गाइनेकोमास्टिया भन्नाले पुरुषमा स्तन ग्रन्थि अस्वाभाविक रूपमा बढ्नु हो। यो समस्या एकतर्फी वा दुवै तर्फी हुन सक्छ।
यो अवस्था नवजात शिशु, किशोरावस्था र वृद्ध उमेर— तीनै चरणमा देखिन सक्छ। विशेष गरी किशोरावस्थामा हर्मोनको असन्तुलनका कारण यो समस्या धेरै देखिन्छ। विभिन्न अध्ययनअनुसार किशोर उमेरका करिब ३०–६० प्रतिशत केटाहरूमा कुनै न कुनै हदसम्म गाइनेकोमास्टिया देखिन सक्छ।
सकारात्मक पक्ष के हो भने, किशोरावस्थामा देखिने धेरैजसो गाइनेकोमास्टिया १ देखि २ वर्षभित्र आफैँ घटेर जान्छ। तर यदि २ वर्षसम्म पनि समस्या नघटेमा, त्यसलाई स्थायी गाइनेकोमास्टिया मानिन्छ र त्यस अवस्थामा शल्यक्रिया नै मानक उपचार हुन्छ।
लक्षणहरू कसरी थाहा पाउने?
गाइनेकोमास्टियाका लक्षणहरू व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छन्-
- निप्पलमुनि कडा गिर्खा वा ग्रन्थि जस्तो महसुस हुनु
- प्रारम्भिक चरणमा हल्का दुखाइ वा चसक्क हुने पीडा
- स्तन क्षेत्र तापक्रमप्रति संवेदनशील हुनु
- चिसो मौसममा वा नुहाउँदा स्तन केही सानो देखिनु
- एकतर्फ वा दुवैतर्फ असमान रूपमा बढ्नु
दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा, गाइनेकोमास्टियाबाट पुरुषमा स्तन क्यान्सर हुने जोखिम अत्यन्त न्यून हुन्छ। तर असामान्य कडा गिर्खा, छालामा परिवर्तन वा निप्पलबाट रगत बग्ने लक्षण देखिएमा चिकित्सकको सल्लाह आवश्यक हुन्छ।
गाइनेकोमास्टियाका कारणहरू
गाइनेकोमास्टियाका प्रमुख कारणहरूमा टेस्टोस्टेरोन र एस्ट्रोजेन हर्मोनको असन्तुलन, मोटोपन, केही औषधिहरू, कलेजो वा थाइराइडसम्बन्धी समस्या पर्दछन्।
केही दुर्लभ अवस्थामा गाइनेकोमास्टिया लाइनफेल्टर सिन्ड्रम जस्तो आनुवंशिक समस्यासँग सम्बन्धित हुन सक्छ।
त्यसै गरी, मांसपेशी बढाउने उद्देश्यले एनाबोलिक स्टेरोइड प्रयोग गर्ने व्यक्तिहरूमा पनि गाइनेकोमास्टिया हुने जोखिम उच्च हुन्छ।
किशोर र युवामा पर्ने गहिरो मनोवैज्ञानिक असर
गाइनेकोमास्टिया भएका केटाहरू प्रायः आफ्नो शरीरप्रति नकारात्मक धारणा विकास गर्न थाल्छन्। टाइट कपडा लगाउन हिचकिचाउने, खेलकुद वा पौडीजस्ता गतिविधिबाट टाढा रहने, साथीहरूको जिस्क्याइबाट बच्न खोज्ने व्यवहार देखिन्छ।
यसले आत्मविश्वास घटाउने, सामाजिक अलगाव बढाउने र चिन्ता तथा डिप्रेसनजस्ता मानसिक समस्या निम्त्याउन सक्छ। धेरैजसो अवस्थामा यसले पढाइ, काम र समग्र जीवनस्तरमा प्रत्यक्ष असर पार्छ।
ओपिडीमा देखिने दैनिक यथार्थ: अभिभावकले बुझ्नै पर्ने सन्देश
हाम्रो ओपिडीमा हामीले दैनिक रूपमा सुन्ने कथा एउटै हुन्छ— गाइनेकोमास्टियाका कारण धेरैजसो बिरामी मानसिक र मनोवैज्ञानिक रूपमा गहिरो रूपमा प्रभावित हुन्छन्।
यी बिरामीहरू प्रायः किशोर वा युवा उमेरका हुन्छन्, जसले शल्यक्रियाको खर्च आफैँ व्यहोर्न सक्दैनन्। जब उनीहरूले आफ्नो पीडा अभिभावकसँग बाँड्छन्, धेरैजसो अवस्थामा यसलाई ‘सानो कुरा’ वा ‘आफैँ ठिक हुन्छ’ भनेर हल्का रूपमा लिइन्छ वा बेवास्ता गरिन्छ। दुःखद यथार्थ के हो भने, धेरै अभिभावकहरू समस्या अत्यन्तै गम्भीर भएपछि मात्र बच्चालाई लिएर अस्पताल आइपुग्छन्।
गाइनेकोमास्टिया कुनै कल्पनाको समस्या होइन— यो बालबालिका र किशोरहरूको वास्तविक पीडा हो। लामो समयसम्म बेवास्ता हुँदा कतिपय अवस्थामा अत्यधिक मानसिक तनाव देखिन्छ र केही दुर्लभ तर गम्भीर अवस्थामा उनीहरू मानसिक रूपमा पूर्ण रूपमा भाँचिने अवस्थामा पुग्न सक्छन्। त्यसैले अभिभावकहरूले आफ्ना सन्तानको कुरा गम्भीरतापूर्वक सुन्नु, बुझ्नु र समयमै विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ।
ओपिडीको अर्को यथार्थ कथा: गाउँबाट आएको एक किशोर
केही समयअघि टाढाको गाउँबाट एक किशोर हामीकहाँ ओपिडीमा आएका थिए। विद्यालयमा साथीहरू र वरपरका मानिसहरूको निरन्तर जिस्क्याइका कारण उनी बिस्तारै मानिसहरूसँग बोल्न छाडे। घरमै धेरै समय बस्न थाले र सामाजिक सम्पर्क कम हुँदै गयो।
समयसँगै उनले विद्यालय जान पनि छाडे। एक्लै बस्ने अवस्था बढ्दै गयो र अन्ततः उनी डिप्रेसनमा पुगे। परिवारले मनोचिकित्सककहाँ लगेर उपचार सुरु गरेपछि मात्र अवस्था केही स्थिर भयो।
पछि उनी हामीकहाँ आए र आवश्यक मूल्याङ्कनपछि गाइनेकोमास्टियाको शल्यक्रिया गरियो। शल्यक्रियापछि उनको आत्मविश्वास र मानसिक अवस्था उल्लेखनीय रूपमा सुधार भयो र अहिले उनी सामान्य जीवनतर्फ फर्कँदै छन्। यो कथा कुनै एक व्यक्तिको मात्र होइन— हामीले ओपिडीमा बारम्बार देख्ने यथार्थ हो।
उपचारका विकल्पहरू
किशोरावस्थामा देखिने धेरैजसो गाइनेकोमास्टिया १–२ वर्षभित्र आफैँ घट्ने भएकाले प्रारम्भिक अवस्थामा निगरानी पर्याप्त हुन सक्छ। तर २ वर्षसम्म पनि समस्या नघटेमा शल्यक्रिया नै मानक उपचार हो।
हाल स्विकारिएको सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार विधि भनेको लिपोसक्सन र ग्ल्यान्ड एक्सिसनको संयोजन हो।
लिपोसक्सन अतिरिक्त बोसो हटाउन गरिन्छ।
ग्ल्यान्ड एक्सिसन स्तनको कडा ग्रन्थि पूर्ण रूपमा हटाउन गरिन्छ।
धेरैजसो बिरामीमा बोसो र ग्रन्थि दुवैको मिश्रण हुने भएकाले यी दुई विधि एकै पटक संयुक्त रूपमा प्रयोग गरिन्छ। अनुभवी प्लास्टिक सर्जनबाट गरिएमा यो शल्यक्रिया तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित, जटिलता कम हुने र दीर्घकालीन रूपमा सन्तोषजनक नतिजा दिने हुन्छ।
यसका अतिरिक्त, नेपालमा गाइनेकोमास्टियाको शल्यक्रिया पश्चिमी देशहरूको तुलनामा अत्यन्तै किफायती छ। उपचार खर्च कम हुनु, अनुभवी प्लास्टिक सर्जनहरूको उपलब्धता र सन्तोषजनक नतिजाका कारण धेरै बिरामीहरू विदेशबाट नेपाल आएर गाइनेकोमास्टियाको उपचार गराइरहेका छन्।
पश्चिमी देशहरूमा अत्यन्त महँगो पर्ने यो शल्यक्रिया नेपालमा गुणस्तरीय सेवासहित किफायती रूपमा उपलब्ध भएकाले चिकित्सा पर्यटनको दृष्टिले पनि यो महत्त्वपूर्ण क्षेत्र बन्दै गएको छ।
निष्कर्ष
गाइनेकोमास्टिया केवल शारीरिक बनावटको समस्या होइन— यो मानसिक स्वास्थ्य, आत्मविश्वास, पढाइ र भविष्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो।
यदि गाइनेकोमास्टियाका कारण बच्चा वा युवा मानसिक रूपमा पीडित छन् भने त्यसलाई बेवास्ता गर्नु होइन, समयमै बुझ्नु, सहयोग गर्नु र उपचारतर्फ अगाडि बढ्नु नै अभिभावकको दायित्व हो। सही समयमा गरिएको निर्णयले धेरै युवाको जीवनको दिशा नै परिवर्तन गर्न सक्छ।
(लेखक प्लास्टिक तथा कस्मेटिक सर्जन हुन्।)
-1746009348.jpg)
