हिमालयको काखमा रहेको भुटानको नाम मैले धेरै अघिदेखि सुन्दै आएको थिएँ। सानो देश भए पनि यसको चर्चा जहिले पनि फरक तरिकाले हुन्थ्यो। अरू देशहरू आर्थिक विकास, उद्योग र प्रविधिको हिसाबले चिनिन्छन् भने भुटानलाई ‘खुसीको राष्ट्र’ भनेर चिनिन्थ्यो। सुरुमा मलाई यो कुरा अलि अचम्म लाग्थ्यो। देश कसरी खुसीको आधारमा चल्न सक्छ भन्ने प्रश्न मनमा बारम्बार आउँथ्यो। तर करिब एक वर्षअघि मैले आफैँ भुटान जाने मौका पाएँ र त्यो यात्रा केवल घुमफिर मात्र रहेन, मेरो सोच बदल्ने अनुभव बन्यो।
भुटान पुग्ने बित्तिकै मैले महसुस गरेको पहिलो कुरा थियो, यहाँको गति। हाम्रो जस्तो छिटो दौडिने समाजभन्दा बिलकुल फरक, यहाँ सबै कुरा ढिलो, शान्त र व्यवस्थित देखिन्छ। थिम्पु जस्तो राजधानी सहरमा समेत ट्राफिक लाइट छैन। सुरुमा त्यो देख्दा अनौठो लाग्यो, तर केही समयपछि बुझ्न सकिन्छ कि त्यहाँको प्रणाली विश्वास र अनुशासनमा आधारित छ। एक जना ट्राफिक पुलिसले हातले ट्राफिक मिलाइरहेको देख्दा त्यो केवल व्यवस्था मात्र नभई संस्कृतिको एउटा भाग जस्तो लाग्यो।
मैले भुटानको इतिहास पढेको थिएँ। पद्मसम्भवको बारेमा, जबद्रुङ न्गावाङ नामग्यालको एकीकरणको बारेमा, र उगेन वाङचुकको राजतन्त्र स्थापना बारेमा। तर जब म पारो, पुनाखा र थिम्पुका जोंगहरूमा पुगेँ, तब त्यो इतिहास कागजमा लेखिएको शब्द जस्तो लागेन, त्यो प्रत्यक्ष अनुभव भयो।
पुनाखा जोंग पुगेको दिन अझै सम्झिन्छु। नदीको संगममा बनेको त्यो विशाल संरचना, वरिपरि शान्त वातावरण, भित्र ध्यानमा बसेका भिक्षुहरू र त्यो ठाउँको ऊर्जा। त्यहाँ उभिँदा मलाई लाग्यो कि यो केवल भवन होइन, यो समयको कथा हो। त्यहाँको एक गाइडले मलाई भनेका थिए, ‘हाम्रो लागि जोंग भनेको हाम्रो पहिचान हो।’ त्यो कुरा साधारण लागे पनि त्यसको अर्थ निकै गहिरो थियो।
जोगहरूमा प्रशासन पनि चल्छ, धार्मिक कार्यक्रम पनि हुन्छ र मानिसहरूको दैनिक जीवन पनि त्यहीँसँग जोडिएको हुन्छ। त्यो देख्दा मलाई हाम्रो समाजसँग तुलना गर्न मन लाग्यो। हामी धेरै ठाउँमा धर्म, राज्य र समाजलाई अलग-अलग राख्छौँ, तर भुटानमा ती सबै एकै ठाउँमा मिसिएका छन्।
त्यहाँ बसेर मैले केही भिक्षुहरूसँग कुरा गर्ने मौका पाएँ। उनीहरूले धर्मलाई पूजा मात्र नभई ‘जीवन जिउने तरिका’ को रूपमा व्याख्या गरे। उनीहरूको बोलीमा शान्ति थियो, व्यवहारमा सन्तुलन थियो। त्यो देख्दा मैले बुझेँ कि किन भुटानमा मानसिक शान्तिलाई यति महत्त्व दिइन्छ।
भुटानमा भाषा पनि निकै रोचक लाग्यो। जोङ्खा बोल्दा एकदमै फरक सुनिन्छ, तर त्यसमा एउटा मिठास छ। धेरैजसो मानिसहरूले अंग्रेजी राम्रो बोल्छन् तर आफ्नो भाषा बोल्दा उनीहरूको आत्मविश्वास फरक देखिन्छ। मैले केही शब्दहरू सिक्ने प्रयास पनि गरेको थिएँ र त्यो अनुभव रमाइलो मात्र नभई भावनात्मक पनि थियो।
एक साँझ, थिम्पुमा केही स्थानीय युवाहरूसँग बसेर लामो कुरा भयो। हामीले चिया खाँदै विभिन्न विषयमा कुरा गरिरहेका थियौँ। मैले उनीहरूलाई सोधेँ, ‘तपाईंहरूलाई जिएनएच कस्तो लाग्छ?’ उनीहरू हाँसे र भने, ‘यो हाम्रो लागि किताबमा लेखिएको कुरा होइन, हाम्रो जीवनको भाग हो।’
त्यो उत्तरले मलाई निकै सोच्न बाध्य बनायो। हामी धेरै ठाउँमा विकास भन्नाले पैसा, काम र अवसरलाई मात्र बुझ्छौँ। तर भुटानमा विकास भन्नाले परिवार, समाज, मानसिक अवस्था र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई पनि बराबर महत्त्व दिइन्छ।
तर भुटान केवल परम्परामा अड्किएको देश होइन भन्ने कुरा पनि मैले त्यहीँ महसुस गरेँ। मैले केही प्राविधिक क्षेत्रका मानिसहरूसँग भेट्ने मौका पाएँ, जहाँ उनीहरूले बिटकोइन माइनिङको कुरा गरे। सुरुमा मलाई विश्वास नै लागेन। यस्तो शान्त, आध्यात्मिक देशमा बिटकोइन माइनिङ?
तर जब मैले बुझ्दै गएँ, तब थाहा भयो कि यो सोच निकै गहिरो छ। भुटानसँग प्रशस्त जलविद्युत् छ। त्यो ऊर्जा प्रयोग गरेर उनीहरूले बिटकोइन माइनिङ गरिरहेका छन्। यसले उनीहरूलाई डिजिटल सम्पत्ति बनाउन सहयोग गरिरहेको छ।
एक जना व्यक्तिले मलाई भनेका थिए, ‘हामीले हाम्रो प्रकृति प्रयोग गरेर भविष्य बनाइरहेका छौँ।’ त्यो वाक्यले मलाई निकै छोयो।
त्यस्तै, गेलेफु माइन्डफुलनेस सिटीको कुरा पनि मैले त्यहीँ सुनेँ। यो परियोजना निकै ठुलो सोचको परिणाम हो। यो केवल सहर होइन, एउटा नयाँ तरिकाले सहर बनाउने प्रयास हो। जहाँ व्यापार, प्रविधि, शिक्षा र मानसिक शान्ति एकैसाथ अघि बढ्छ।
जिग्मे खेसर नामग्याल वाङचुकको सोचमा आधारित यो परियोजना भविष्यमा भुटानलाई नयाँ स्तरमा लैजान सक्छ।
तर सबै कुरा सजिलो छैन भन्ने कुरा पनि मैले महसुस गरेँ। मैले भेटेका धेरै युवाहरू विदेश जान चाहन्थे। उनीहरूलाई अवसर चाहिएको थियो। उनीहरूले भने, ‘हामीलाई शान्ति मात्र होइन, काम पनि चाहिन्छ।’
त्यो कुरा सुन्दा मलाई लाग्यो, भुटान पनि परिवर्तनको बाटोमा छ। परम्परा जोगाउँदै आधुनिक बन्नु सजिलो कुरा होइन।
तर मेरो यात्राको सबैभन्दा ठुलो सिकाइ के भयो भने, भुटानले मलाई ‘जीवनलाई ढिलो जिउन’ सिकायो। हामी सधैँ दौडिरहेका हुन्छौँ, तर किन दौडिरहेका छौँ भन्ने कुरा कहिल्यै सोच्दैनौँ। भुटानले मलाई त्यो सोच्न बाध्य बनायो।
त्यहाँको शान्त वातावरण, मानिसहरूको व्यवहार, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, सबैले मलाई एउटै कुरा सिकायो; जीवन केवल काम, पैसा र लक्ष्य मात्र होइन, जीवन भनेको अनुभव हो, सम्बन्ध हो, सन्तुलन हो।
आज पनि जब म भुटानको बारेमा सोच्दछु, मलाई त्यो देश एउटा नक्सामा देखिने ठाउँ जस्तो लाग्दैन। मलाई त्यो एउटा अनुभव जस्तो लाग्छ। एउटा यस्तो अनुभव जसले मलाई मेरो जीवन हेर्ने तरिका नै परिवर्तन गरिदियो।
सायद यही कारणले भुटानलाई बुझ्न केवल त्यहाँ जानु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यहाँ बसेर, मानिसहरूसँग कुरा गरेर, त्यो वातावरण महसुस गरेर मात्र बुझ्न सकिन्छ।
अन्ततः, भुटानले मलाई दिएको सन्देश सरल छ, ‘जिन्दगीलाई केवल अगाडि बढाउन होइन, महसुस गर्न पनि सिक।’
-1746009348.jpg)
