अनिता खरेलद्वारा लिखित ३५४ पृष्ठको उपन्यास ‘आदिरा’ सामान्य अर्थमा पढिने काल्पनिक वा साहसिक कथा मात्र होइन। यो प्रकृति, मानव सभ्यता, शक्ति, न्याय, समानता, प्रेम, पारिवारिक सम्बन्ध, लैङ्गिक भूमिका, सत्ता, नेतृत्व र आत्मपहिचानजस्ता गम्भीर प्रश्नलाई स्वैरकल्पनाको आकर्षक संसारभित्र प्रस्तुत गरिएको कृति हो।
उपन्यासले पाठकलाई सुरुमा काठमाडौँको कीर्तिपुर र चोभारजस्ता परिचित सामाजिक परिवेशमा उभ्याउँछ, तर कथा अघि बढ्दै जाँदा त्यही परिचित संसारबाट रहस्य, जादु र अलौकिक शक्तिले भरिएको एउटा अद्भुत संसार ‘आदिरा’तर्फ लैजान्छ। परिचित यथार्थबाट अपरिचित कल्पनाको संसारमा हुने यही यात्रा उपन्यासको प्रमुख आकर्षण बनेको छ।
समानता, प्रेम, पारिवारिक सम्बन्ध, लैङ्गिक भूमिका र आत्मपहिचानका प्रश्नहरूलाई स्वैरकल्पनाको आकर्षक संसारभित्र प्रस्तुत गरिएको कृति हो। उपन्यासले पाठकलाई सुरुमा कीर्तिपुर र चोभारको परिचित सामाजिक परिवेशमा उभ्याउँछ, तर विस्तारै त्यही परिचित संसारबाट एउटा रहस्यमय, जादुमयी र अलौकिक संसार ‘आदिरा’तर्फ लैजान्छ। यही परिचित र अपरिचित संसारबीचको यात्रा नै उपन्यासको प्रमुख आकर्षण बनेको छ।
उपन्यासको प्रारम्भिक परिवेश हेर्दा पाठकले एउटा सामान्य किशोरको कथा पढ्दैछु जस्तो महसुस गर्न सक्छन्। रुद्र आफ्नी आमा–बाबुसँग बस्छ। परिवारभित्रको तनाव, बाको मदिरापान, आमाको पीडा, पढाइप्रतिको दबाब र किशोर मनको द्वन्द्वले कथा सुरु हुन्छ। रुद्रको साथी काव्या उसको जीवनको महत्वपूर्ण पात्रका रूपमा आउँछे। चोभारको रहस्यमय दरबार, भूतघरको स्थानीय विश्वास, मीठो आवाज, सपना र अनौठा संकेतहरूले कथा विस्तारै रहस्य र कल्पनाको दिशातर्फ मोडिन्छ। यसरी उपन्यासले सामान्य सामाजिक यथार्थबाट अलौकिक संसारमा प्रवेश गर्ने पुल निकै स्वाभाविक रूपमा निर्माण गरेको देखिन्छ।
‘आदिरा’को सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष यसको कल्पनाशील संसार निर्माण हो। उपन्यासमा आदिरा केवल एउटा ठाउँ होइन; त्यो आफ्नै नियम, शक्ति, प्रकृति, इतिहास, संस्कृति र चेतना भएको जीवित संसार हो। यहाँ पर्वतसँग संवाद गर्न सकिन्छ, रत्नले जीवनको शक्ति धारण गर्छ, पशुपक्षी र प्रकृतिसँग मानिसको सम्बन्ध स्थापित हुन्छ र मानव पात्रहरू विभिन्न अलौकिक शक्तिसँग जोडिन्छन्।
पल्लवी रत्न, श्वेतवृक्ष, पल्लव तलाउ, रानीलहरी, पर्वतराज, आदिरादेवी, अक्षरादेवी र त्रिकुट जस्ता संरचना तथा पात्रहरूले उपन्यासलाई मिथकीय स्वरूप दिन्छन्। विशेषतः प्रकृतिलाई निर्जीव वस्तुका रूपमा नभई जीवन र चेतनासँग जोडेर प्रस्तुत गर्नु लेखकको महत्वपूर्ण कल्पनात्मक शैली हो। चट्टानभित्र जीवनधारा बहने, पर्वतले बाटो खोलिदिने र रत्नमार्फत आदिरादेवीको जीवनशक्ति कायम रहने प्रसंगले प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्धलाई प्रतीकात्मक रूपमा बलियो बनाउँछ।
रानीलहरीको प्रसंग पनि उल्लेखनीय छ। बाहिरबाट सुन्दर फूलले भरिएको बाटो वास्तवमा काँडैकाँडाले भरिएको रहेछ भन्ने अनुभूति केवल रोमाञ्चक घटनामात्र होइन, भ्रम र यथार्थबीचको द्वन्द्वको प्रतीक पनि हो। मानिसले जे देख्छ, त्यो सधैँ सत्य हुँदैन; सत्य पहिचान गर्न चेतना, विवेक र अनुभव आवश्यक हुन्छ भन्ने सन्देश यसमा भेटिन्छ।
उपन्यासको केन्द्रमा रहेको रुद्रको चरित्र विकास पनि अत्यन्त रोचक छ। कथाको प्रारम्भमा ऊ परिवार, पढाइ, साथीभाइ र भविष्यको अन्योलमा रहेको सामान्य किशोरका रूपमा देखिन्छ। तर कथा अघि बढ्दै जाँदा उसको जन्म, वंश, शक्ति र अस्तित्वसँग सम्बन्धित रहस्यहरू क्रमशः खुल्दै जान्छन्। यही रहस्यको उद्घाटनसँगै रुद्रको चरित्रले पनि नयाँ अर्थ प्राप्त गर्छ।
पछि रुद्र आफ्नै वास्तविक पहिचानसँग जोडिँदै रुद्राक्षदेवीका रूपमा स्थापित हुन्छ। यही रूपान्तरण उपन्यासको सबैभन्दा महत्वपूर्ण वैचारिक यात्रामध्ये एक हो। रुद्राक्षदेवीको यात्रा केवल एउटा अलौकिक संसार बचाउने बाहिरी यात्रा होइन; त्यो आफूलाई चिन्ने, आफ्नो शक्ति स्वीकार गर्ने र आफ्नो अस्तित्वको अर्थ खोज्ने आन्तरिक यात्रा पनि हो।
विशेषतः उपसंहारमा आदिराको अभिभावकत्व स्वीकार गर्न उसले अस्वीकार गरेको प्रसंग अत्यन्त अर्थपूर्ण छ। पुस्तौँदेखि एउटै वंशले अभिभावकत्व गर्दै आएको परम्परालाई उसले चुनौती दिन्छे। शक्तिशाली व्यक्ति नै अभिभावक हुनुपर्छ भन्ने मान्यताको सट्टा सुशासन, न्याय र विवेकका आधारमा नेतृत्व चयन हुनुपर्छ भन्ने उसको विचार उपन्यासको आधुनिक र प्रगतिशील पक्ष हो।
‘आदिरा’को अर्को उल्लेखनीय विशेषता यसको नारीकेन्द्रित चेतना हो। अक्षरादेवी, काव्या, माया, तारा, मन्दाकिनी र रुद्राक्षदेवी आफैँका माध्यमबाट लेखकले महिलालाई कमजोर, आश्रित वा केवल भावनात्मक पात्रका रूपमा मात्र प्रस्तुत गरेकी छैनन्। उनीहरू निर्णय लिने, युद्ध गर्ने, नेतृत्व गर्ने, प्रकृतिको रक्षा गर्ने र परिवर्तनको संवाहक बन्ने भूमिकामा छन्।
अक्षरादेवी विशेष रूपमा प्रभावशाली पात्र हुन्। उनी आदिराकी संरक्षक मात्र होइनन्; संकटको समयमा निर्णय लिन सक्ने दृढ र साहसी नेतृत्वकर्ता पनि हुन्। राजेन्द्रदेवसँगको उनको संघर्षले शक्ति र विचारको द्वन्द्वलाई देखाउँछ। त्यस्तै काव्याको चरित्र पनि मित्रता, साहस र परिवर्तनसँग जोडिएको छ।
महिला पात्रहरूलाई केन्द्रमा राखेर लेखकले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएकी छन्। शक्ति र नेतृत्वको अधिकार केवल पुरुषको विशेषाधिकार किन हुनुपर्छ? यस अर्थमा ‘आदिरा’लाई लैङ्गिक समानताको दृष्टिले पनि पढ्न सकिन्छ।
उपन्यासमा त्रिकुट केवल एउटा राक्षसी शक्ति होइन; ऊ लोभ, हिंसा, नकारात्मकता, दमन र प्रकृतिविरोधी मानसिकताको प्रतीकका रूपमा उभिएको छ। त्यसको प्रभावमा परेका पात्रहरू आफ्नो विवेक गुमाउँछन्। राजेन्द्रदेव यसै शक्तिको मानवीय प्रतिनिधिजस्तो देखिन्छ।
राजेन्द्रदेवको चरित्रमा महत्वाकांक्षा, छल, अहंकार र सत्ता–लालसा प्रमुख छन्। आफ्नै परिवार र समुदायलाई समेत विनाशतर्फ लैजान तयार हुनु उसको चरित्रको त्रासदी हो। अन्त्यमा रुद्राक्षदेवीले आफ्नै पिताविरुद्ध युद्ध गर्नुपर्ने अवस्था आउनु अत्यन्त मार्मिक छ। यहाँ युद्ध बाहिरी शत्रुसँग मात्र नभई आफ्नै रक्तसम्बन्ध, अतीत र पहिचानसँगको संघर्ष बन्न पुग्छ।
उपन्यासको अन्त्यमा राजेन्द्रदेवको पराजयसँगै त्रिकुटको शक्ति कमजोर हुन्छ। तर लेखकले वास्तविक विजयलाई केवल शत्रुको विनाशमा सीमित गरेकी छैनन्। उपसंहारमा अक्षरादेवीले युद्ध वास्तवमा ‘हामीभित्रकै अन्धकार र उज्यालोबीच’ भएको कुरा प्रस्तुत गर्नु उपन्यासको मूल दर्शनलाई स्पष्ट पार्ने महत्वपूर्ण क्षण हो। यसले ‘त्रिकुट’लाई बाहिरी दानवभन्दा पनि मानिसभित्र जन्मिन सक्ने नकारात्मक प्रवृत्तिका रूपमा बुझ्न मद्दत गर्छ।
‘आदिरा’को गहिरो तहमा रहेको अर्को विषय प्रकृतिप्रतिको सम्मान हो। आदिरामा प्रकृति र मानिस अलग छैनन्। पर्वत, नदी, तलाउ, रत्न, वृक्ष, पशुपक्षी र मानिस एकअर्कासँग सम्बन्धित छन्। प्रकृतिलाई नियन्त्रण गर्ने वस्तुका रूपमा होइन, सहअस्तित्वको आधारका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
यस दृष्टिले उपन्यासमा समकालीन पर्यावरणीय चिन्तनसमेत भेटिन्छ। प्रकृतिप्रतिको द्वेष, शोषण र अन्याय अन्ततः मानिसकै विनाशको कारण बन्न सक्छ भन्ने चेतावनी कथा र पात्रहरूको संघर्षमार्फत व्यक्त हुन्छ। पल्लवी रत्न र श्वेतवृक्ष यस अर्थमा जीवन, पुनर्जागरण र प्रकृतिको शक्तिका प्रतीक बनेका छन्।
यो उपन्यास सरल भाषाशैली, प्रवाहपूर्ण र संवादप्रधान छ। किशोर पात्रहरूको संवादमा सहजता छ भने अलौकिक संसारका प्रसंगमा भाषाले रहस्य र रोमाञ्च पैदा गर्छ। दृश्य निर्माणमा पनि लेखक सफल देखिन्छिन्। चोभारको पुरानो दरबार, अँध्यारो गुफा, पल्लव तलाउ, श्वेतवृक्ष, रानीलहरीको भ्रमपूर्ण बाटो र युद्धका दृश्यहरू पाठकको कल्पनामा चित्रजस्तै उभिन्छन्।
‘आदिरा’को अन्त्य विशेष रूपमा सफल छ। त्रिकुटमाथि आदिराको विजयसँगै कथा समाप्त भएको भए यो सामान्य ‘असलले खराबलाई हरायो’ भन्ने निष्कर्षमा सीमित हुन सक्थ्यो। तर लेखकले त्यसपछि अभिभावकत्व, सत्ता, परम्परा र परिवर्तनको प्रश्न उठाएकी छन्।
रुद्राक्षले पुरानो परम्परा स्वीकार नगरी नयाँ युगको आवश्यकता औँल्याउँछ। उसको भनाइमा आदिराको नेतृत्व एउटै वंश वा शक्तिशाली व्यक्तिको अधिकारमा सीमित हुनु हुँदैन। यहीँबाट उपन्यासले नयाँ राजनीतिक तथा सामाजिक दर्शन प्रस्तुत गर्छ— नेतृत्व वंशका आधारमा होइन, न्याय, सुशासन र सामूहिक हितका आधारमा हुनुपर्छ।
‘नयाँ युगको सुरुवात हुन्छ’ भन्ने भावले उपन्यासको मूल उद्देश्यलाई समेट्छ। यो नयाँ युग केवल आदिराको राजनीतिक परिवर्तन होइन; चेतना, समानता, न्याय र आत्मनिर्णयको नयाँ युग हो।
समग्रमा ‘आदिरा’ नेपाली साहित्यमा स्वैरकल्पना र सामाजिक चेतनाको संयोजन गर्ने महत्वपूर्ण प्रयासका रूपमा लिन सकिन्छ। यसमा किशोर मनोविज्ञान, पारिवारिक सम्बन्ध, रहस्य, प्रेम, साहसिक यात्रा, प्रकृति, शक्ति–संघर्ष र सामाजिक न्यायलाई एउटै कथाभित्र जोडिएको छ। विशेषतः नेपाली परिवेशका चोभार, कीर्तिपुरजस्ता परिचित स्थानलाई आधार बनाएर एउटा छुट्टै अलौकिक संसार निर्माण गर्नु यसको मौलिक पक्ष हो।
उपन्यासको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको कल्पनाशीलता र प्रतीकात्मकता हो। ‘आदिरा’ एउटा काल्पनिक संसार भए पनि त्यसमा उठाइएका प्रश्नहरू वास्तविक जीवनसँग सम्बन्धित छन्। हामी कसरी नेतृत्व गर्छौं? शक्ति पाएपछि हाम्रो व्यवहार कस्तो हुन्छ? परम्परालाई कहिले प्रश्न गर्ने? प्रकृतिसँग हाम्रो सम्बन्ध कस्तो हुनुपर्छ? न्याय र समानताको आधार के हो? र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, हामी वास्तवमा को हौँ?
रुद्राक्षदेवीको यात्रा अन्ततः आदिरालाई बचाउने यात्राभन्दा पनि आफूलाई चिन्ने यात्रा हो। यही कारण ‘आदिरा’लाई केवल जादु, युद्ध र रहस्यको उपन्यासका रूपमा पढ्नु यसको गहिराइलाई सीमित गर्नु हुनेछ। यो अन्धकारमाथि उज्यालोको, अन्यायमाथि न्यायको र अहंकारमाथि आत्मसम्मानको विजयको कथा हो।
‘आदिरा’ किशोर तथा युवा पाठकका लागि विशेष आकर्षक हुने, तर वयस्क पाठकलाई पनि सामाजिक, पर्यावरणीय र दार्शनिक प्रश्नहरूमा सोच्न बाध्य बनाउने उपन्यास हो। कथाको अन्त्यले अर्को यात्राको सम्भावना खुला छोडेको छ। रुद्राक्षदेवीले आफ्नै जन्म, वंश, राजेन्द्रदेव, चोभारको दरबार र आफ्नो शक्तिको वास्तविक रहस्य खोज्न हिमालयतर्फ जाने घोषणा गर्छे। त्यसैले ‘आदिरा’को अन्त्य वास्तवमा अन्त्य होइन; यो अर्को खोज र अर्को कथाको सम्भावनातर्फ खोलिएको ढोका हो।
