रवीन्द्रन बाइजु दक्षिण भारतको केरलस्थित एउटा सानो गाउँको शिक्षक परिवारमा जन्मिएका थिए। इन्जिनियरिङ पढेका रवीन्द्रनको विशेषता गणितका जटिल प्रश्न छिटो हल गर्ने थियो।
उनले सुरूमा आफ्ना साथीहरूलाई भारतका प्रतिष्ठित व्यवस्थापन कलेजमा भर्ना हुन लिइने प्रवेश परीक्षा—क्याट (कमन एडमिसन टेस्ट)—को तयारी गराए।
उनी आफैले सो परीक्षामा दुई पटक १०० पर्सेन्टाइल नतिजा प्राप्त गरेको उनको कम्पनीले जनाएको छ। १०० पर्सेन्टाइलको अर्थ उनले सबै प्रश्नको सही उत्तर दिएका थिए भन्ने होइन। परीक्षामा सहभागीमध्ये उनी सर्वोच्च तहमा थिए भन्ने हो।
साथीहरूलाई पढाउन थालेका रवीन्द्रनका विद्यार्थी बिस्तारै थपिँदै गए। सानो कक्षाकोठाबाट सुरू भएको उनको यात्रा ठूला सभाकक्ष हुँदै रंगशालासम्म पुग्यो।
फोर्ब्स इन्डियासँगको अन्तर्वार्तामा रवीन्द्रनले आफ्नो सबभन्दा ठूलो कक्षामा एउटा इनडोर स्टेडियममा एकै पटक २४ हजार विद्यार्थी सहभागी भएको बताएका छन्।
उनी मञ्चमा उभिएर गणित पढाउँथे। गणितका कठिन सूत्रहरूलाई दृश्य र रमाइलो ढंगले बुझाउने अदभूत शैली थियो उनको। देशका विभिन्न सहरमा उनका कक्षा हुन थाले। प्रविधि प्रयोग गरेर ती कक्षा अरू ठाउँमा पनि प्रसारण गर्न थालियो।
रवीन्द्रन आफूलाई सबभन्दा पहिले एउटा शिक्षककै रूपमा चिनाउँछन्।
सन् २०२५ मा दिएको एउटा अन्तर्वार्तामा उनले पढाउनु आफू र पत्नी दिव्या गोकुलनाथका लागि अझै पूरा नभएको सपना भएको बताएका थिए। दिव्या कुनै समय उनकै विद्यार्थी थिइन्। पछि उनीहरू जीवनसाथी मात्र होइन, व्यापारिक साझेदार पनि बने।
सन् २०११ मा उनीहरूले 'थिंक एन्ड लर्न' स्थापना गरे। सन् २०१५ मा त्यसले विद्यालय तहका विद्यार्थीलाई लक्षित गरेर 'बाइजुज' लर्निङ एप सार्वजनिक गर्यो।
रवीन्द्रन कक्षाकोठाका शिक्षकबाट बिस्तारै प्रविधि उद्यमी बने।
भारतमा स्मार्टफोन र सस्तो इन्टरनेट तीव्र गतिमा फैलिँदै थियो। आफ्ना छोराछोरीको शिक्षामा खर्च गर्न तयार ठूलो बजार पनि थियो।
रवीन्द्रनले आफ्नो पढाउने शैलीलाई प्रविधिसँग जोडे। स्कुलका पाठलाई भिडिओ, एनिमेसन र अन्तरक्रियात्मक सामग्रीमार्फत बुझाउने उत्पादन बनाए। विद्यार्थीहरू आफूलाई अनुकूल समयमा ती सामग्री हेर्न सक्थे।
प्रविधिले एउटा राम्रो शिक्षकको कक्षा लाखौं विद्यार्थीसम्म पुर्याउन सक्ने सम्भावना देखियो।
सन् २०२० मा कोरोना महामारी आयो। संसारभर स्कुलहरू बन्द भए। करोडौं विद्यार्थी घरमै बस्न बाध्य भए। अनलाइन शिक्षा विकल्प मात्र रहेन, आवश्यकता बन्यो।
लगानीकर्ताले त्यसमा भविष्य देखे। त्यही परिस्थितिले बाइजुजलाई असाधारण उडान दियो।
अमेरिकी लगानी संस्था जनरल एट्लान्टिक, नेदरल्यान्ड्समा सूचीकृत विश्वव्यापी प्रविधि लगानीकर्ता प्रोसस र फेसबुकका संस्थापक मार्क जुकरबर्ग तथा प्रिसिला चानले स्थापना गरेको चान जुकरबर्ग इनिसिएटिभ जस्ता ठूला लगानीकर्ता बाइजुजमा जोडिए।
बाइजुजको दाबी अनुसार उसका उत्पादन तथा सेवा एक सयभन्दा बढी देशका १५ करोड विद्यार्थी वा प्रयोगकर्तासम्म पुगेको थियो।
यसरी रवीन्द्रन अब शिक्षक मात्र रहेनन्। उनी भारतको नयाँ प्रविधि अर्थतन्त्रको प्रतीक बने।
फोर्ब्सको अनुमान अनुसार सन् २०२१ मा रवीन्द्रन र दिव्याको संयुक्त सम्पत्ति करिब ४ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको थियो। सन् २०२२ मा बाइजुजको मूल्यांकन २२ अर्ब डलर पुग्यो। त्यो बेला यो भारतको सबभन्दा मूल्यवान स्टार्टअपमध्ये एक थियो।
केरलको एउटा सानो गाउँबाट आएको गणित शिक्षकले २२ अर्ब डलर मूल्यांकन भएको कम्पनी खडा गर्नु चानचुने कुरा थिएन।
बाइजुजले प्रचारमा पनि ठूलो रकम खर्च गर्यो।
भारतीय राष्ट्रिय क्रिकेट टोलीको जर्सीमा कम्पनीको नाम देखिन थाल्यो। टेलिभिजन र सामाजिक सञ्जालमा बाइजुजका विज्ञापन छाए। कम्पनीमा कर्मचारी संख्या पनि तीव्र रूपमा बढ्यो। एक समय बाइजुजमा करिब ५० हजार कर्मचारी थिए।
रवीन्द्रनको महत्वाकांक्षामा अब कुनै लगाम थिएन।
उनी विद्यालय शिक्षादेखि कोडिङ, परीक्षा तयारी र उच्च शिक्षासम्म बाइजुज फैलाउन चाहन्थे। भारतमा मात्र होइन, संसारका प्रमुख बजारमा पुग्न चाहन्थे।
आफ्नै बलमा हरेक क्षेत्रमा व्यवसाय बनाउन समय लाग्थ्यो। रवीन्द्रनले अर्को बाटो रोजे— बनेका कम्पनी किन्ने।
आर्थिक वर्ष सन् २०२१/२२ मा मात्रै बाइजुजले अन्य कम्पनी किन्न करिब २ अर्ब ५० करोड डलर खर्च गरेको रोयटर्सले जनाएको छ। त्यस क्रममा उसले परीक्षा तयारी गराउने भारतीय कम्पनी 'आकाश एजुकेसनल सर्भिसेज' ९५ करोड डलरमा, 'ग्रेट लर्निङ' ६० करोडमा र अमेरिकी डिजिटल प्लेटफर्म 'एपिक' ५० करोड डलरमा किनेको थियो।
त्यसअघि सन् २०२० मा बालबालिकालाई कोडिङ सिकाउने 'ह्वाइटह्याट जुनियर' ३० करोड डलरमा किनेको थियो।
यसरी बाइजुज तीव्र गतिमा दौडियो। सायद लामो दुरीको व्यवसायलाई सय मिटरको दौड सम्झियो!
बिस्तारै कोरोना महामारीको प्रभाव घट्दै गयो। स्कुल र ट्युसन सेन्टर फेरि खुले। रातारात उकालो लागेको अनलाइन शिक्षाको अस्वाभाविक माग सामान्य हुन थाल्यो।
बाइजुजको गति कम भयो। तर खर्च त्यही गतिमा घटेन।
विज्ञापन, हजारौं कर्मचारी, बिक्री सञ्जाल र छोटो समयमा किनिएका धेरै कम्पनीलाई एउटै लयमा ल्याउने खर्च ठूलो थियो। र, गणितका शिक्षक रवीन्द्रनको कम्पनीको हिसाब यहीँनिरबाट बिग्रिन थाल्यो।
कम्पनीको पछिल्लो वार्षिक वित्तीय विवरण ढिलो गरी सार्वजनिक भएको थियो। तब मात्र समस्या कति ठूलो थियो भन्ने देखियो।
सन् २०२१ मा बाइजुजको मातृकम्पनी थिंक एन्ड लर्नको एकीकृत खुद घाटा ४५ अर्ब ६४ करोड भारू पुगेको थियो। त्यसपछिको आर्थिक वर्षको लेखा परीक्षण विवरण कम्पनीले समयमा सार्वजनिक गर्न सकेन। सन् २०२३ जुनमा लेखा परीक्षक डेलोइटले निर्धारित कार्यकाल सकिनुअघि नै काम छाड्यो।
डेलोइटले आर्थिक वर्ष २०२१/२२ को वित्तीय विवरण अत्यन्त ढिलो भएको र पटक पटक पत्राचार गर्दा पनि लेखा परीक्षण सुरू गर्न आवश्यक विवरण तथा कागजातको अवस्था स्पष्ट नभएको जनाएको थियो।
त्यही बेला बाइजुजमा लगानी गरेका कम्पनीका तीन प्रतिनिधिले सञ्चालक समिति छाडे। उनीहरूले राजीनामाको कारण सार्वजनिक रूपमा खुलाएका थिएनन्। तर यसबाट बाइजुजको समस्या अब आम्दानी, खर्च र हिसाबकिताबमा मात्र सीमित छैन भन्ने देखियो।
अनि बाइजुजले शिक्षा बेच्ने तरिकामाथि पनि प्रश्न उठ्न थाल्यो।
रोयटर्स फाउन्डेसनले सन् २०२२ मा गरेको अनुसन्धानमा अन्तर्वार्ता दिएका बाइजुजका २२ ग्राहकमध्ये धेरैले कम्पनीका बिक्री प्रतिनिधिले आक्रामक रणनीति अपनाएको आरोप लगाए। केहीले आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारलाई महँगो शैक्षिक प्याकेज किन्न वा ऋण लिन दबाब दिइएको बताए।
बाइजुजले ती आरोप कडा रूपमा अस्वीकार गर्यो।
कम्पनीले बिक्रीका प्रत्येक प्रक्रिया आन्तरिक रूपमा जाँचिने, आफूले उत्पादन किन्न नसक्ने वा इच्छुक नभएका ग्राहकलाई पछ्याउन कर्मचारीलाई प्रोत्साहन नगर्ने र उच्च नैतिक मापदण्ड पालना गर्ने बतायो।
तर आर्थिक समस्या, वित्तीय विवरण ढिलो सार्वजनिक गरेको र बिक्री अभ्यासमाथिको आलोचनाले कम्पनीप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउँदै लग्यो।
त्यसपछि बाइजुजले हजारौं कर्मचारी कटौती गर्यो। सन् २०२४ सम्म आइपुग्दा कतिपय कर्मचारीको तलबसमेत समयमा दिन नसक्ने अवस्था आयो।
रवीन्द्रनले कर्मचारीलाई पठाएको एउटा इमेलमा नयाँ सेयर बेचेर उठाइएको रकम कानुनी विवादका कारण चलाउन नपाएको र त्यसले तलब भुक्तानीमा समस्या भएको बताएका थिए।
यहीबीच बाइजुजको अमेरिकी इकाइ बाइजुज अल्फामार्फत सन् २०२१ मा लिइएको १ अर्ब २० करोड डलरको ऋण अर्को ठूलो संकट बन्यो। अमेरिकी ऋणदाताको प्रतिनिधि ग्लास ट्रस्टले करिब एक अर्ब डलर बाँकी रहेको दाबी गर्दै रकम व्यवस्थापन र कम्पनी सञ्चालनमाथि गम्भीर आरोप लगायो।
रवीन्द्रन र बाइजुजले अनियमितता र गलत कामका आरोप अस्वीकार गर्दै आएका छन्।
सन् २०२४ फेब्रुअरीमा केही लगानीकर्ताले विशेष साधारणसभा बोलाएर रवीन्द्रनलाई प्रमुख कार्यकारीबाट हटाउने र सञ्चालक समिति पुनर्गठन गर्ने पक्षमा मतदान गरे। तर त्यसले रवीन्द्रनलाई त्यही दिन कानुनी रूपमा पदमुक्त गरेको थिएन।
बाइजुजले संस्थापक–निर्देशक उपस्थित नभएकाले आवश्यक गणपूरक संख्या नपुगेको भन्दै निर्णय अवैध भएको दाबी गर्यो। कर्नाटक उच्च अदालतले पनि त्य सबेला ती निर्णय तत्काल लागू नहुने आदेश दिएको थियो।
त्यसपछि फेरि अर्को समस्या आयो।
बाइजुजले भारतीय क्रिकेट बोर्ड—बिसिसिआई—लाई प्रायोजन सम्झौताबापत तिर्नुपर्ने करिब १५९ करोड भारू तिर्न सकेन। त्यही बक्यौताको मुद्दामा सन् २०२४ जुलाईमा नेसनल कम्पनी ल ट्राइब्युनल (एनसिएलटी) ले बाइजुजको मातृकम्पनी थिंक एन्ड लर्नविरूद्ध ऋण तिर्न नसक्ने भन्दै प्रक्रिया सुरू गर्यो।
सञ्चालक समिति निलम्बन भयो र अदालतले नियुक्त गरेका अधिकारीले कम्पनी सम्हाले।
कम्पनी जोगाउन रवीन्द्रनका भाइ रिजुले बिसिसिआईसँग रकम तिर्ने सम्झौता गरे। उनले पैसा व्यक्तिगत स्रोतबाट आएको बताएका थिए। ट्राइब्युनलले सम्झौता स्वीकार गर्यो। तर सन् २०२४ अक्टोबरमा भारतको सर्वोच्च अदालतले त्यो निर्णय उल्टाइदियो।
त्यसपछि कम्पनीले ऋण तिर्न नसक्ने भन्दै फेरि प्रक्रिया अघि बढ्यो।
यसबीच एक समय बाइजुजको ९.६ प्रतिशत सेयर राखेको लगानीकर्ता कम्पनी प्रोससले सन् २०२४ मा आफ्नो उक्त लगानीको लेखांकन मूल्य शून्यमा झार्यो।
त्यही वर्ष अक्टोबरमा रवीन्द्रन दुबईबाट पत्रकारसँग भिडिओ सम्मेलनमा कुरा गरिरहेका थिए।
कसैले प्रश्न गर्यो— दुई वर्षअघि २२ अर्ब डलर मूल्यांकन गरिएको कम्पनीको अहिले मूल्य कति छ?
रवीन्द्रनले उत्तर दिए— कम्पनीको मूल्य शून्य छ।
यो कुनै नयाँ औपचारिक बजार मूल्यांकन थिएन। आफ्नो कम्पनीको पतन कति गहिरो भइसक्यो भन्नेबारे संस्थापक रवीन्द्रनले गरेको अत्यन्त कठोर टिप्पणी थियो त्यो।
त्यही कुराकानीमा उनले आफ्ना गल्ती पनि स्वीकारे। सम्भावित वृद्धि बढी आकलन गरेको, एकै पटक धेरै बजारमा प्रवेश गरेको र धेरै काम धेरै छिटो गरेको उनले बताए।
नले हार मानिसकेका थिएनन्। जे आइपरे पनि बाहिर निस्किने बाटो खोज्ने उनले बताएका थिए। समयले भने उनलाई साथ दिएन। कानुनी समस्या अझै थपिँदै गए।
अमेरिकाको डेलावेयर बैंकरप्सी कोर्टले रवीन्द्रनमाथि एक अर्ब डलरभन्दा बढीको 'ड्यामेज' तोक्यो। रवीन्द्रनले अदालतको प्रक्रियामाथि आपत्ति जनाउँदै आएका छन्।
फेरि सन् २०२६ मेमा अर्को धक्का लाग्यो।
सिंगापुर हाई कोर्टले कतार इन्भेस्टमेन्ट अथोरिटीसँगको विवादमा अदालतका आदेश अवज्ञा गरेको मानहानिमा रवीन्द्रनलाई ६ महिना जेल सजाय सुनायो। यसविरूद्ध पनि रवीन्द्रनले अपिल गरेका छन्। जुलाईमा अदालतले तत्काललाई सजाय रोक्ने उनको निवेदन अस्वीकार गर्यो। उनी सिंगापुर बाहिर छन् र अपिलको मूल मुद्दा अझै बाँकी छ।
यहीबीच एउटा सम्भावित सम्झौताको बाटो पनि खुलेको छ।
सन् २०२६ जुनमा रोयटर्सले रवीन्द्रन, ग्लास ट्रस्ट, आकाश एजुकेसनल सर्भिसेज र मणिपाल समूहसँग सम्बन्धित पक्षबीच ठूलो सम्झौताको वार्ता अघि बढेको जनाएको थियो। प्रस्ताव अनुसार बाइजुजका अमेरिकी ऋणदाताले आकाशमा करिब ३० प्रतिशत स्वामित्व पाउने र बदलामा सम्बन्धित पक्षबीचका कानुनी मुद्दा फिर्ता गर्ने योजना थियो।
बाइजुजले सन् २०२१ मा करिब एक अर्ब डलरमा किनेको आकाशमा उसको स्वामित्व अहिले अल्पमतमा झरिसकेको छ। मणिपाल समूह त्यसको सबैभन्दा ठूलो सेयरधनी बनेको छ।
तर रवीन्द्रनका झमेला र कानुनी लडाइँ सकिएकै छैनन्। तिनको अन्तिम टुंगो कसरी लाग्छ, त्यो पनि यकिन छैन।
यसरी एकदमै तीव्र गतिमा माथि चढेको र त्यही गतिमा तल झरेको बाइजुजको कथाले एउटा प्रश्न जन्माउँछ— कहाँ चुक्यो यो कम्पनी?
रवीन्द्रनका कदम मात्र यसको उत्तर होइन।
कोरोना महामारीका बेला संसारभर लगानीकर्ता तीव्र वृद्धि गर्ने प्रविधि कम्पनी खोजिरहेका थिए। तत्काल नाफाभन्दा बजार हिस्सा र भविष्यको सम्भावनालाई ठूलो मूल्य दिइन्थ्यो। त्यही वातावरणमा बाइजुजले ठूलो पुँजी उठायो र अझ तीव्र गतिमा विस्तार गर्यो।
फाइनान्सियल टाइम्सले पनि बाइजुजको पतनलाई पर्याप्त निगरानीबिनै तीव्र वृद्धि गर्ने स्टार्टअपमा ठूलो पुँजी खन्याउँदाको जोखिम देखाउने एउटा महत्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा विश्लेषण गरेको छ।
छोटो समयमा अर्बौं डलरका कम्पनी किन्ने, ऋण लिएर विस्तार गर्ने, विशाल कर्मचारी र बिक्री सञ्जाल बनाउने र प्रचारमा ठूलो रकम प्रचारमा खर्च गर्ने रणनीतिलाई त्यही अनुपातको आम्दानी, वित्तीय अनुशासन र सुशासनले धान्न सकेन।
लेखापरीक्षण ढिलो भयो। सञ्चालक र लगानीकर्तासँग विश्वासको संकट आयो। बिक्री अभ्यासमाथि प्रश्न उठ्यो। ऋण विवाद अदालत पुग्यो। अन्ततः संस्थापकले आफ्नै कम्पनीको नियन्त्रण गुमाए।
बाइजुजको कथाले दिने पाठ सरल छ— वृद्धि आफैमा सफलता होइन, त्यो वृद्धि धान्ने क्षमता पनि चाहिन्छ। बलियो सञ्चालक समिति चाहिन्छ। पारदर्शी हिसाबकिताब चाहिन्छ। र, संस्थापकको महत्वाकांक्षालाई आवश्यक पर्दा रोक्न सक्ने 'गभरनेन्स' चाहिन्छ।
गणितका कठिन प्रश्न छिटो हल गर्न सक्ने रवीन्द्रन अन्ततः व्यवस्थापनको एउटा जटिल समीकरणमा चुके।
कम्पनी कति छिटो बढ्यो भन्नेभन्दा त्यो वृद्धि कति टिकाउ थियो भन्ने हिसाब उनले समयमा मिलाउन सकेनन्। र, त्यसको सबैभन्दा कठोर हिसाब अन्ततः उनले आफै सुनाए— कम्पनीको मूल्य शून्य छ!
***
(यो सामग्री तयार गर्ने क्रममा सूचना खोज्न, तथ्य जाँच्न र प्रारम्भिक मस्यौदा बनाउन एआईको सहयोग लिइएको छ। अन्तिम लेखन, तथ्यजाँच र सम्पादन सेतोपाटीको सम्पादकीय टिमले गरेको हो—सम्पादक)
