अमेरिका नेपालीहरूका लागि केवल रोजगारी, शिक्षा र आर्थिक अवसरको गन्तव्य मात्र रहेन।
पछिल्ला दशकहरूमा यो देश नेपालीहरूको सपना, संघर्ष, सफलता, पारिवारिक पुनर्मिलन, सामाजिक सम्बन्ध र पहिचान निर्माणको महत्वपूर्ण थलो बनेको छ।
आज अमेरिकाका विभिन्न राज्य र सहरमा नेपालीहरूको उपस्थिति देखिन्छ। कोही विद्यार्थीका रूपमा आएका छन्, कोही रोजगारीका लागि, कोही परिवारको पुनर्मिलनमार्फत, कोही विविधता प्रवेशाज्ञा कार्यक्रमबाट र कोही अत्यन्त कठिन तथा जोखिमपूर्ण बाटो पार गरेर अमेरिका पुगेका छन्।
तर अमेरिकामा रहेका सबै नेपालीको कथा एउटै छैन। कसैका लागि अमेरिका अवसरको भूमि बनेको छ भने कसैका लागि निरन्तर संघर्षको मैदान। कोही डाक्टर, वैज्ञानिक, प्राध्यापक, इन्जिनियर र व्यवसायी बनेका छन् भने कोही भोजनालय, होटल, निर्माण, गोदाम, वितरण, सरसफाइ, हेरचाह सेवा वा स्वतन्त्र काममा आधारित अर्थतन्त्रका काममा आफ्नो जीवन अगाडि बढाइरहेका छन्। यही विविधताभित्र अमेरिकामा नेपाली समाजको वास्तविक तस्वीर भेटिन्छ।
अमेरिकामा नेपालीहरूको सुरूआती यात्रा
अमेरिकामा नेपालीहरूको इतिहास अन्य केही आप्रवासी समुदायको तुलनामा नयाँ भए पनि यसको यात्रा क्रमशः विस्तार हुँदै गएको छ।
उपलब्ध ऐतिहासिक अभिलेखअनुसार सन् १९४० को दशकमा नेपाली नागरिकहरू अमेरिका आउन थालेका थिए र सन् १९५२ मा पहिलो नेपालीले स्थायी बसोबासको अधिकार प्राप्त गरेको उल्लेख पाइन्छ।
पछि अमेरिकी आप्रवासन नीतिमा भएका परिवर्तन, नेपालमा भएका राजनीतिक तथा सामाजिक परिवर्तन र शिक्षा तथा रोजगारीका नयाँ अवसरका कारण नेपालीहरूको अमेरिका आउने क्रम बढ्दै गयो। विशेषगरी सन् १९९० को दशकपछि नेपाली समुदायको विस्तार तीव्र भयो।
सन् २००० पछि भने नेपालीहरूको संख्या अझ उल्लेखनीय रूपमा बढेको देखिन्छ। विद्यार्थी, परिवार पुनर्मिलन, रोजगारी, विविधता प्रवेशाज्ञा कार्यक्रम लगायतका विभिन्न माध्यमबाट नेपालीहरू अमेरिका आउने क्रम निरन्तर बढ्यो।
अमेरिकी जनगणना ब्युरोको सन् २०२० को जनगणनाअनुसार आफूलाई 'नेपाली मात्र' भनेर पहिचान गर्ने जनसंख्या २,०५,२९७ थियो।
'नेपाली मात्र वा अन्य समूहसँगको संयोजनमा' समेट्दा संख्या २,१९,५०३ पुगेको थियो। पछिल्लो अमेरिकी समुदाय सर्वेक्षणका आधारमा प्यु अनुसन्धान केन्द्रले सन् २०२३ मा अमेरिकामा करिब २ लाख २५ हजार मानिसले आफूलाई नेपाली भनेर पहिचान गरेको अनुमान गरेको छ।
यसबाट एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—अमेरिकामा नेपालीहरूको संख्या निरन्तर बढिरहेको छ, यद्यपि विभिन्न स्रोत र परिभाषाअनुसार तथ्यांक फरक हुन सक्छ।
नेपालीहरू अमेरिका आउने बाटा पनि फरक–फरक
अमेरिकामा रहेका नेपालीहरूलाई एउटै समूहका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुँदैन। यहाँ एफ–१ विद्यार्थी प्रवेशाज्ञामा आएका युवा छन्। विविधता प्रवेशाज्ञा कार्यक्रमबाट आएका परिवार छन्। रोजगारका माध्यमबाट आएका दक्ष जनशक्ति छन्। परिवारको प्रायोजनबाट आएका मानिस छन्। स्थायी बसोबास अनुमति प्राप्त गरेका परिवार छन्। अमेरिकी नागरिक बनिसकेका पहिलो पुस्ताका नेपाली पनि छन्।
यससँगै कठिन र जोखिमपूर्ण आप्रवासन यात्राबाट अमेरिका पुगेका नेपालीहरूको कथा पनि अलग छ। कतिपय मानिसले दक्षिण तथा मध्य अमेरिकी बाटो हुँदै लामो र जोखिमपूर्ण यात्रा गरेको बताएका छन्। कतिपयले यस यात्राका लागि ठूलो ऋण लिएको वा बिचौलियालाई ठूलो रकम बुझाएको अनुभव सुनाएका छन्।
तर यस्ता यात्रासम्बन्धी व्यक्तिगत दाबी, खर्च र संख्यालाई आधिकारिक तथ्यांकबाट पुष्टि नगरी सम्पूर्ण नेपाली समुदायको प्रतिनिधित्व गर्ने तथ्यका रूपमा लिनु उचित हुँदैन।
विद्यार्थी: अमेरिकाको नयाँ नेपाली पुस्ता
अमेरिकामा आउने नेपाली विद्यार्थीहरूको संख्या पनि महत्वपूर्ण छ। उच्च शिक्षा, अनुसन्धान र राम्रो भविष्यको खोजीमा धेरै नेपाली युवा अमेरिका आएका छन्।
कसैले पढाइसँगै अंशकालीन काम गर्छन्। कसैले छात्रवृत्ति पाउँछन्। कसैले परिवारको आर्थिक सहयोगमा अध्ययन गर्छन् भने कतिपयले आफ्नै मेहनतबाट शिक्षण शुल्क र जीवनयापनको खर्च जुटाउँछन्।
अमेरिकामा पढेको शिक्षा र अनुभवले नेपाली युवालाई विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धाका लागि तयार पार्छ। तर विद्यार्थी जीवन सधैं सहज हुँदैन। शिक्षण शुल्क, घरभाडा, स्वास्थ्य बीमा, यातायात र काम तथा पढाइबीचको सन्तुलन धेरैका लागि चुनौती बन्न सक्छ।
डाक्टरदेखि चालकसम्म अमेरिकामा नेपालीहरूको पेशागत विविधता अत्यन्त रोचक छ।
कोही चिकित्सक छन्, कोही नर्स। कोही विश्वविद्यालयका प्राध्यापक वा अनुसन्धानकर्ता छन्। कोही वैज्ञानिक, इन्जिनियर, सूचना प्रविधि विशेषज्ञ, लेखापाल, अधिवक्ता, औषधिविज्ञ वा वित्तीय विशेषज्ञ छन्। केहीले आफ्नै व्यवसाय सञ्चालन गरिरहेका छन्।
अर्कोतर्फ, नयाँ आएका वा आफ्नो पेशागत अनुमतिपत्र प्राप्त गर्न बाँकी रहेका नेपालीमध्ये धेरैले भोजनालय, होटल, भण्डारगृह, निर्माण, सरसफाइ, हेरचाह सेवा, वितरण लगायतका कामबाट आफ्नो अमेरिकी जीवन सुरू गर्छन्।
कतिपयले उबर, लिफ्ट तथा अन्य स्वतन्त्र काममा आधारित अर्थतन्त्रका काम गर्छन्। कसैले किराना पसल, सुविधाजनक पसल, इन्धन केन्द्र, भोजनालय वा मालवाहक यातायात व्यवसाय सञ्चालन गरेका छन्।
यसले नेपाली समुदायभित्रको एउटा महत्वपूर्ण वास्तविकता देखाउँछ—नेपालमा उच्च शिक्षा र राम्रो पेशागत अनुभव भएको व्यक्ति पनि अमेरिकामा आएपछि सुरुका दिनमा आफ्नो योग्यताभन्दा फरक काम गर्न बाध्य हुन सक्छ।
तर यही संघर्षबाट धेरैले विस्तारै आफ्नो आर्थिक र व्यावसायिक अवस्था सुधार गरेका छन्।
शिक्षा: नेपाली समुदायको बलियो पक्ष
शिक्षा नेपाली समुदायको महत्वपूर्ण शक्ति बनेको छ। प्यु अनुसन्धान केन्द्रका अनुसार सन् २०२३ मा अमेरिकामा रहेका २५ वर्षभन्दा माथिका नेपालीमध्ये करिब ५१ प्रतिशतसँग स्नातक वा उच्च शैक्षिक उपाधि थियो।
यसले नेपाली समुदायमा उच्च शिक्षाको महत्वलाई देखाउँछ। आज नेपाली मूलका मानिसहरू अमेरिकी विश्वविद्यालय, स्वास्थ्य क्षेत्र, प्रविधि, अनुसन्धान र विभिन्न पेशागत क्षेत्रमा देखिन थालेका छन्।
तर शिक्षा भएको मात्र पर्याप्त हुँदैन। अंग्रेजी भाषाको दक्षता, अमेरिकी कार्य अनुभव, व्यावसायिक अनुमतिपत्र, सम्पर्क सञ्जाल र आप्रवासन अवस्था जस्ता विषयले पनि पेशागत सफलतामा ठूलो प्रभाव पार्छन्।
नेपालीहरूको आम्दानी कस्तो छ?
अमेरिकामा रहेका नेपालीहरूको आम्दानीलाई एउटै अंकले परिभाषित गर्न सकिँदैन। केही परिवार उच्च आम्दानी गर्ने अवस्थामा छन् भने केही परिवार न्यून आयमा जीवन चलाइरहेका छन्।
प्यु अनुसन्धान केन्द्रका अनुसार सन् २०२३ मा नेपाली परिवारको मध्यक वार्षिक आम्दानी करिब ९४,८०० अमेरिकी डलर थियो। नेपाली आप्रवासी परिवार प्रमुख भएका परिवारमा यो करिब ९३,६०० अमेरिकी डलर थियो। त्यस्तै १६ वर्ष वा माथिका नेपालीहरूको व्यक्तिगत मध्यक आम्दानी करिब ४०,००० अमेरिकी डलर र पूर्णकालीन, वर्षभरि काम गर्ने व्यक्तिहरूको मध्यक आम्दानी करिब ५४,१०० अमेरिकी डलर थियो।
यहाँ 'नेपालीको औसत आम्दानी यति हो' भन्नुभन्दा मध्यक आम्दानी प्रयोग गर्नु वैज्ञानिक हुन्छ। किनकि नेपाली समुदायभित्र आम्दानीको अन्तर ठूलो हुन सक्छ।
कसैले वर्षमा धेरै लाख डलर कमाउन सक्छ भने अर्को व्यक्ति न्यूनतम वा त्यस आसपासको ज्यालामा काम गरिरहेको हुन सक्छ। त्यसैले अमेरिकामा नेपालीहरू सबै आर्थिक रूपमा सम्पन्न छन् भन्ने धारणा पनि गलत हो र सबै आर्थिक समस्यामा छन् भन्ने धारणा पनि गलत हो।
प्यु अनुसन्धान केन्द्रका अनुसार सन् २०२३ मा करिब ९ प्रतिशत नेपाली अमेरिकी गरिबीको रेखामुनि थिए। सोही समयमा नेपाली परिवारको घर स्वामित्व दर करिब ५५ प्रतिशत थियो।
अर्थात् आर्थिक प्रगति र आर्थिक संघर्ष दुवै नेपाली समुदायभित्र एकसाथ अस्तित्वमा छन्।
घर, परिवार र बदलिँदो जीवनशैली
अमेरिकामा घर किन्नु धेरै नेपाली परिवारको ठूलो सपना हो। आफ्नै घरलाई धेरैले आर्थिक स्थायित्व र सफलताको प्रतीकका रूपमा हेर्छन्।
तर घर हुनु मात्र आर्थिक सम्पन्नताको प्रमाण होइन। गृहऋण, सम्पत्ति कर, गृह बीमा, स्वास्थ्य सेवा, बाल हेरचाह र दैनिक जीवनयापनको खर्चले परिवारको बजेटमा ठूलो दबाब पार्न सक्छ।
नेपालमा संयुक्त परिवारमा हुर्केका धेरै नेपाली अमेरिका आएपछि सानो पारिवारिक एकाइमा बस्नुपर्ने अवस्थामा पुगेका छन्। छोराछोरी अमेरिका र वृद्ध आमाबुबा नेपालमा हुने अवस्था पनि धेरै परिवारमा देखिन्छ।
यसले आर्थिक अवसरसँगै भावनात्मक दूरी पनि सिर्जना गरेको छ।
नागरिकता: नयाँ कानुनी पहिचान
अमेरिकामा लामो समय बसेपछि धेरै नेपालीले अमेरिकी नागरिकता प्राप्त गरेका छन्। प्यु अनुसन्धान केन्द्रका अनुसार सन् २०२३ मा नेपाली आप्रवासीमध्ये करिब ४७ प्रतिशत प्राकृतिकीकृत अमेरिकी नागरिक थिए।
नागरिकता प्राप्त गर्नु केवल राहदानी परिवर्तन होइन। यसले राजनीतिक अधिकार, कानुनी जिम्मेवारी र अमेरिकी समाजसँगको दीर्घकालीन सम्बन्धलाई पनि जनाउँछ।
तर अमेरिकी नागरिक बनेपछि पनि नेपाली पहिचान हराउँदैन। धेरै परिवारले दशैं, तिहार, तीज, ल्होसार, विभिन्न जातीय तथा सांस्कृतिक पर्व र नेपाली भाषालाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने प्रयास गरिरहेका छन्।
पहिलो पुस्तादेखि तेस्रो पुस्तासम्म
पहिलो पुस्ताले नेपाललाई प्रत्यक्ष रूपमा सम्झन्छ। दोस्रो पुस्ताले नेपाललाई परिवार, भाषा, संस्कृति र आफन्तमार्फत बुझ्छ। तेस्रो पुस्ताका लागि नेपाल अझ टाढाको सांस्कृतिक स्मृति बन्न सक्छ।
यही कारणले नेपाली समुदायका लागि अब एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न खडा भएको छ—हाम्रा छोराछोरी र नातिनातिनीले नेपाली भाषा, संस्कृति र आफ्नो मूल पहिचानलाई कति पुस्तासम्म जोगाउन सक्छन्?
अमेरिकामा नेपाली समुदायको भविष्य केवल जनसंख्या बढ्नुमा छैन। पहिचान पुस्तान्तरण गर्न सक्नु पनि भविष्यको ठूलो परीक्षा हो।
नेपालीहरू अमेरिकामा कति खुसी छन्?
नेपालीहरू अमेरिकामा कति प्रतिशत खुसी छन् र कति प्रतिशत दुःखी छन् भन्ने विषयमा पर्याप्त राष्ट्रिय प्रतिनिधिमूलक सर्वेक्षण नभएकाले निश्चित प्रतिशत भन्न मिल्दैन।
तर समुदायका अनुभव हेर्दा दुई वटा तस्बिर देखिन्छन्।
एकातर्फ शिक्षा, रोजगारी, आर्थिक अवसर, सुरक्षा, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र छोराछोरीको भविष्यका कारण धेरै नेपाली अमेरिका आएर सन्तुष्ट छन्।
अर्कोतर्फ परिवारबाट टाढिनु, कामको तनाव, भाषा, ऋण, आप्रवासनसम्बन्धी अनिश्चितता, एक्लोपन र महँगो जीवनशैलीका कारण कतिपयका लागि अमेरिका कठिन अनुभव पनि बनेको छ।
त्यसैले अमेरिका नेपालीका लागि न पूर्ण रूपमा “स्वर्ग” हो, न “दुःखको देश”। यो अवसर र संघर्ष दुवै भएको समाज हो।
नेपालप्रतिको सम्बन्ध अझै बलियो
अमेरिकामा बसेका नेपालीहरूको नेपालसँगको सम्बन्ध केवल भावनात्मक मात्र छैन। धेरैले नेपालमा रहेका परिवारलाई आर्थिक सहयोग गर्छन्। कतिपयले विद्यालय, स्वास्थ्य, विपद् राहत, छात्रवृत्ति तथा सामाजिक परियोजनामा सहयोग गरेका छन्।
अमेरिकामा प्राप्त ज्ञान, सीप, प्रविधि, पूँजी र अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव नेपालमा प्रयोग गर्न सक्ने सम्भावना पनि ठूलो छ।
अब प्रश्न यति मात्र होइन कि 'कति पैसा नेपाल पठाइयो?' प्रश्न यो पनि हो—त्यो पैसा र ज्ञानलाई दीर्घकालीन उत्पादन, उद्यम, रोजगारी र सामाजिक विकासमा कसरी बदल्न सकिन्छ?
गैरआवासीय नेपाली संघ र विभिन्न संघसंस्थाको भूमिका
नेपाली समुदाय विस्तार हुँदै जाँदा विभिन्न सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय, क्षेत्रीय, पेशागत र परोपकारी संघसंस्थाहरू पनि विकास भएका छन्।
यी संस्थाहरूले सांस्कृतिक कार्यक्रम, सामाजिक सहयोग, सम्पर्क सञ्जाल निर्माण, छात्रवृत्ति, सामुदायिक सेवा र नेपालसँग सम्बन्धित विभिन्न गतिविधिमा भूमिका खेल्दै आएका छन्।
गैरआवासीय नेपाली संघ, अमेरिकाले पनि नेपाली समुदाय, नेपालसँगको सम्बन्ध, परोपकार, सांस्कृतिक आदानप्रदान लगायतका क्षेत्रमा विभिन्न गतिविधि सञ्चालन गर्दै आएको छ।
तर संस्थाको संख्या बढ्नु मात्र पर्याप्त छैन। अब नेपाली समुदायलाई जोड्ने संस्थाहरूले व्यक्तिगत वा समूहगत प्रतिस्पर्धाभन्दा माथि उठेर विद्यार्थी, महिला, युवा, व्यवसायी, पेशाकर्मी, नयाँ आप्रवासी र पुरानो पुस्तालाई समेट्ने साझा वातावरण निर्माण गर्न आवश्यक छ।
नेपाली दूतावास र कूटनीतिक भूमिका
अमेरिकामा नेपाली नागरिकका लागि नेपाल सरकारको दूतावासको भूमिका महत्वपूर्ण छ। वासिङ्टन डिसीस्थित नेपाली दूतावासले राहदानी, प्रवेशाज्ञा, यात्रा कागजात, अधिकारपत्र, कागजात प्रमाणीकरण लगायतका विभिन्न कन्सुलर सेवाहरू उपलब्ध गराउँदै आएको छ।
अमेरिकाका विभिन्न क्षेत्रमा रहेका नेपालीहरूलाई सेवा पुर्याउन न्युयोर्क, सान फ्रान्सिस्को र डलासमा नेपाली महावाणिज्य दूतावासहरू पनि छन्।
नेपाली समुदायको संख्या र आवश्यकता बढ्दै जाँदा यस्ता सेवा अझ छिटो, प्रविधिमैत्री, पारदर्शी र सहज बनाउँदै लैजानुपर्ने अपेक्षा स्वाभाविक छ।
अमेरिकामा बसेर नेपालका लागि के गर्न सकिन्छ?
अमेरिकामा सफल भएको नेपालीले नेपाललाई सहयोग गर्ने धेरै बाटा छन्।
पैसा पठाउनु एउटा माध्यम हो। तर ज्ञान, सीप, प्रविधि, लगानी, अनुसन्धान, उद्यमशीलता, मार्गदर्शन र अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्क सञ्जाल पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण योगदान हुन्।
नेपालका युवालाई छात्रवृत्ति दिनु, नेपालमा व्यवसाय स्थापना गर्नु, रोजगारी सिर्जना गर्नु, नयाँ प्रविधि भित्र्याउनु र नेपालको सम्भावनालाई विश्वसामु चिनाउनु पनि देशका लागि महत्वपूर्ण योगदान हुन्।
प्रवासी नेपालीको भूमिका 'पैसा पठाउने व्यक्ति' मा सीमित हुनु हुँदैन। उनीहरू नेपालका लागि ज्ञान, पुँजी र अन्तर्राष्ट्रिय अवसर जोड्ने पुल बन्न सक्छन्।
निष्कर्ष : अमेरिकामा सफलता मात्र होइन, पहिचान पनि
अमेरिकामा नेपालीहरूको यात्रा अझै जारी छ। पहिलो पुस्ताले कठिन बाटो बनाएर यहाँ आफ्नो स्थान खोज्यो। दोस्रो पुस्ताले शिक्षा, व्यवसाय र पेशागत क्षेत्रमा आफ्नो उपस्थिति बलियो बनाउँदैछ। तेस्रो पुस्ताले नेपाली पहिचानलाई नयाँ अर्थ दिनुपर्ने चुनौती सामना गर्नेछ।
आज नेपाली समुदायभित्र डाक्टर पनि छन्, वैज्ञानिक पनि छन्, प्राध्यापक पनि छन्, व्यवसायी पनि छन्, विद्यार्थी पनि छन्, चालक पनि छन् र श्रमिक पनि छन्। पेशा फरक भए पनि उनीहरूको यात्रामा एउटा साझा कुरा छ—अवसरको खोजी र राम्रो भविष्य निर्माण गर्ने चाहना।
अमेरिकामा नेपालीहरूको सफलता केवल उनीहरूले कति डलर कमाए भन्ने कुराले मात्र मापन हुनु हुँदैन। उनीहरूले आफ्नो परिवारलाई कस्तो भविष्य दिए, समाजमा कति सकारात्मक योगदान गरे, आफ्नो भाषा र संस्कृति कति जोगाए र आफूले प्राप्त गरेको ज्ञान र अवसरलाई नेपालसँग कति जोड्न सके—यी पनि सफलताका महत्वपूर्ण मापदण्ड हुन्।
अन्ततः अमेरिका पुगेको नेपालीको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि केवल अमेरिकामा स्थापित हुनु होइन। अमेरिकामा सफल हुँदै नेपाली पहिचान जोगाउनु, समुदायलाई अगाडि बढाउनु र मातृभूमिसँगको सम्बन्धलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउनु नै हाम्रो दीर्घकालीन सफलता हुन सक्छ।
(शंकर भण्डारी राजनीतिक शास्त्रका विद्यावारिधि शोधार्थी तथा समसामयिक राजनीतिक, सामाजिक र प्रवासी नेपाली समुदायसँग सम्बन्धित विषयमा लेखन गर्ने लेखक हुन्।)
