भदौ १० गतेको एउटा भिडिओ हामी धेरैले देखेका छौं।
नेपाल–चीन सीमामा चीनतर्फको केरूङ भन्सारमा केही परबाट खैरो–कालो रङको विशाल प्रवाह हुइँकिँदै आउँछ। मानिसहरू भाग्न थाल्छन्।
केही सेकेन्डमै पानी, माटो, लेदो र ढुंगाको त्यो प्रवाहले नाका क्षेत्र ढाक्छ।
त्यत्रो ठूलो भवन, पार्किङ क्षेत्र र त्यहाँ रहेका मानिसहरू निमेष भरमै त्यो बहावभित्र हराउँछन्।
सिसिटिभी क्यामरामा कैद भएको यो भिडिओमा बाढीको रौद्र र कहालीलाग्दो रूप देखिन्छ। रोयटर्सले पनि उक्त दृश्यको स्थान र घटनाक्रम पुष्टि गरेको छ।
यो भिडिओ हेर्दा सबैको मनमा एउटा प्रश्न उठ्छ — यो बाढीले यस्तो रौद्र रूप कसरी धारण गर्यो? त्यसमा यति ठूलो शक्ति कहाँबाट आयो?
यही बहाव त्यसपछि नेपालतर्फ पसेर भोटेकोशी–त्रिशूली किनारका बस्ती र पूर्वाधारमा ठूलो विनाश मच्चाउँछ।
यसको उत्तर खोज्न केरूङबाट करिब २०–२२ किलोमिटर माथि लाङटाङको हिमालसम्म फर्किनुपर्छ। त्यो दिन त्यहाँ के भएको थियो भन्ने बुझ्नुपर्छ।
त्यो दिन लाङटाङ हिमालको उत्तरी मोहडामा पहाडको एउटा ठूलो भाग नै खसेको थियो।
अहिले भूउपग्रहबाट खिचिएका तस्बिर हेर्दा त्यहाँ पहाडको एउटा पाखामा ठूलो पहिरो गएको जस्तो मात्र देखिन सक्छ। किनभने, ती तस्बिर सयौं किलोमिटर माथि उड्ने भूउपग्रहबाट खिचिएका हुन्।
त्यसैले तस्बिरमा पहाडमा लागेको एउटा सेतो–खैरो घाउजस्तो देखिने भाग वास्तवमा कति विशाल थियो भन्ने आँखाले सहजै ठम्याउन सक्दैन।
त्यसको वास्तविक आकार बुझ्न थालेपछि मात्र भदौ १० गतेको विपत्ति किन यति भयावह बन्यो भन्ने खुल्न थाल्छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो एउटै प्रक्रियाको सामान्य बाढी थिएन।
माथि हिम–चट्टानी पहिरो सुरू भयो। त्यो तल झर्दै जाँदा ढुंगा, माटो, पानी र लेदोको तीव्र बहावमा बदलियो। अझ तल पुग्दै गर्दा त्यसले विशाल बाढीको रूप लियो।
यो विनाश यति ठूलो हुनुका कम्तिमा पाँच मुख्य कारण अहिलेका प्रारम्भिक वैज्ञानिक विश्लेषणबाट देखिन्छन्।
१. सयौं मिटर फराकिलो हिमनदीसँगै पहाडको चट्टान समेत भत्कियो
सबभन्दा पहिले कत्रो पहाड खस्यो भन्ने बुझौं।
यो सामान्य माटोको पहिरो थिएन।
अमेरिकाको मिसिगन स्टेट विश्वविद्यालयका जलविज्ञ यदु पोखरेल र सौगात अर्यालले उपलब्ध स्याटलाइट तस्बिर विश्लेषणका आधारमा भत्किएको हिमनदीको भाग मात्रै ६०० मिटरभन्दा फराकिलो रहेको उल्लेख गरेका छन्।
यो भनेको करिब १०० मिटर लम्बाइको फुटबल मैदान हिसाब गर्ने हो भने छवटा मैदानलाई एकपछि अर्को राखेभन्दा फराकिलो भाग हो।
अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था 'रोयटर्स' ले सार्वजनिक गरेको पहाड खस्नुअघि र पछिको स्याटलाइट ग्राफिक्समा १ किलोमिटर मापन गरिएको छ। त्यससँग तुलना गर्दा समग्र पहाड खसेको क्षेत्र एक किलोमिटर आसपासको देखिन्छ। तर त्यही आधारमा भत्किएको पहाडको चौडाइ ठ्याक्कै एक किलोमिटर थियो भनेर अहिले नै भन्न मिल्दैन।
उपलब्ध प्रारम्भिक मापन र तस्बिरहरूलाई जोडेर हेर्दा अहिलेलाई करिब आधा किलोमिटरदेखि एक किलोमिटरसम्मको आकारमा हिम–चट्टानी पहाड खसेको मान्न सकिन्छ।
यसको ठ्याक्कै सीमा कहाँबाट कहाँसम्म मापन गर्ने भन्नेमा विस्तृत वैज्ञानिक नक्सांकन अझै बाँकी छ।
अझ महत्त्वपूर्ण कुरा पछिल्ला स्पष्ट तस्बिरहरूबाट खुलेको छ।
भूआकृतिविद (मर्फोलोजिस्ट) ड्यान सुगर र क्रिस्टन कुकका अनुसार हिमनदी मात्र होइन, त्यसमुनि रहेको पहाडको ठूलो चट्टानी आधार समेत भत्किएको देखिन्छ।
अर्थात्, पहाडको चट्टानी भाग भत्किँदा त्यसमाथिको विशाल हिमनदी पनि सँगसँगै तल गएको बुझिन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) का हिमक्षेत्र विशेषज्ञ डा. मोहम्मद फारूक आजमले भत्किएको हिम–चट्टानीको आयतन १० करोडदेखि २० करोड घनमिटर हुन सक्ने अनुमान गरेका छन्।
आयतनका हिसाबले यो भनेको करिब ४० हजारदेखि ८० हजार ओलम्पिक आकारका पौडी पोखरी बराबर हुन्छ।
यो अझै प्रारम्भिक विशेषज्ञ अनुमान हो।
विपदअघि र पछिको विस्तृत भू–उचाइ नक्सा तुलना गरेर गरिएको अन्तिम वैज्ञानिक मापन भने आएको छैन।
त्यसैले यसको ठ्याक्कै चौडाइ, गहिराइ, आयतन वा तौल निश्चित भइसकेको छैन।
तर उपलब्ध मापनहरूले एउटा कुरा प्रस्ट पार्छन् — यो कुनै सामान्य पहिरो थिएन। पहाडको अत्यन्त ठूलो हिम–चट्टानी हिस्सा भत्किएर तल खसेको थियो।
२. त्यति ठूलो खण्ड ५,२०० मिटरको उचाइबाट तीव्र रूपमा तल झर्यो
अब कल्पना गरौं — त्यो विशाल हिम–चट्टानको रास करिब ५,२०० मिटर उचाइमा थियो।
जसै त्यो हिम–चट्टानको रास भत्कियो, त्यो अत्यन्त भिरालो पहाडमा ठोक्किँदै, फुट्दै, चिप्लिँदै र तलका पदार्थ खोस्रिँदै तीव्र गतिमा तल झर्यो।
चाइनिज एकेडेमी अफ साइसेन्स (सिएएस) को पछिल्लो स्थलगत तथा भूउपग्रह विश्लेषण अनुसार हिम–चट्टानी पहिरो करिब ५,२०० मिटर उचाइबाट सुरू भयो र तीव्र गतिमा करिब ४,००० मिटर आसपाससम्म झर्यो।
अर्थात्, सुरूको चरणमा यो करिब १,२०० मिटर तल खस्यो।
रोयटर्सको रिपोर्टमा पनि हिम–चट्टानको रास करिब ५,२०० मिटर उचाइमा रहेको र प्रारम्भिक पहिरो खसेको क्षेत्र करिब ३,८०० मिटरमा देखाइएको छ।
त्यस हिसाबले यति ठूलो हिम–चट्टानी भाग सुरूको चरणमै करिब १,२००–१,४०० मिटर उचाइ गुमाउँदै तल झरेको भन्न सकिन्छ।
यो आकाशबाट सिधा खसेको वस्तु भने थिएन। त्यो भिरमा र कडा चट्टानहरूमा ठोक्किँदै, फुट्दै, चिप्लिँदै र जमिनको भाग खोस्रिँदै तल गएको थियो।
यति विशाल आयतनको हिम–चट्टानी रासले अत्यन्त छोटो दूरीमा यति धेरै उचाइ गुमाउँदा त्यसमा रहेको गुरूत्वाकर्षण शक्ति गति ऊर्जामा बदलियो।
सिएएसको स्थलगत अनुसन्धानले पनि ठूलो आयतन, अत्यधिक उचाइ अन्तर र भिरालो भूगोललाई विपत्तिको असाधारण शक्तिका मुख्य कारणमध्ये मानेको छ।
लाङटाङबाट सुरू भएको बाढीको रौद्र शक्तिको एउटा ठूलो स्रोत यही थियो।
३. तल खुला मैदान थिएन, दुई पहाडबीचको साँघुरो खोँच थियो
यसले यति ठूलो विनाशकारी शक्ति कायम राख्नुमा भूगोलको पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो।
हिम–चट्टान तल झरेपछि कुनै विशाल खुला मैदानमा पुगेको भए त्यसले दायाँबायाँ फैलिने धेरै ठाउँ पाउँथ्यो।
तर यहाँ त्यस्तो भएन।
त्यसको अगाडि थियो — दुईतिर अग्ला चट्टानी पहाडले च्यापेको अत्यन्त भिरालो र साँघुरो खोँच।
खोला त्यही खोँचको पिँध हुँदै बगिरहेको थियो।
साँघुरो खोँचले बहावलाई दायाँबायाँ धेरै फैलिन नदिई खोला र नदीको मार्गमै बाक्लो र केन्द्रित प्रवाहका रूपमा अघि बढ्न मद्दत गर्यो।
भूआकृतिविद क्रिस्टन कुकका अनुसार हिम–चट्टानको विशाल भग्नावशेष उपत्यकाको जमिनी सतहमा ठोक्किएपछि पनि भिरालो र साँघुरो उपत्यका हुँदै आफ्नो गति कायम राखेर अघि बढेको थियो।
चिनियाँ वैज्ञानिकहरूको स्थलगत अनुसन्धानले पनि साँघुरो उपत्यका र गहिरो भिरालो पाखालाई यो विपत्ति यति शक्तिशाली बन्नुका मुख्य भौगोलिक कारण मानेको छ।
यसलाई यसरी कल्पना गर्न सकिन्छ — पानी, हिउँ, चट्टान, माटो र लेदोको विशाल प्रवाह दुईतिरका चट्टानी पहाडले बनाएको प्राकृतिक नालीभित्र तीव्र बेग र विशाल शक्तिका साथ हुइँकिरहेको थियो।
त्यहाँ बहावलाई चारैतिर फैलिने ठाउँ कम थियो।
त्यसलाई अगाडिको तीव्र ओरालोले लगातार तलतिर लैजाँदै थियो।
४. तल झर्दै गर्दा त्यसले बाटोका पदार्थ आफूसँग मिसाउँदै गयो
यो घटनाको सबभन्दा महत्त्वपूर्ण तर कम बुझिएको पक्ष यही हो।
माथिबाट खसेको हिम–चट्टान जति थियो, तल पुग्दा बहाव त्यति मात्र रहेन।
त्यसले बाटोमा भेटेका थप पदार्थ सोहोर्दै आफूसँग मिसाउँदै लग्यो।
सिएएसको पछिल्लो अध्ययन अनुसार ठूलो गतिमा तल झर्दा भएको घर्षण र ठक्करले ठूलो मात्रामा ताप उत्पन्न गरायो। यसले हिमालबाट खसेको बरफ पग्लिएर पानीको परिमाण अझ बढ्न पुग्यो।
त्यसमा हिमनदीले थुपारेका हिमोढ (हिमनदीले बगाएर ल्याएको र छाडेको ढुंगा, माटो, बालुवा तथा अन्य वस्तुको थुप्रो) र अन्य खुकुला पदार्थ मिसिँदै गए।
अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण (युएसजिएस) का अनुसार सुरूमा खस्दा पानी र हिउँ थियो। पछि हिउँ तीव्र रूपमा पग्लियो र त्यो ल्हेन्दे खोला र अझै तल गएर भोटेकोशी नदी प्रणाली हुँदै झर्दा थप पानी, ढुंगा, माटो, रूख-बिरूवा लगायतका पदार्थ पनि बटुल्दै गयो।
जर्मनीको जिएफजेड हेल्महोच सेन्टर फर जियो-साइसेन्सले पनि खोलाको पिँध र उपत्यकाका किनारबाट विशाल ढुंगा, चट्टानी टुक्रा लगायतका पदार्थ मिसिएर विशाल बाढी बनेको बताएको छ।
अर्थात्— त्यो खोँच र खोला यो विशाल बहावको बाटो मात्र थिएन, कच्चा पदार्थ थप्ने स्रोत पनि थियो।
सुरूको हिम–चट्टानी पहिरो तल जाँदै गर्दा पानी, चट्टान, माटो र लेदोले भरिएको विशाल बाढीमा रूपान्तरित भयो।
त्यसैले प्रारम्भिक चरणमा बहाव तल जाँदै गर्दा अनिवार्य रूपमा सानो र कमजोर भएन।
बरू थप पदार्थ मिसिँदै त्यसको विनाशकारी क्षमता बढ्दै गयो।
५. असाधारण गति—भाग्ने समय समेत दिएन
अब फेरि सुरूको केरूङ भिडिओ सम्झौं।
मानिसहरू भाग्न थाल्छन्। तर केही सेकेन्डमै विशाल बहाव उनीहरूमाथि आइपुग्छ।
यो किन भयो भन्ने बुझ्न दूरी, उचाइ र समय तीनवटै हेर्नुपर्छ।
सिएएसको पछिल्लो एनिमेसन भिडिओ रिपोर्ट अनुसार हिम–चट्टानी पहिरो सुरू भएको क्षेत्रबाट केरूङ बन्दरगाहसम्म बहावको यात्रा करिब २२ किलोमिटर थियो।
चीनको प्राकृतिक स्रोत मन्त्रालय अन्तर्गतका रिमोट-सेन्सिङ विज्ञ गुओ झाओचेङले अर्को प्रारम्भिक पुनर्निर्माण भिडिओमा यो दूरी करिब २० किलोमिटर मानेका छन्।
त्यसैले उपलब्ध प्रारम्भिक अनुमानअनुसार केरुङसम्मको यात्रा करिब २०–२२ किलोमिटर थियो।
हिम–चट्टानी पहिरो करिब ५,२०० मिटर उचाइबाट सुरू भएको थियो। केरुङ बन्दरगाह करिब १,८०० मिटरमा छ।
अर्थात्, स्रोतदेखि केरुङसम्म समग्र उचाइको अन्तर झन्डै ३,३००–३,४०० मिटर थियो।
अनि समय?
सिएएसको पछिल्लो विश्लेषण अनुसार पहिरो सुरू भएको ६–७ मिनेटमै त्यो बहाव केरुङ बन्दरगाह पुगेको थियो।
त्यहाँको सिसिटिभी क्यामराले बहाव करिब १०:५९ बजे आइपुगेको देखाउँछ।
गुओ झाओचेङले उपलब्ध समय र दूरीको आधारमा यसको औसत गति करिब ५० मिटर प्रतिसेकेन्ड अनुमान गरेका छन्।
त्यो भनेको, प्रतिघन्टा झन्डै १८० किलोमिटर हुन्छ।
यो प्रत्येक क्षण प्रत्यक्ष उपकरणले नापेको गति होइन। उपलब्ध दूरी र समयका आधारमा निकालिएको प्रारम्भिक औसत अनुमान हो।
अब १८० किलोमिटर प्रतिघण्टाको बहावमा के–के मिसिएको थियो भन्ने नभुलौं।
त्यसमा हिउँ थियो।
पानी थियो।
लेदो थियो।
माटो थियो।
चट्टान थियो।
विशाल ढुंगा थिए।
बालुवा र अन्य पदार्थहरू मिसिएका थिए।
जर्मन संस्था जिएफजेडका वैज्ञानिकहरूको प्रारम्भिक विश्लेषण अनुसार यो बहावको गति करिब ४०–५० मिटर प्रतिसेकेन्ड थियो र कतिपय ठाउँमा त्यो बहाव दसौं मिटर अग्लो भएको थियो।
त्यसैले केरुङको भिडिओमा देखिएको वस्तु सामान्य नदीको बाढी मात्र थिएन।
त्यो तीव्र गतिमा दौडिरहेको पानी, हिउँ, चट्टान, ढुंगा, माटो र लेदोको विशाल पिण्ड थियो।
यसरी पाँच शक्ति एकै पटक जोडिए
केरुङ पुग्दासम्म बाढीले किन यति रौद्र रूप धारण गरेको थियो भन्ने बुझ्न यी पाँच कुरा एकै ठाउँमा जोडेर हेर्नुपर्छ।
पहिलो— भत्किएको हिम–चट्टानको आयतन अत्यन्त ठूलो थियो।
दोस्रो— त्यो अत्यन्त ठूलो उचाइबाट तीव्र ओरालो झरेको थियो।
तेस्रो— त्यसको बाटो खुला मैदान थिएन, दुई पहाडले च्यापेको साँघुरो खोँच थियो।
चौथो— तल जाँदै गर्दा त्यसले पानी, चट्टान, ढुंगा, माटो र लेदो आफूसँग मिसाउँदै लग्यो।
पाँचौं— त्यसले असाधारण गति हासिल गर्यो र बाटोमा रहेका मानिसलाई प्रतिक्रिया गर्ने समयसमेत दिएन।
अर्थात्, लाङटाङमा एउटा पहाड मात्र भत्किएको थिएन।
हिम चट्टानको विशाल रास, हजारौं मिटरको ओरालो, साँघुरो खोँच, बाटोभरि थपिँदै गएको पानी–ढुंगा–लेदो र असाधारण गति एकै ठाउँमा जोडिएका थिए।
यिनै पाँच शक्तिले हिमालबाट खसेको हिम–चट्टानी पहिरोलाई केरुङ पुग्दासम्म रौद्र लेदोयुक्त बाढीमा बदलिसकेका थिए।
सिसिटिभी क्यामरामा हामीले देखेको त्यो कहालीलाग्दो दृश्य त्यही भौतिक शक्तिको परिणाम थियो।
र, त्यही शक्तिले नै केरुङदेखि तल अकल्पनीय मानवीय र भौतिक क्षति गरायो।
***
सम्पादकीय नोट — यो स्टोरीमा प्रयोग भएका कतिपय सामग्री खोज्न, व्यवस्थित गर्न र प्रारम्भिक मस्यौदा विकास गर्न एआई प्रयोग गरिएको छ। यसमा प्रयोग गरिएका तथ्य, दाबी र व्याख्या उपलब्ध प्राथमिक तथा विश्वसनीय स्रोतसँग पुनः जाँचिएका छन्। यो स्टोरीको अन्तिम लेखन र सम्पादन सेतोपाटी सम्पादकीय टिमको हो र यसको सम्पूर्ण जिम्मेवारी हाम्रै रहनेछ।
