खाँदबारीबाट मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्जको फेदीतिर उक्लिरहेको मिनी बस जब सङ्खुवासभाको एउटा दुर्गम गाउँ, सिलिचोङ आइपुग्यो, २२ वर्षको सुयेशले पहिलो पटक पहाडी चिसो र नेपाली माटोको सुगन्ध फरक पायो।
काठमाडौंको रैथाने सुयेश, जसको दिनचर्या मंगल बजारको क्याफेमा कफीको चुस्की र गिटहब (GitHub) को कोडिङमा बित्थ्यो, ऊ आज यहाँ अरूण नदीको सुसाइ र अलैँचीका बोटहरू बीचको धूलो निल्दै उभिएको थियो। उसको काँधमा एउटा व्याकप्याक थियो, जसमा कपडाभन्दा बढी क्यामराका लेन्स, ड्रोन र एउटा आइप्याड कोचिएको थियो। सुयेश जेनजी पुस्ताको त्यो प्रतिनिधि थियो, जसले देशको राजनीति र अवस्थालाई फेसबुकका भित्ता र टिकटकका छोटा भिडिओहरूमा विश्लेषण गर्थ्यो। तर, उसको यो यात्रा कुनै कलेजको प्रोजेक्ट भने थिएन। यो त उसको एउटा आक्रोश थियो, जुन उसको भाइ त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको कतार एयरवेजको लाइनमा उभिएर खाडीतिर उड्दा नै सुरू भइसकेको थियो।
'दाइ, देशमा बसेर त कि नेताको झोला बोक्नुपर्छ, कि त भोकै मर्नुपर्छ,' भाइले विमानस्थलको गेटबाट छिर्नुअघि भनेको यो वाक्य सुयेशको कानमा अझैसम्म किलाझैं ठोक्किइरहेको थियो। सङ्खुवासभा केवल एउटा गाउँ थिएन, यो त यस्तो ठाउँ हो कि काठमाडौंका ठूला भवन, चिल्ला सडक र चिल्ला भाषणहरू भन्दा निकै टाढा, जहाँ पहाडका भित्ताहरूमा मान्छेका सपनाहरू हरेक दिन भत्किरहेका हुन्थे।
गाउँको एउटा सानो चिया पसलमा ६० वर्षका बिर्खबहादुर बूढा आगो ताप्दै थिए। सुयेशले क्यामरा अन गर्यो र सोध्यो, 'बा, गाउँमा सिंहदरबार आयो भन्थे, यहाँ चाहिँ के-के परिवर्तन भयो त?'
बिर्खबहादुरले खैनीको थुँदो फाल्दै हाँसे, त्यो हाँसोमा व्यङ्ग्य र पीडाको यस्तो मिश्रण थियो, जुन कुनै पनि राजनीतिक भाषणमा सायदै भेटिँदैनथ्यो।
'बाबु, अरूण तेस्रो जलविद्युत् आयोजना बन्यो भन्छन्, बिजुली काठमाडौं र भारत पुग्छ भन्छन्, तर हाम्रो यो गाउँमा ६ वर्षमा तीन सयभन्दा बढी बच्चा स्वास्थ्य सेवा नपाएर पेटमै मरे। कुपोषण र प्रसूति सेवाको अभाव भन्छन् डाक्टरहरू। तर म भन्छु, यो व्यवस्थाको भ्रष्टाचार हो। नेताहरू चुनावका बेला हेलिकप्टर चढेर आउँछन्, हाम्रा भोट बटुल्छन्, अनि काठमाडौँ छिरेपछि यो बाटो सम्झिने फुर्सद कसलाई नै हुन्छ र?'
यति भनेर बिर्खबहादुरले भित्तातिर इसारा गरे, जहाँ एउटा अलकत्रा उप्किएको बोर्ड थियो— ‘सिलिचोङ एकीकृत स्वास्थ्य चौकी तथा प्रसूति केन्द्र’। बजेट विनियोजन: ४ करोड।
तर यथार्थमा, त्यहाँ एउटा छानो नभएको इँटाको पर्खाल र सिटामोल सधैं नभएको एउटा खिया लागेको सन्दुक मात्र थियो। कागजमा बजेट पास भइसकेको थियो, काठमाडौंका ठेकेदार र विराटनगरका मन्त्रीका आसेपासेका बैंक खाताहरू भरिइसकेका थिए। तर सङ्खुवासभाका आमाहरूको काख रित्तोको रित्तै थियो।
यहाँका युवाहरू कि त भारी बोक्न बाध्य थिए, कि त राहदानी बनाएर खाडीको मरूभूमिमा ५० डिग्रीको गर्मीमा पसिना बगाउन बाध्य थिए। सुयेशले त्यो अलकत्रा उप्किएको स्वास्थ्य चौकी, सिटामोल र एम्बुलेन्स नपाएर रोइरहेकी एउटी आमा र बिर्खबहादुरको त्यो कहालीलाग्दो बयानको एउटा विस्तृत र मर्मस्पर्शी भिडिओ खिच्यो।
उसले कुनै ठूलो टेलिभिजन च्यानललाई भिडिओ पठाएन, न त कुनै स्थापित मिडिया हाउसको ढोका नै ढकढक्यायो। उसलाई थाहा थियो कि मूलधारका मिडियाहरू सहरका राजनीतिक खिचातानी र भाषणहरूमा बढी व्यस्त हुन्छन्। उसले आफ्नो इन्स्टाग्राम, युट्युब र टिकटक अकाउन्टमा एउटा ह्यासट्याग सुरू गर्यो: #संखुवासभाको_आवाज।
काठमाडौं फर्किंदा सुयेशको भिडिओ सामाजिक सञ्जालमा 'भाइरल' भइसकेको थियो। लाखौं नेपाली युवाहरू, जो अस्ट्रेलियाको कलेज, क्यानडाको हिउँ र मलेसियाको गर्मीमा बसेर नेपालको समाचार हेर्थे, उनीहरूको मुटु सङ्खुवासभाको त्यो दृश्यले पोल्यो। जेनजी पुस्ता, जसलाई पुराना नेताहरू 'मोबाइल मात्र चलाएर बस्ने, देशको माया नभएका र गम्भीरता नभएका केटाकेटी' भन्थे, उनीहरू भर्चुअल रूपमा सङ्गठित हुन थाले।
उनीहरूको हातमा भएका स्मार्टफोनहरू अब केवल मनोरञ्जनका साधन रहेनन्, तिनीहरू त अन्यायका विरूद्ध आवाज उठाउने हतियार बनिसकेका थिए। यो कुनै सडकमा टायर बाल्ने, सरकारी गाडी तोडफोड गर्ने वा प्रहरीमाथि ढुंगा हान्ने परम्परागत आन्दोलन थिएन। यो त 'क्लिक', 'शेयर' र 'कोड' को परिष्कृत आन्दोलन थियो। जुन हो ‘जनमत’ को आन्दोलन।
'हामी सडकमा गएर ढुंगा हान्दैनौँ, किनकि उनीहरूले हाम्रो ढुंगालाई अश्रुग्यास र लाठीले सजिलै दबाउन सक्छन्,' सुयेशले काठमाडौंको एउटा प्रविधि केन्द्रमा आफ्ना साथीहरूसँगको छलफलमा भन्यो।
'हामी उनीहरूलाई त्यस्तो ठाउँमा प्रहार गर्छौं, जहाँ उनीहरूको लाठी र शक्ति चल्दैन—डिजिटल संसार, जहाँ हरेक आवाजको रेकर्ड रहन्छ।'
त्यही बेला सुयेश र उसका साथीहरूले सामाजिक सञ्जालको छरिएको र अस्थायी आक्रोशभन्दा माथि उठेर एउटा फरक बाटो रोजे। उनीहरूलाई राम्रोसँग थाहा थियो कि फेसबुक वा ट्विटरको 'लाइक' र 'कमेन्ट' २४ घण्टामा नयाँ ट्रेन्ड र नयाँ ट्रोलहरू सँगै बगेर जान्छ।
उनीहरूलाई त यस्तो माध्यम चाहिएको थियो, जहाँ हरेक नेपालीको मत स्थायी र सुरक्षित रूपमा रेकर्ड होस्, जसलाई कुनै पनि शक्तिशाली व्यक्तिले आफ्नो शक्ति प्रयोग गरेर 'डिलिट' गर्न नसकोस्।
उनीहरूले एउटा आधुनिक र सुरक्षित डिजिटल ड्यासबोर्डमा सङ्खुवासभाको यो विषयलाई स्थानान्तरण गरे र एउटा राष्ट्रिय अभियान तथा जनअभिमत (Poll) सुरू गरे: 'सिलिचोङ स्वास्थ्य चौकी भ्रष्टाचार काण्ड: दोषीमाथि छानबिन र बजेटको पारदर्शी अडिट।'
सहरका चिल्ला गाडी, सुविधासम्पन्न कार्यालय र महँगो सुट लगाएका अधिकारीहरू देशको नयाँ बजेट, नयाँ करका दरहरू र ठूला सहरमा अर्बौंका रङ्गशाला निर्माणका कुरा गरिरहेका थिए।
उनीहरूका लागि सङ्खुवासभाको त्यो विकट स्वास्थ्य चौकी, सिलिचोङको उकालो र त्यहाँ निभिरहेका निर्दोष आँखाहरू योजनाका लामा फाइलहरूका कुनै कुनामा पनि अटाएका थिएनन्। सहरमा बस्नेहरूका लागि दुर्गमका मान्छेहरू केवल चुनावका बेला गनिने टाउका मात्र थिए।
कुनै माध्यमबाट एउटा जिम्मेवार र उच्च तहको सरकारी निकायमा सङ्खुवासभाको यो भिडिओ र डिजिटल प्लेटफर्ममा दिनप्रतिदिन संगठित भइरहेको आम नागरिकको आवाजको प्रसंग पुर्याइयो। तर त्यहाँबाट बडो अहंकार र उदासीनताका साथ जबाफ आयो, 'हामी यस्ता इन्टरनेटका सानातिना पोल, अनलाइनका भोटिङ र डिजिटल हल्लाहरूको पछि लाग्दैनौं। सरकारले आफ्नै संयन्त्र र प्रशासनबाट देशको अनुगमन गरिरहेको छ। सामाजिक सञ्जालका 'ट्रोल' र भाइरल हुन खोज्ने केटाकेटीको लहडमा लागेर नीति-नियम बन्दैन, न त बजेट नै परिवर्तन हुन्छ। हाम्रो प्रणाली आफ्नै गतिमा चल्छ र यो पारदर्शी छ।'
यो जबाफ जब डिजिटल माध्यमहरूबाट बाहिर आयो, जेनजी पुस्ताको आक्रोश र असन्तुष्टि अझ बढेर गयो। काठमाडौंको एउटा क्याफेमा बसेर सुयेश र उसको टोलीले यो बेवास्ता र प्रणालीको गैरजिम्मेवारीपनलाई नजिकबाट नियालिरहेको थियो। नेताहरूको यो सोचाइले युवाहरूलाई झन् बढी दृढ बनायो।
'उनीहरू अझै पनि सोच्छन् यो आक्रोश केवल पानीको बुदबुद जस्तै हो, जुन एकछिन देखिन्छ र आफै हराउँछ,' सुयेशले कम्प्युटरको स्क्रिनतर्फ हेर्दै मुस्कुराएर भन्यो।
'उनीहरूलाई पुरानो ढर्राको राजनीति मात्र थाहा छ। अब उनीहरूलाई प्रमाणित डिजिटल ऐक्यबद्धताको वास्तविक शक्ति र यसको प्रभाव के हो भनेर देखाउने बेला आएको छ।'
त्यसको २४ घण्टाभित्रै, नेपालको इतिहासमै पहिलो पटक एउटा असाधारण र व्यापक 'डिजिटल ऐक्यबद्धता' को लहर देखियो। जेनजी पुस्ताका नाम चलेका इन्फ्लुएन्सर, गेमर, टेक-गिक, युवा उद्यमी र विशेष गरी विदेशमा रहेका हजारौं गैरआवासीय नेपाली युवाहरूले एउटै समयमा त्यो जनमत संकलन भइरहेको डिजिटल लिंकलाई आफ्ना अकाउन्टहरूबाट सेयर गर्न थाले। टिकटक, इन्स्टाग्राम र ट्विटरमा लाखौँ भ्युज भएका अकाउन्टहरूले सङ्खुवासभाको त्यो भत्किएको स्वास्थ्य चौकीको वास्तविक भिडिओ र सहरका अधिकारीहरूको ओठे जबाफलाई सँगै राखेर तुलनात्मक भिडिओहरू पोस्ट गरे। सबैको क्याप्सन र सन्देश एउटै थियो: 'हाम्रो मत र आवाजलाई नजरअन्दाज गर्नेहरू, यो डिजिटल चौतारीमा आएर वास्तविक नेपालीहरूको सङ्ख्या गन्नुस्!'
संसारभरि छरिएका नेपालीहरूले देशको यो अवस्थाप्रति आफ्नो ऐक्यबद्धता जनाउन थाले। दुई दिनभित्र, त्यो डिजिटल मञ्चमा सङ्खुवासभाको मुद्दामा ऐक्यबद्धता जनाउँदै मतदान गर्ने र आफ्नो राय राख्ने सचेत नेपालीहरूको सङ्ख्या २ लाख नाघ्यो। यो कुनै फेक अकाउन्ट, फेक प्रोफाइल वा कम्प्युटरको सफ्टवेयरले बनाइएको 'बोट' को सङ्ख्या कत्ति पनि थिएन; यो त प्रविधिको उच्च सुरक्षा प्रणालीमार्फत प्रमाणित भएका ती वास्तविक र सचेत नेपालीहरूको आवाज थियो, जसको आधिकारिकता, शुद्धता र निष्पक्षतालाई कसैले पनि झूटो वा प्रायोजित साबित गर्न सक्दैनथ्यो।
यो अभूतपूर्व रूपमा बढ्दो जनदबाब र डिजिटल मञ्चको अकाट्य तथ्यांकलाई विभिन्न नागरिक समाज, सरोकारवाला निकाय र राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमहरूले प्रमुखताका साथ समाचार बनाएर उठाए। जब पर्दापछाडि सुरक्षित रूपमा रेकर्ड भएको र कतैबाट पनि तोडमरोड गर्न नसकिने वास्तविक नागरिकहरूको संख्या लाखौंमा देखियो, तब जिम्मेवार अधिकारीहरू र मन्त्रालयका पदाधिकारीहरूले यसलाई बेवास्ता गर्नै सकेनन्।
प्रशासन हतार-हतार सङ्खुवासभाको त्यो थन्किएको फाइल खोल्न र बजेटको विवरण खोज्न बाध्य भयो।
अन्ततः, बढ्दो जनदबाबका अगाडि झुक्दै सम्बन्धित मन्त्रालयले सङ्खुवासभाको स्वास्थ्य चौकीमा भएको अनियमितताको माथिल्लो तहबाट निष्पक्ष छानबिन गर्ने र प्रसूति केन्द्रको भवन तत्काल निर्माण कार्य अगाडि बढाउने लिखित प्रतिबद्धता र कार्ययोजना सार्वजनिक गर्यो।
केही महिनापछि, सङ्खुवासभाको सिलिचोङ गाउँ जाने त्यही पुरानो बाटोमा फेरि एउटा मिनीबस रोकियो। तर यसपटक सुयेश एक्लै थिएन, न त उसको साथमा केवल क्यामरा र आइप्याड मात्र थिए। उसले त्यो डिजिटल मञ्चमा सङ्कलन भएको नागरिकको विशाल दबाब र त्यसकै कारण सुचारू भएको बजेट, आधुनिक चिकित्सा उपकरण, आवश्यक औषधि र सहरबाट आएका दक्ष डाक्टरहरूको एउटा टोलीलाई समेत लिएर आएको थियो।
बिर्खबहादुरले फेरि चिया पसलको आँगनबाट सुयेश र युवाहरूको त्यो टोलीलाई गाउँमा आएको देखे। उनी बिस्तारै अगाडि बढे र सुयेशको काँधमा हात राख्दै मुस्कुराए। यसपटक उनको ती पुराना आँखाहरूमा र हाँसोमा विगतको जस्तो व्यङ्ग्य वा आक्रोश थिएन, बल्कि एउटा गहिरो सन्तोष र आशाको चमक थियो। स्वास्थ्य चौकीको अधुरो भवनमा नयाँ इँटाहरू थपिँदै थिए, छानो छाउने र पर्खाल उठाउने काम द्रुत गतिमा सुरू भइसकेको थियो।
गाउँका महिलाहरूले अब सामान्य उपचार र प्रसूति सेवाका लागि घण्टौं हिँडेर वा स्ट्रेचरमा बोकिएर सदरमुकाम धाउनुपर्ने बाध्यताको अन्त्य हुँदै थियो। सुयेशले खल्तीबाट आफ्नो मोबाइल निकाल्यो र त्यो डिजिटल ड्यासबोर्डको कमान्ड सेन्टर हेर्यो, जहाँ सङ्खुवासभाको त्यो पुरानो अभियानको प्रतिवेदनमा 'सफल, सुरक्षित र कार्यान्वयन भएको' हरियो संकेत बलिरहेको थियो। डिजिटल संसारको एउटा सानो प्रयासले भूगोलको यति ठूलो दूरीलाई मेटाइदिएको थियो।
सुयेशले गम्भीर हुँदै बुझ्यो—यो नयाँ जेन्जी पुस्ताले केबल देश छोडेर पलायन हुन वा सामाजिक सञ्जालमा गुनासो गरेर बस्न मात्र जानेको छैन। बरू, उनीहरूले त आधुनिक प्रविधिको सही र रचनात्मक प्रयोग गरेर नीति निर्माताहरूलाई सही ठाउँमा ल्याउन, उनीहरूलाई जिम्मेवार बनाउन र सिधा प्रश्न गरेर उत्तर माग्न पनि जानेका छन्। पुराना पुस्ताले सडकमा उत्रिएर, ढुङ्गा हानेर वा आन्दोलन गरेर परिवर्तन ल्याउने प्रयास गरे होलान्, तर यो नयाँ पुस्ताले एउटा 'सुरक्षित र निष्पक्ष डिजिटल क्लिक' बाटै राज्यको ध्यान विकट गाउँतिर खिच्न र परिवर्तन ल्याउन सफल भएको थियो।
गाउँको चिसो र सग्लो हावामा सुयेशले लामो र सन्तोषको सास फेर्यो। उसका लागि यो त केवल एउटा गाउँको सुरूआत मात्र हो भन्ने राम्रोसँग थाहा थियो।
नेपालका हजारौं सङ्खुवासभा, भोजपुर, कालिकोट र अन्य दुर्गमका गाउँहरू अझै पनि आफ्नो पालोको पर्खाइमा बाँकी छन् र ती सबै उत्पीडित र उपेक्षित क्षेत्रका आवाजहरू अब यही आधुनिक, सुरक्षित र निष्पक्ष प्रविधिको जगमा सधैंका लागि सुरक्षित रहनेछन्। किनकि अब नेपाली नागरिक ५ वर्षमा एक दिन मात्र भोट खसाल्ने 'भोटर' मात्र रहेका थिएनन्, उनीहरू अब प्रविधिको माध्यमबाट हरेक दिन, हरेक क्षण आफ्नो आवाज र आफ्नो अधिकारको वास्तविक मालिक बनिसकेका थिए।
