ का नीतिगत परिवर्तनपछि ठूलो संख्यामा अवकाशप्राप्त गोर्खा सैनिक र उनीहरूका परिवार बेलायतमा बसोबास गर्न थाले। परियारले बेलायतका गोर्खा समुदायमा, विशेषगरी एल्डरसट र फार्नबरो जस्ता सैनिक नगरहरूमा, जातीय/जात–आधारित संघसंस्थाको असाधारण वृद्धि भएको देखाएका छन्।
उनका अनुसार जातले विदेशस्थित गोर्खा समुदाय र पहिचानको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा जातीयीकृत स्वरूप ग्रहण गरेको छ।
परियार यसलाई गोर्खा ब्रिगेडको ऐतिहासिक भर्ती र संगठनात्मक अभ्याससँग पनि जोड्छन्। उनको अनुसन्धान अनुसार जात–विशेष वा समुदाय–विशेष भर्ती तथा सैन्य संगठनले विदेशमा जातीय पहिचानको पुनरुत्पादनलाई सहयोग गरेको हुन सक्छ।
उनले जातीय संघसंस्थाले सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाए पनि विशेषगरी दलित समुदायप्रति अन्तर–समूह असहिष्णुता र विभेदलाई पनि बढाउन सक्ने देखाएका छन्।
यस निष्कर्षले गोर्खा आर्मररको इतिहासलाई अझ व्यापक अर्थ दिन्छ।
प्रश्न ब्रिटिशहरूले नेपालका निश्चित समुदायलाई कसरी भर्ती गरे भन्ने होइन। प्रश्न यो पनि हो कि जात र समुदायमा आधारित सैन्य संगठनले ती पहिचानलाई नेपालको सीमाभन्दा बाहिर कसरी पुर्यायो र पुनरूत्पादन गर्यो?
परियारको अध्ययनले एउटा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक प्रक्रिया देखाउँछ।
नेपाली जातीयीकृत सामाजिक वर्गीकरण — औपनिवेशिक सैन्य भर्ती — गोर्खा रेजिमेन्टमा जातीय/समुदायगत संगठन — अवकाशप्राप्त सैनिकहरूको बेलायत बसाइँसराइ — जातीय संघसंस्थाको विस्तार — विदेशमा जातीयीकृत जातको पुनरूत्पादन।
यसको अर्थ ब्रिटिश सेनाले मात्र बेलायतमा जात सिर्जना गर्यो भन्ने होइन। न त सबै गोर्खा संघसंस्थाले विभेदलाई पुनरूत्पादन गर्छन् भन्ने हो। तर सैन्य संगठनले जातीय पहिचानलाई कसरी संस्थागत गर्यो र त्यसले आप्रवासनपछि पनि समुदाय निर्माणमा कसरी प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक प्रश्न यसले उठाउँछ।
यो कथा सन् १९४७ मा ब्रिटिश भारतको अन्त्यसँगै समाप्त भएन। गोर्खा ब्रिगेडमा प्राविधिक सीप भएका सैनिकहरूले विभिन्न सैन्य तथा प्राविधिक भूमिकामा सेवा गरिरहे।
यसको एउटा उल्लेखनीय उदाहरण १० गोर्खा राइफल्सका सार्जेन्ट तिलबहादुर विश्वकर्माको हो।
उहाँ सन् १९५८ मा ब्रिटिश सेनामा भर्ती हुनुभयो र मलाया, हङकङ, सिंगापुर, बेलायत तथा साइप्रसमा सेवा गर्नुभयो। ब्रिटिश सेनामा रहँदा उहाँले आर्मररको तालिम लिनुभयो र आर्क वेल्डिङ, सोल्डरिङ तथा शीट–मेटलसम्बन्धी प्राविधिक सीप हासिल गर्नुभयो।
सेवा निवृत्त भएपछि उहाँले धरानमा विश्वकर्मा खुकुरी इन्डस्ट्रिज स्थापना गर्नुभयो र आफ्नो सैन्य प्राविधिक सीपलाई खुकुरी उत्पादनमा प्रयोग गर्नुभयो।
उहाँको जीवनले अर्को महत्त्वपूर्ण क्रम देखाउँछ।
परम्परागत कामी कारीगरी — ब्रिटिश गोर्खा आर्मरर — आधुनिक प्राविधिक तालिम — खुकुरी उद्यमी।
रणवीर लोहारको उदाहरणले युद्धकालीन सैन्य सम्मान देखाउँछ भने तिलबहादुर विश्वकर्माको उदाहरणले सैन्य प्राविधिक तालिमबाट उद्यमशीलता र आर्थिक गतिशीलताको सम्भावना देखाउँछ।
अबको दृष्टिकोण
गोर्खाहरूको इतिहास प्रायः युद्धभूमिको साहस, वीरता र बलिदानमा केन्द्रित हुन्छ। तर युद्धरत सैनिकका पछाडि आर्मरर, दर्जी, छालाकर्मी, भान्से, क्लर्क, धार्मिक कर्मचारी, मेकानिक, इन्जिनियर तथा अन्य प्राविधिक विशेषज्ञहरूको ठूलो समूह पनि थियो।
यीमध्ये नेपालका ऐतिहासिक रूपमा सीमान्तीकृत कारीगर समुदायका सदस्यहरू पनि थिए।
त्यसैले गोर्खा आर्मररको इतिहास पुनः खोजिनु आवश्यक छ— गोर्खा सैनिकहरूको गौरवशाली इतिहासलाई कमजोर बनाउन होइन, त्यसलाई अझ व्यापक र समावेशी बनाउन।
सन् १९१७ को लन्डन गजेटमा रणवीर लोहारको नाम आउनु एउटा शक्तिशाली प्रमाण हो कि यी कारीगर सैनिकहरू केवल गुमनाम सहयोगी कर्मचारी थिएनन्। कम्तीमा एक गोर्खा आर्मररलाई प्रथम विश्वयुद्धका समयमा औपचारिक सैन्य सम्मान प्राप्त भएको अभिलेखित प्रमाण हामीसँग छ।
त्यसैगरी, मित्र परियारको अनुसन्धानले गोर्खा सैन्य संगठनको प्रभाव युद्धभूमि र ब्यारेकभन्दा धेरै परसम्म पुगेको देखाउँछ। भर्ती तथा संगठनमा रहेका जातीय/समुदायगत संरचनाहरूले बेलायतमा बसोबास गर्ने गोर्खा समुदायमा जातीय पहिचानको पुनरूत्पादनमा योगदान पुर्याएको हुन सक्ने उनको निष्कर्ष छ।
त्यसैले कामी आर्मररको इतिहास गोर्खा सैनिक इतिहासको एउटा सानो फुटनोट मात्र होइन। यो जात, पेसा, सैनिक सेवा, सम्मान, सामाजिक गतिशीलता र आप्रवासनबीचको जटिल सम्बन्ध बुझ्ने एउटा महत्त्वपूर्ण झ्याल हो।
सायद अब गोर्खा इतिहासलाई प्रसिद्ध योद्धाको दृष्टिबाट मात्र होइन, उसको हतियार निर्माण र मर्मत गर्ने कारीगर, उसको पोशाक तयार गर्ने दर्जी, उसको सैनिक उपकरण मर्मत गर्ने छालाकर्मी र उनीहरूको भर्ती तथा संगठनलाई निर्धारण गर्ने सामाजिक संरचनाको दृष्टिबाट पनि हेर्ने समय आएको छ।
(लेखक डा. द्रोण प्रकाश रसाली जनसंख्या तथा जनस्वास्थ्य स्कुल, युनिभर्सिटी अफ ब्रिटिश कोलम्बिया, क्यानडामा कार्यरत छन्)
