भदौ १० गते बिहान भोटेकोशी–त्रिशूली नदीमा विनाशकारी बाढी आउँदा हामी धेरैले यो घटनालाई सुरूमा अर्कै ढंगले बुझेका थियौं।
नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा भुइँचालो गयो, त्यसले हिमपहिरो ल्यायो, र त्यही हिमपहिरोले कतै माथि ठूलो हिमताल फुट्यो होला र त्यही पानी भोटेकोशी हुँदै त्रिशूलीमा आयो होला!
४८ घन्टा नबित्दै हाम्रो त्यो बुझाइ धेरै फेरिएको छ।
अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण (युएसजिएस) ले त्यो ठाउँमा भुइँचालो नै नगएको निष्कर्ष निकालेको छ। सुरूमा भुइँचालो ठानिएको कम्पन वास्तवमा हिम–चट्टान र पहाडको ठूलो भाग भत्किँदा उत्पन्न भएको थियो।
युएसजिएसका अनुसार घटनाको स्रोत लाङटाङको लिरूङ हिमालको उत्तरी भिरालो पाखामा रहेको बरफको चट्टान हो। उक्त हिम–चट्टानको ठूलो पहिरो खस्दा ५.२ म्याग्निच्युड बराबरको कम्पन उत्पन्न भएको युएसजिएसले पुष्टि गरेको छ।
'प्लानेट' तथा 'ल्यान्डस्याट–९' स्याटलाइटबाट प्राप्त तस्बिरहरूले पनि लाङटाङ लिरूङ हिमालको उत्तरतर्फ ठाडो भिरबाट हिम–चट्टानको भाग फुटेर खसेपछि ल्हेन्दे खोला हुँदै बाढी सुरू भएको देखाएका छन्।
लेदो र गेग्रानयुक्त त्यो बाढी तिब्बत–नेपाल सीमादेखि चितवनको देवघाटसम्म करिब १६८ किलोमिटर फैलिएको देखिन्छ।
त्यसैले युएसजिएसले यसलाई 'हिमनदी फुटेको' घटना (glacial collapse) भनेको छ।
तिनै स्याटलाइट तस्बिर अध्ययन गरेका वैज्ञानिक क्रिस्टेन कुक र ड्यान सुगरका अनुसार हिमनदीको एउटा टुक्रा मात्र खसेको होइन। हिमनदीमुनि रहेको पहाडको चट्टानी भाग नै ठूलो परिमाणमा भत्किएको र त्यसले हिमनदीको एउटा हिस्सा पनि सँगै तल लगेको उनीहरूले बताएका छन्।
तर योसँगै अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठेको छ — हिमनदी सहित यति ठूलो पहाडको चट्टानी भाग किन भत्कियो?
वैज्ञानिकहरूले अहिले त्यहाँको भूगर्भ, वर्षौंदेखि खुम्चिँदै गएको हिमनदी, पर्माफ्रस्ट (permafrost), घटनाअघिको असामान्य गर्मी, त्यो भेगमा केही दिनदेखि धुम्म बादल लाग्नु र पग्लिएको हिउँ तथा बरफको पानीले हिम–चट्टानमा पारेको प्रभाव लगायत विषय अध्ययन गरिरहेका छन्।
यसै वर्ष 'ग्लोबल एन्ड प्लानेटरी चेन्ज' जर्नलमा प्रकाशित गुञ्जन सिलवाल, बेथन डेभिस, जे रेचल कार लगायत सात जना वैज्ञानिकको अध्ययनले सन् १८१५ आसपासदेखि २०२३ सम्म लाङटाङ क्षेत्रको कुल हिमनदी क्षेत्रफल करिब ४१.५ प्रतिशत घटेको देखाएको छ।
चार हजार मिटरभन्दा माथिको लाङटाङमा सन् १९६४ यता तापक्रम प्रतिदशक करिब ०.३ डिग्री सेल्सियस बढेको अध्ययनले देखाएको छ। यसले लाङटाङ क्षेत्रको हिमनदी पग्लिने वा फुट्ने क्रम तीव्र रहेको र यो क्षेत्र अहिलेजस्तै बाढीको उच्च जोखिममा रहेको देखाउँछ।
यी तथ्यले पनि पछिल्लो समय वैज्ञानिकहरूको ध्यान खिचेका छन्।
तर यतिकै आधारमा बुधबार बिहान लाङटाङको हिमनदी जलवायु परिवर्तनकै कारण फुटेको निष्कर्षमा पुग्न सकिँदैन।
यहीँबाट नेपालका लागि अझ महत्त्वपूर्ण प्रश्न खडा भएको छ।
छिटो तातिरहेको र बदलिरहेको हिमालमा ठूलो हिमताल नफुटेको अवस्थामा पनि हिम–चट्टानको विशाल भाग एकाएक भत्किएर यस्तो विनाशकारी बाढी आउन सक्छ भने त्यसले हाम्रा बस्ती, जलविद्युत आयोजना र सडकहरूमाथिको जोखिम हामीले सोचेभन्दा फरक र जटिल हुनसक्ने संकेत गर्छ।
यसले पूर्वसूचना प्रणाली र जोखिम घटाउने उपायबारे पनि नयाँ शिराबाट सोच्नुपर्ने प्रश्न उठाउँछ।
यी विषयलाई अब विस्तारमा हेरौं।
यो लेख शुक्रबार दिउँसोसम्म सार्वजनिक भएका वैज्ञानिक अध्ययन, प्रारम्भिक विश्लेषण र विज्ञका भनाइमा आधारित छ। घटनाको कारणबारे वैज्ञानिक अनुसन्धान जारी छ।
हामीले तिनै वैज्ञानिक अध्ययन र विश्लेषणमा टेकेर त्रिभुवन विश्वविद्यालय केन्द्रीय वातावरण विभागका सह–प्राध्यापक तथा हिमनदी विज्ञ सुदीप ठकुरीसँग पनि कुराकानी गरेका छौं।
वास्तवमा लाङटाङमा बुधबार के भएको थियो?
बुधबार बिहान ८:३७ बजे नेपाल–चीन सीमाक्षेत्र आसपास ठूलो कम्पन मापन भयो।
सुरूमा त्यसलाई ४.४ म्याग्निच्युडको भुइँचालो मानियो। नेपालको खानी तथा भूगर्भ विभागले पनि भुइँचालो मापन भएको जानकारी दियो।
त्यसैबाट भुइँचालोले हिमपहिरो गरायो र कुनै हिमताल फुट्यो कि भन्ने अनुमान सुरू भयो। तर युएसजिएसले कम्पनको पुनःविश्लेषण गर्दा यथार्थ अर्कै देखियो।
नजिकका भूकम्प मापन केन्द्र, लामो तरंगका कम्पन र भू–उपग्रह तस्बिरसमेत अध्ययन गरेपछि युएसजिएसले स्पष्ट भन्यो— त्यहाँ भुइँचालो गएको थिएन।
हिउँ, चट्टान र गेग्रानको विशाल भाग भत्किँदा त्यति शक्तिशाली कम्पन उत्पन्न भएको उसको निष्कर्ष थियो।
युएसजिएसका अनुसार उक्त हिमपहिरोबाट उत्पन्न कम्पनको ऊर्जा ५.२ म्याग्निच्युडको भुइँचालो बराबर थियो।
तर यसको अर्थ त्यहाँ ५.२ म्याग्निच्युडको भुइँचालो गएको थिएन। अर्थात्, भुइँचालोले हिमनदी भत्काएको थिएन। बरू हिमनदी भत्किँदा भुइँचालोजस्तो कम्पन उत्पन्न भएको थियो।
युएसजिएसले घटनाको स्रोत लाङटाङ लिरूङ हिमालको उत्तरतर्फ हिमनदी रहेको ठाडो पहाडी भिर भएको जनाएको छ। त्यहाँबाट सुरू भएको पहिरोले हिउँ, चट्टान, गेग्रान र पानी मिसिएको विशाल बहाव तल झर्यो। त्यसबाट बनेको गेग्रानयुक्त बहाव र बाढी करिब १०० किलोमिटर तलसम्म फैलिएको युएसजिएसको प्रारम्भिक विश्लेषण छ।
घटनापछि जब त्यस क्षेत्रमा लागेको बादल र धुलो हट्दै गए, तब भू–उपग्रहबाट अझ स्पष्ट तस्बिर प्राप्त हुन थाले।
फ्रान्सको युनिभर्सिटी ग्रेनोबल आल्प्सकी भूआकृति विज्ञ (जिओ–मर्फोलोजिस्ट) क्रिस्टेन कुक र क्यानडाको युनिभर्सिटी अफ क्यालगरीका ड्यान सुगरले ती तस्बिर अध्ययन गरेका छन्।
सुरूमा उनीहरूलाई हिमनदीको ठूलो भाग मात्र खसेको हुनसक्ने लागेको थियो। तर नयाँ तस्बिरले घटना त्योभन्दा ठूलो भएको देखायो।
सुगरले अमेरिकी समाचार संस्था एपीसँग कुरा गर्दै भनेका छन्, 'चट्टानको ठूलो भाग भत्किँदा त्यसले हिमनदीको एउटा हिस्सा पनि सँगै लगेको देखिन्छ।'
अर्थात्, बरफ मात्र खसेको होइन, हिमनदी मुनिको आधारभूत चट्टानी भागसमेत भत्किएको देखिन्छ।
त्यसपछि चट्टान, हिमनदी, हिउँ र गेग्रानको विशाल थुप्रो तीव्र गतिमा तल खस्यो।
कुकका अनुसार खोँचमा पुगेपछि पनि त्यसले गति गुमाएन। तल झर्दै गर्दा बरफ पग्लियो। पानी, हिलो, ढुंगा र थप गेग्रान त्यसमा मिसिए। यसले बहाव झन् ठूलो र गतिशील हुँदै गयो।
यसरी हिम–चट्टानको पहिरो तल झर्दै जाँदा गेग्रानयुक्त तीव्र बहाव (debris flow) मा रूपान्तरित भयो।
यही तीव्र बहावले नदी तटका बस्ती र संरचनाहरूमा ठूलो क्षति गर्यो।
यो पहाड, हिमनदी, बरफ, पानी र गेग्रान एकपछि अर्को प्रक्रियामा जोडिएको श्रृंखलाबद्ध विपद (cascading disaster) थियो।
घटनाक्रमको अर्को सम्भावित चरणबारे अझै अनुसन्धान भइरहेको छ।
इसिमोडका वैज्ञानिकहरूले खसेको गेग्रानले नदीको साँघुरो भाग केही समय थुनेर प्राकृतिक बाँध बनायो कि बनाएन भन्ने पनि अध्ययन गरिरहेका छन्।
त्यसरी पानी जम्मा भएर पछि एकाएक छुट्दा बाढी थप शक्तिशाली भएको हुनसक्छ। तर यसै भएको हो भन्ने अझै स्थापित भएको छैन।
हिमनदी विज्ञ सुदीप ठकुरीले पनि आफ्नो अध्ययन र अनुसन्धानका आधारमा भदौ १० गतेको विनाशकारी बाढीको कारण 'हिमनदीको बरफको ढिस्को खस्नु' नै रहेको बताएका छन्।
पछिल्ला स्याटलाइट तस्बिरहरू मिहिन अध्ययन गरेका ठकुरीले सेतोपाटीसँग भने, 'उच्च हिमाली भेगका नदीहरू जमेर बसेका हुन्छन्। त्यसरी जमेर बसेको हिमनदीको एउटा छेउमा बरफका ठुल्ठूला ढिस्काहरू झुन्डिएर रहेका हुन्छन्। बरफका ती ढिस्काहरू ठूलो मात्रामा खसेपछि त्यसले ल्हेन्दे खोलाको बहाव बढाएको र त्यही बहाव तलतिर झर्दै जाँदा लेदो र गेग्रानसहित ठूलो बाढीको रूप लिएको स्याटलाइट तस्बिरहरूबाट देखिएको छ।'
आखिर हिमनदी किन फुट्यो?
वैज्ञानिकहरूसँग अहिलेसम्म यसको अन्तिम उत्तर छैन। विश्लेषण जारी छ।
सम्भवतः यसको एउटै कारण पनि नहुन सक्छ।
पहाडको आफ्नै भूगर्भ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। चट्टानमा पहिलेदेखि रहेका चिरा, तहको बनावट, भिरालोपन, क्षय र गुरूत्वाकर्षणले ठूलो पहिरोको आधार तयार गर्न सक्छन्।
संसार तातिरहेको छ र त्यसको प्रभाव पनि हुन सक्छ। तापक्रम बढ्दा पहाडलाई अस्थिर बनाउने अरू प्रक्रिया थपिन सक्छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था 'रोयटर्स' सँग कुरा गर्दै न्युजिल्यान्डको अर्थ साइन्सेसका वैज्ञानिक साइमन कक्सले भनेका छन्, 'जलवायु परिवर्तनले उच्च हिमाली चट्टान र बरफलाई अस्थिर बनाउन सक्ने अवस्था सिर्जना गरिरहेको छ।'
कक्सका अनुसार बढ्दो तापक्रमले ठाडो भिरलाई बरफले दिएको सहारा घटाउन, पग्लिएको पानी बढाउन र जम्ने–पग्लिने तथा वर्षाको ढाँचा बदल्न सक्छ।
यी सबैले कुनै–कुनै ठाउँमा ठूलो पहिरोको सम्भावना बढाउन सक्छन्।
लाङटाङमा यो प्रश्न झन् महत्त्वपूर्ण छ। किनभने त्यहाँ भइरहेको तापक्रम र हिमनदीको परिवर्तन अनुमानमा मात्र आधारित छैन। लामो वैज्ञानिक अध्ययनमै देखिएको छ।
यस सम्बन्धमा हिमनदी विज्ञ सुदीप ठकुरीले हिमनदी फुट्नुका तीन सम्भावित कारण बताएका छन् —
पहिलो, उच्च हिमाली भेगमा तापक्रम सामान्यभन्दा बढी भएको अवस्थामा त्यसले हिमनदीमा झुन्डिएका बरफका ढिस्काहरू पग्लिएर झर्न सक्छन्। यो उच्च हिमाली भेगको सामान्य भौगर्भिक प्रक्रिया भएको उनको भनाइ छ।
दोस्रो, हिमन्दीमा झुन्डिएका बरफका ढिस्काहरू समयक्रममा आफ्नै वजनका कारण पनि झर्न सक्छन्।
'उच्च हिमाली क्षेत्रमा लगातार हिउँ परिरहेको हुन्छ। त्यसरी हिउँ पर्ने र जम्ने क्रममा हिमनदीमा झुन्डिएका बरफका ढिस्काहरूको वजन बढ्दै जान्छ,' उनले भने, 'एक समयमा पुगेपछि त्यो बरफको ढिस्को आफ्नै वजन थाम्न नसकेर खस्छ। एउटा खसेपछि त्यसको कम्पनले बरफका अन्य ढिस्काहरू पनि खस्न थाल्छन्। यसले हिमनदी फुट्ने क्रम सुरू गराउँछ।'
तेस्रो, बरफका ढिस्काहरूमा ठाउँ–ठाउँमा चिरा परेको हुन्छ। त्यसरी चिरा परेको भागमा तरल पानी छिरेको अवस्थामा पनि बरफ खस्न सक्छ।
'बरफको ढिस्काको चर्किएको भागमा पानी पस्यो भने त्यसले 'लुब्रिकेन्ट' को काम गर्छ। यसले बरफलाई चिप्लो बनाउँछ र त्यो झुन्डिएको ठाउँबाट तल खस्छ,' उनले भने।
यी तीन वा त्यसबाहेकका अन्य कारणले पनि हिमनदी फुटेको हुन सक्ने ठकुरीले औंल्याएका छन्।
दुई सय वर्षमा लाङटाङको हिमनदी क्षेत्रफल ४१.५ प्रतिशत घट्यो
गुञ्जन सिलवाल, बेथन डेभिस, जे. रेचल कार लगायत वैज्ञानिकहरूले यसै वर्ष 'ग्लोबल एन्ड प्लानेटरी चेन्ज' जर्नलमा लाङटाङका हिमनदीबारे एउटा अध्ययन प्रकाशित गरेका छन्।
उनीहरूले करिब सन् १८१५ देखि सन् २०२३ सम्म लाङटाङ क्षेत्रमा आएको परिवर्तन अध्ययन गरेका छन्।
उनीहरूका अनुसार यो अवधिमा लाङटाङले ७८.४६ वर्ग किलोमिटर हिमनदी क्षेत्र गुमायो।
अर्थात् करिब ४१.५ प्रतिशत।
हिमनदी क्षेत्र घट्ने गति पनि तीव्र बनेको छ। सन् १८१५ देखि १९६४ सम्म हिमनदी क्षेत्र औसत वार्षिक करिब ०.११ प्रतिशतले घटेको थियो। सन् १९६४ देखि २०२३ सम्म त्यो गति बढेर वार्षिक करिब ०.४९ प्रतिशत पुग्यो।
अर्थात् चार गुणाभन्दा बढी।
अध्ययनको अर्को तथ्य झन् रोचक छ।
सन् १८१५ आसपास लाङटाङ क्षेत्रमा ५८ वटा हिमनदी गणना गरिएको थियो। सन् २०२३ मा यो संख्या बढेर ११५ पुग्यो।
यसको अर्थ हिमनदी बढेका होइनन्। ठूला हिमनदी टुक्रिँदै, छुट्टिँदै र साना भागमा विभाजित हुँदै गएकाले संख्या बढेको हो।
वैज्ञानिकहरूले हिमनदीको मोटाइ घटेको, तिनको बहने गति कम भएको र धेरै भाग एकअर्काबाट छुट्टिएको पनि पाएका छन्। यही अवधिमा माथिल्लो लाङटाङ अझ छिटो तातेको छ।
चार हजार मिटरभन्दा माथि सन् १९६४ देखि २०२३ सम्म तापक्रम प्रतिदशक करिब ०.३ डिग्री सेल्सियसले बढेको अध्ययनले देखाएको छ। ३,८६५ मिटर उचाइको तल्लो मापन केन्द्रमा त्यही वृद्धि प्रतिदशक करिब ०.१ डिग्री थियो।
यसले एउटा कुरा बलियोसँग स्थापित गर्छ — लाङटाङ क्षेत्रको हिमाली वातावरण दशकौंदेखि तीव्र गतिमा बदलिरहेको छ।
तर यतिकै आधारमा मात्र जलवायु परिवर्तनकै कारणले बुधबारको घटना भएको हो भन्ने निष्कर्षमा पुगिहाल्न नहुने वैज्ञानिकहरूको धारणा छ।
हामीले यसबारे पनि हिमनदी विज्ञ ठकुरीसँग कुरा गर्यौं। ठकुरी आफैले पनि सगरमाथा क्षेत्रको हिमनदीको क्षेत्रफलबारे अनुसन्धान गरेका छन्।
उनका अनुसार हिमनदीको क्षेत्रफल घट्नु भनेको त्यो ठाउँमा बरफको परिमाण कम हुँदै गएको छ भन्ने बुझाउँछ। भन्नुको मतलब, जुन ठाउँमा हिमनदीको क्षेत्रफल घटेको हुन्छ, त्यहाँ पहिले नै बरफ पग्लिरहेको भन्ने देखिन्छ।
'हिमनदीको क्षेत्रफल घट्दै गएको ठाउँमा कुनै पनि बेला यस्तो घटना हुन सक्छ,' उनले भने, 'यो भनेको हिमनदी फुटेर यस्तो बाढी उत्पन्न हुन सक्ने जोखिमयुक्त ठाउँ हो।'
पहाडभित्रको 'बरफ'
अत्यन्त चिसो उच्च हिमाली क्षेत्रमा जमिन वा चट्टान लामो समयसम्म जमेको अवस्थामा रहन सक्छ। कम्तिमा लगातार दुई वर्ष शून्य डिग्री सेल्सियस वा त्योभन्दा कम तापक्रममा रहने जमिन वा चट्टानी भूभागलाई पर्माफ्रस्ट (permafrost) भनिन्छ।
उच्च हिमालका यस्ता भूभागमा चट्टानका चिराभित्र बरफ जमेको हुन सक्छ। त्यो बरफले चिरिएका चट्टानलाई जोडेर राख्न सहयोग गर्छ।
बेलायतको कील विश्वविद्यालयका भूगोलविद् रिचर्ड वालरले साइन्स मिडिया सेन्टरसँगको कुराकानीमा यसलाई सरल तरिकाले व्याख्या गरेका छन्।
उनका अनुसार उच्च हिमाललाई चिरैचिरा परेको चट्टानको विशाल थुप्रो सम्झन सकिन्छ, जसका चिरा र जोर्नीमा जमेको बरफले त्यसलाई जोडेर राख्न मद्दत गरेको हुन्छ।
तापक्रम बढ्दै जाँदा त्यो बरफ पग्लन सक्छ। यसले पानी चिराभित्र पस्छ। फेरि जम्छ। फेरि पग्लन्छ। बिस्तारै चिरा फराकिलो हुन थाल्छ।
यही क्रममा पर्माफ्रस्ट तातेर पग्लिँदा चट्टानका चिराभित्र जमेको बरफको पकड कमजोर हुन सक्छ।
लाङटाङको यो क्षेत्रमा यसपालि बाढी आउनुको एउटा कारण 'पर्माफ्रस्ट' पनि हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूले आकलन गरेका छन्।
यसबारे ठाकुरले भने, 'पर्माफ्रस्ट पनि एउटा कारण त हुन सक्छ, तर यस्तो कुरा स्थलगत रूपमा नहेरी ठ्याक्कै भन्न सकिँदैन।'
विपद आउनुभन्दा दुई दिनअघि असामान्य गर्मी
घटनाअघिको छोटो समयका परिवर्तनले पनि वैज्ञानिकहरूको ध्यान खिचेको छ।
ब्रिटिस अन्टार्कटिक सर्भेका हिमनदी विज्ञ हामिश प्रिचार्डको टोलीले लाङटाङको घटनास्थलबाट करिब १० किलोमिटर टाढा जमिनको तापक्रम मापन गर्ने उपकरण राखेको थियो।
विपद आउनुभन्दा दुई दिनअघि त्यहाँ पछिल्ला दुई वर्षकै उच्च तापक्रम मापन भएको प्रिचार्डले साइन्स मिडिया सेन्टरलाई बताएका छन्।
उनका अनुसार यस्तो उच्च तापक्रमले हिउँ कमजोर बनाउन, चिरामा पग्लिएको पानी जम्मा गर्न र बरफ तथा चट्टानबीचको जमेको बन्धन कमजोर पार्न सक्छ।
यो अत्यन्त रोचक संकेत हो। तर प्रमाणित कारण होइन।
दुई दिनको गर्मीले सयौं वा हजारौं वर्षदेखि उभिएको बरफको पहाड वा हिमनदी किन त्यही बिहान फुट्यो भन्ने सम्पूर्ण उत्तर दिँदैन। तर पहिलेदेखि कमजोर हुँदै गएको हिम–चट्टानी भूभागमा अल्पकालीन गर्मी र पग्लिएको पानीले थप दबाब दिएको हुन सक्छ।
यस घटनामा त्यसको भूमिका कति थियो भन्ने आउने दिनको वैज्ञानिक अनुसन्धानको विषय हुनेछ।
'उच्च हिमाली भेगका तापक्रम सामान्यतया शून्य डिग्रीभन्दा तल नै हुन्छ। त्यसैले केही दिन तापक्रम अलिकति बढ्नुले यति ठूलो घटना भएको हो भनेर ठोकुवा गर्न सकिँदैन,' हिमनदी विज्ञ ठकुरीले भने, 'सामान्यतया त्यस्तो त नहुनुपर्ने हो।'
उनले यसै सम्बन्धमा अर्को एउटा रोचक तथ्य भने दिए।
उनका अनुसार जति बेला त्यो भेगमा हिमनदी फुट्ने घटना भयो, त्यसको केही दिनअघिदेखि त्यहाँको वातावरण बादल लागेर धुम्म थियो। त्यसरी धुम्म बादल लाग्दा त्यसमा रहेका पानीका कणहरू बरफको चिराभित्र पसेको हुनसक्ने उनको अनुमान छ।
'यदि त्यस्तो भएको रहेछ भने यो पनि बरफका ढिस्काहरू खसाल्न कारण बनेको हुनसक्छ, तर यसलाई यकिनसाथ भन्न विस्तृत अनुसन्धान गरिनुपर्छ,' उनले भने।
जलवायु परिवर्तनकै कारण यो विपद आइलागेको हो?
नेपालमा वर्षौंदेखि हिमाली जोखिम अध्ययन गरेका युनिभर्सिटी अफ कोलोराडो बोल्डरका भूगोलविद् अल्टन बायर्सले एपीसँग भनेका छन्, 'मलाई त सबै संकेत बढ्दो तापक्रमको प्रभावतिरै गएको देखिन्छ।'
उनले विशेषगरी उच्च भूभागका चट्टान, बरफ र माटोलाई स्थिर राख्न सहयोग गर्ने पर्माफ्रस्ट कमजोर हुँदै गएको बताएका छन्।
तर क्रिस्टेन कुक र ड्यान सुगर यो निष्कर्षमा पुग्न थप सावधानी चाहिने तर्क गर्छन्।
कुकले एपीसँगको कुराकानीमा अहिले नै यो विशेष हिम–चट्टान भत्किएको घटनालाई जलवायु परिवर्तनसँग प्रत्यक्ष जोड्न नसकिने बताएकी छन्।
यद्यपि तातिँदो वातावरणमा यस्ता घटना देखिनु अस्वाभाविक नभएको उनको भनाइ छ।
यही वैज्ञानिक सन्तुलन महत्त्वपूर्ण छ।
विज्ञानले मानव गतिविधिका कारण भइरहेको तापक्रम वृद्धिले हिमालयका हिमनदी पगालिरहेको र पर्माफ्रस्ट कमजोर बनाइरहेको बलियोसँग बताउँछ।
यी प्रक्रियाले केही हिमाली भिरलाई अस्थिर बनाउन सक्ने कुरामा पनि वैज्ञानिक प्रमाण छन्।
अध्ययनले लाङटाङमा दशकौंको तापक्रम वृद्धि र हिमनदी ह्रास देखाएको छ। तर बुधबार बिहान त्यही भिर त्यही समयमा किन भत्कियो भन्ने प्रश्नको अन्तिम उत्तरका लागि घटनास्थल केन्द्रित थप अनुसन्धान चाहिन्छ। अरू धेरै कुरा जोडिएर यो घटना भएको पनि हुन सक्छ। जस्तै — पहिलेदेखिको भूगर्भीय कमजोरी, दशकौंको तापक्रम वृद्धि, हिमनदीको ह्रास, पर्माफ्रस्टको क्षय, पग्लिएको पानी र गुरूत्वाकर्षण।
हिमनदी विज्ञ सुदीप ठकुरी पनि यो विपदका पछाडि हिमाली भेगको जलवायु परिवर्तन एउटा कारण हुन सक्ने बताउँछन्।
'विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि र जलवायु परिवर्तनले समग्र क्षेत्रमै असर पारिरहेको छ। त्यसैले भोटेकोशी बाढीको एउटा कारण यो पनि हुनसक्छ,' उनले भने, 'यस्तै अवस्था लाङटाङ क्षेत्रमा मात्र होइन, नेपालकै पूर्वी र पश्चिमी भेगमा पनि देखिँदै आएका छन्। भारतको हिमाली खण्डमा पनि विगतमा यस्ता घटना भएका छन्। यसरी समग्र हिमाली क्षेत्रमै समान प्रकृतिको घटना दोहोरिने क्रम देखिएकाले यसलाई जलवायु असरको कारण हो भनेर भन्न सकिन्छ।'
'सबै ठाउँमा एउटै अवस्था देखिएको छ भने त्यसको कारण पनि एउटै हुन सक्छ। अहिलेको अवस्थामा त्यो एउटै कारण तापक्रम वृद्धि र जलवायु परिवर्तनलाई मान्न सकिन्छ,' ठकुरीले भने।
चमोलीमा पनि सुरूमा हिमताल नै फुटेको भनिएको थियो
लाङटाङको घटना बिल्कुलै नयाँ प्रकारको घटना भने होइन।
सन् २०२१ मा भारतको उत्तराखण्डस्थित चमोलीमा पनि ठूलो विपद आयो। सुरूका रिपोर्टले त्यसलाई हिमताल फुटेको बाढी भनेका थिए। पछि वैज्ञानिक अध्ययनले कथा फरक देखायो।
रोन्टी पिकबाट विशाल हिम–चट्टान भत्कियो। त्यो ऋषिगंगा उपत्यकामा झर्यो। बाटोमा पानी, ढुंगा र गेग्रान मिसिँदै अत्यन्त तीव्र गेग्रानयुक्त बहाव (debris flow) बन्यो। यसले दुईवटा जलविद्युत आयोजना ध्वस्त भए। दुई सयभन्दा बढी मानिसको ज्यान गयो।
यसै वर्ष मार्चमा 'कम्युनिकेसन्स अर्थ एन्ड इन्भाइरोमेन्ट'मा प्रकाशित परिप्रेक्ष्य लेख (Perspective) मा रयिस अहमद, अंशुमान भारद्वाज, लिडिया साम र ल्यान्डर भान ट्रिच्टले चमोली घटनालाई हिम–चट्टान पहिरोबाट उत्पन्न श्रृंखलाबद्ध विपदको महत्त्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।
सन् २०१६ मा पश्चिमी तिब्बतमा त अझ अनौठो घटना भयो।
केही महिनाको अन्तरमा छेउछाउका दुईवटा हिमनदी लगभग पूरै भत्किए। पछि 'नेचर जियोसाइन्स'मा प्रकाशित वैज्ञानिक अध्ययनले ती घटना विशिष्ट हिमनदी संरचनामा जलवायु र मौसमजन्य दबाब एकैसाथ काम गर्दा भएको निष्कर्ष निकालेको थियो।
भारत, तिब्बत र पछिल्लो पटक लाङटाङका यी घटनाले हिमाली जोखिमलाई केवल 'हिमनदी पग्लियो, ताल बन्यो, ताल फुट्यो' भन्ने एउटै ढाँचामा बुझेर मात्र नपुग्ने स्पष्ट संकेत गरेका छन्।
कहिलेकाहीँ पहाड र हिमनदीकै संरचना अस्थिर भएर एकैचोटि भत्किन सक्छ।
यी घटनाले हिमताल फुट्ने जोखिममा भइरहेको ध्यानसँगै हिम–चट्टान पहिरोजस्ता जोखिमलाई पनि अझ व्यवस्थित रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएका छन्।
अब नेपालले हिमताल मात्र हेरेर पुग्छ?
भारतको उत्तराखण्ड र लाङटाङ घटनाको नेपालका लागि ठूलो सन्देश छ।
हिमाली जोखिमको चर्चा गर्दा हिमताल फुट्ने बाढी अर्थात् ग्लेसियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड (Glacial Lake Outburst Flood–GLOF) लामो समयदेखि प्रमुख चिन्तामध्ये एक रहँदै आएको छ।
हिमताल फुट्ने जोखिम नेपालका हिमाली विपदसम्बन्धी अध्ययन, निगरानी र पूर्वसूचना प्रयासको एउटा महत्त्वपूर्ण केन्द्र रहँदै आएको छ।
यसमा जोखिमपूर्ण ताल पहिचान गरिन्छ। तालको आकार र पानी हेरिन्छ। तल्लो क्षेत्रमा जलमापन केन्द्र राखिन्छ। पूर्वसूचना प्रणाली बनाइन्छ। यी सबै महत्त्वपूर्ण छन्। किनभने, हामीकहाँ जोखिममा रहेका हिमाली तालहरू छन्।
तर लाङटाङले अर्को प्रश्न उठाएको छ — यदि माथि ठूलो हिमताल नै छैन भने? यदि हिमनदीसँगै पहाडको भित्तो नै भत्कियो भने?
अहमद र उनका सहकर्मीहरूले सन् २०२६ मार्चमा 'कम्युनिकेसन्स अर्थ एन्ड इन्भाइरोमेन्ट' मा प्रकाशित लेखमा हिम–चट्टान पहिरोलाई हिमालयका लागि छुट्टै र महत्त्वपूर्ण जोखिमका रूपमा हेर्नुपर्ने बताएका छन्।
उनीहरूका अनुसार पर्माफ्रस्ट कमजोर हुँदै जानु, हिमनदी र भिरको संरचना बदलिनु तथा एकपछि अर्को जोडिँदै जाने विपदलाई जोखिम नक्सा, पूर्वाधार योजना र जोखिम मूल्यांकनमा समेट्न आवश्यक छ।
उनीहरूले यस्ता हिममण्डलीय जोखिमसम्बन्धी विश्लेषणलाई जलविद्युत, सडक, पर्यटन लगायत हिमाली पूर्वाधारका वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन (Environmental Impact Assessment–EIA) मा अनिवार्य गरिनुपर्ने सुझाव दिएका छन्।
हिमनदीबाट पानी आउने र पर्माफ्रस्ट भएका उपत्यकाका जोखिम नक्सा पनि बदलिँदो अवस्थाअनुसार अद्यावधिक गर्नुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ।
यो पृष्ठभूमिमा नेपालले आफैलाई सोध्नुपर्ने प्रश्न स्पष्ट छ —
हाम्रा जलविद्युत आयोजना, सडक र बस्तीको जोखिम मूल्यांकन गर्दा माथिल्लो जलाधारका अस्थिर हिम–चट्टानी भिर र पर्माफ्रस्टलाई कति हेरेका छौं?
माथि ताल छ कि छैन मात्र हेर्छौं कि, पहाड नै कति स्थिर छ भनेर पनि हेर्छौं?
सबै हिमाली भिर चौबीसै घन्टा निगरानी गर्न सम्भव छैन। तर वैज्ञानिकहरूले अर्को बाटो सुझाएका छन्।
पहिले वर्षौंका भू–उपग्रह तस्बिर अध्ययन गरेर सम्भावित अस्थिर भिर पहिचान गर्ने। चिरा बढिरहेको छ कि छैन हेर्ने। भिर वा हिमनदी सर्दै छ कि छैन हेर्ने। तापक्रम र संरचनामा असामान्य परिवर्तन आएको छ कि छैन हेर्ने। त्यसपछि उच्च जोखिम देखिएका सीमित ठाउँमा राडार (radar), भू–स्थान निर्धारण प्रणाली (GPS/GNSS), जमिनको कम्पन मापन गर्ने उपकरण (geophone), क्यामेरा र तापीय मापन उपकरण (thermal sensor) जस्ता प्रविधि केन्द्रित गर्ने।
वैज्ञानिकहरूले यस्तै चरणबद्ध निगरानी पद्धतिलाई हिमालयका लागि व्यावहारिक बाटोका रूपमा सुझाएका छन्।
सीमापार जोखिमको उत्तर पनि सीमापार हुनुपर्छ
भोटेकोशीको विपदले पुरानो कठोर यथार्थ सम्झाएको छ — हिमालले राजनीतिक सीमा मान्दैन।
हिम–चट्टान एउटा देशमा भत्किन सक्छ। त्यसले नदी थुन्न सक्छ। र, केही मिनेट वा घन्टामै अर्को देशका बस्तीमा विपद ल्याउन सक्छ।
अहमद र उनका सहकर्मीहरूले सन् २०२६ मार्चमा प्रकाशित त्यही लेखमा हिमाली जोखिम सीमापार हुने भएकाले देशहरूबीच संयुक्त निगरानी, औपचारिक तथ्यांक आदानप्रदान र समन्वित चेतावनी प्रणाली आवश्यक रहेको बताएका छन्।
उनीहरूले इसिमोड, सार्क र बिमस्टेकजस्ता क्षेत्रीय संयन्त्रमार्फत वास्तविक समयमा सीमापार तथ्यांक आदानप्रदान र साझा निगरानीलाई संस्थागत गर्न सुझाव दिएका छन्।
माथिल्लो क्षेत्रको घटना तलतिरको विपद बन्न सक्छ। नेपाल र चीनबीच हिमाली जलाधारको मौसम, नदी, भू–उपग्रह र सम्भावित भिर अस्थिरतासम्बन्धी सूचना कति छिटो आदानप्रदान हुन्छ भन्ने प्रश्न अब केवल कूटनीतिक विषय रहेन। यो मानिसको ज्यानसँग जोडिएको विषय हो।
लाङटाङभन्दा ठूलो परिवर्तन
लाङटाङमा देखिएको अवस्था सम्पूर्ण हिन्दुकुश हिमालयमा भइरहेको ठूलो परिवर्तनको एउटा हिस्सा हो।
इसिमोडको सन् २०२३ को विस्तृत मूल्यांकनले सन् २०११ देखि २०२० सम्म हिन्दुकुश हिमालयमा हिमनदी हराउने गति अघिल्लो दशकको तुलनामा ६५ प्रतिशत बढी भएको देखाएको छ।
अहिलेको हरितगृह ग्यास उत्सर्जनको बाटो कायम रहे यो शताब्दीको अन्त्यसम्म यस क्षेत्रले आफ्नो अहिलेको हिमनदी परिमाणको ८० प्रतिशतसम्म गुमाउन सक्ने उसले चेतावनी दिएको छ।
अर्कातिर, पर्माफ्रस्ट पनि घट्दै छ। यसले पहिरो र उच्च भेगका पूर्वाधारका जोखिम बढाउने इसिमोडको निष्कर्ष छ।
अर्थात्, समस्या हिमनदी पग्लिएर भविष्यमा पानी घट्ने मात्र होइन, हिमाल बदलिने क्रममै जोखिम बढ्न सक्छ। यसले हिमनदी फुट्न सक्छ। पर्माफ्रस्ट पग्लन्छ। पहाडको पुरानो स्थिरता बदलिन्छ। नयाँ ताल बन्छन्। कहिलेकाहीँ हिम–चट्टान भत्किन्छ। त्यो पानी र गेग्रानसँग मिसिएर सुरू भएको स्थानभन्दा धेरै टाढासम्म विनाश ल्याउन सक्छ।
लाङटाङको लिरूङ हिमाल वास्तवमा किन फुट्यो भन्ने अन्तिम वैज्ञानिक उत्तर आउन समय लाग्नेछ — सायद कुनै विशेष चिरा निर्णायक थियो! सायद दशकौंको तापक्रम वृद्धिले भिरलाई कमजोर बनाएको थियो! सायद पर्माफ्रस्टको क्षय महत्त्वपूर्ण थियो! सायद घटनाअघिको गर्मी र पग्लिएको पानीले अन्तिम धक्का दियो!
वा, यी सबैसँगै त्यहाँको प्राकृतिक भूगर्भ नै निर्णायक थियो, सायद!
अनुसन्धानले त्यो बिस्तारै बताउनेछ। तर हाम्रा लागि अर्को गहन प्रश्न खडा भएको छ — हिमाली जोखिमबारे हाम्रो बुझाइ नै पुरानो हुँदै गएको त छैन?
हामीले वर्षौंदेखि उपत्यकामाथिको हिमताल हेर्न सिक्यौं। अब हिमतालभन्दा माथिको पहाड पनि हेर्न सिक्नुपर्ने हुन सक्छ।
किनभने, हामीले सडक, जलविद्युत आयोजना, पुल र बस्ती बनाइरहेको आजको हिमाल ३० वा ५० वर्षअघिको हिमालजस्तो छैन।
हिमाल बदलिँदै छ।
नेपालले त्यसबाट आउने जोखिम बुझ्ने र त्यसका लागि तयार हुने तरिका पनि बदल्नुपर्नेछ।
***
सम्पादकीय नोट — यो स्टोरीका लागि अनुसन्धान सामग्री खोज्न, व्यवस्थित गर्न र प्रारम्भिक मस्यौदा विकास गर्न एआई प्रयोग गरिएको छ। शृंखलामा प्रयोग गरिएका प्रमुख तथ्य, दाबी र व्याख्या उपलब्ध प्राथमिक तथा विश्वसनीय स्रोतसँग पुनः जाँचिएका छन्। अनुसन्धान सामग्रीको खोजी र व्यवस्थापनपछि नेपालका हिमताल विज्ञ सुदीप ठकुरीसँग लेखक स्वयंले कुरा गरेको हो।
-1787828085.jpeg)
