आजको समाजलाई हेर्दा एउटा गहिरो विरोधाभास देखिन्छ– बाहिरबाट धर्म, दान र भक्ति प्रदर्शन गर्नेहरू धेरै छन्, तर व्यवहारमा न्याय, संवेदना र इमानदारी हराउँदै गएको अनुभूति हुन्छ।
सामाजिक सञ्जालमा ‘धर्म’ प्रदर्शन गर्ने होड छ, मन्दिर–मस्जिदमा भीड बढेको छ, तर त्यही समाजभित्र श्रमिकको पसिनाको मूल्य अझै उचित रूपमा दिइँदैन।
यही विडम्बनालाई उजागर गर्ने एउटा अर्थपूर्ण प्रसङ्गले हामीलाई आफैतिर फर्केर हेर्न बाध्य बनाउँछ।
विशेषगरी, मे १ का दिन मनाइने अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक दिवसको सन्दर्भमा यो कथा अझै गहिरो अर्थ बोकेर आउँछ– किनकि यो केवल एउटा कथा होइन, श्रम, सम्मान र न्यायको यथार्थ सन्देश हो।
एउटा गाउँमा एकपटक संयोगले एकजना जमिनदार र उसकै खेतमा काम गर्ने एक मजदुरको एकैदिन मृत्यु भयो। दुवै आत्मा यमलोकमा पुगे। त्यहाँ उनीहरू यमराजको दरबारमा उपस्थित भए, जहाँ हरेक आत्माको कर्मअनुसार न्याय गरिन्थ्यो।
यमराजले जमिनदारतर्फ हेरेर शान्त तर दृढ स्वरमा भने– ‘आजदेखि तिमीले यस मजदुरको सेवा गर्नुपर्नेछ।’ त्यसपछि उनले मजदुरलाई सम्बोधन गर्दै भने– ‘तिमीले अब कुनै काम गर्नु पर्दैन, यहाँ विश्रामपूर्वक बस्न सक्छौ।’
यो निर्णय सुन्नासाथ जमिनदार स्तब्ध भयो।
पृथ्वीमा जहाँ मजदुर उसकै अधीनमा थियो, यहाँ त सबै कुरा उल्टो भएको थियो। ऊ चिन्तित हुँदै यमराजसँग निवेदन गर्न थाल्यो– ‘प्रभु, मैले जीवनभर भगवानको भक्ति गरेँ। मन्दिर गएँ, पूजा–आरती गरेँ, घ्यू चढाएँ, दान–धर्म गरें। त्यसका बाबजुद पनि मलाई यस्तो दण्ड किन?’
यमराजले उसको कुरा धैर्यपूर्वक सुने र मजदुरतर्फ फर्किए– ‘तिमीले आफ्नो जीवन कसरी बितायौ?’
मजदुरले अत्यन्त सरल र नम्र स्वरमा उत्तर दियो– ‘म एक सामान्य मजदुर थिएँ। दिनभरि खेतमा पसिना बगाउँथेँ र त्यसैबाट परिवार चलाउँथेँ। भगवानलाई धेरै चढावा दिन सक्दिनथेँ, तर समय मिलेमा उहाँलाई सम्झिन्थेँ। मन्दिर जान सकेँ भने सानो दीप बाल्थेँ, र त्यसलाई अँध्यारो बाटोमा राख्थेँ– ताकि अरूलाई उज्यालो मिलोस्। मैले भगवानसँग कहिल्यै केही मागिनँ, केवल आफ्नो कर्तव्य इमानदारीले पूरा गरेँ।’
मजदुरका यी सरल शब्दहरूमा कुनै आडम्बर थिएन, तर गहिरो सत्य र सच्चाइ थियो।
त्यसपछि यमराजले जमिनदारलाई हेर्दै भने– ‘तिमीले पूजा गर्यौ, तर त्यसमा स्वार्थ मिसिएको थियो। तिमीले दान गर्यौ, तर त्यसमा अहंकार थियो। तिमी भगवानलाई होइन, आफ्नो लाभका लागि नजिक गएका थियौ। तर यो मजदुर– उसले कमाएर खायो, इमानदारीले बाँच्यो, र निस्वार्थ भावले अरूका लागि उज्यालो बाँड्यो।’
यमराजको स्वर अझ गम्भीर भयो– ‘तिमीले उसलाई धेरै काम लगाएर कम पारिश्रमिक दियौ। उसको श्रमको कदर गरेनौ। त्यसैले अब तिमीले त्यही पीडा अनुभव गर्नुपर्छ– जुन उसले जीवनभर भोग्यो।’
जमिनदार निस्तब्ध भयो। उसले महसुस गर्यो– उसको बाहिरी धर्मकर्मले उसको वास्तविक कर्म ढाक्न सकेन।
आजको सन्दर्भमा यो कथा झन् सान्दर्भिक देखिन्छ। हामीमध्ये धेरैले सफलता र प्रतिष्ठाको दौडमा मानवता बिर्सिरहेका छौँ। कार्यालय, उद्योग वा व्यापारमा काम गर्ने श्रमिकहरूको मेहनतलाई उचित मूल्य दिन नसक्ने प्रवृत्ति अझै जीवित छ। बाहिरबाट ‘ठूलो’ देखिन खोज्दा, हामी साना तर महत्वपूर्ण मानवीय मूल्यहरू गुमाउँदै गइरहेका छौँ।
धर्मको वास्तविक अर्थ केवल मन्दिर धाउनु होइन, कसैको हक नखोस्नु पनि हो। पूजा गर्नु मात्र होइन, अरूको पीडा बुझ्नु पनि हो। दान गर्नु मात्र होइन, न्याय गर्नु पनि हो। जबसम्म यी मूल्यहरू हाम्रो व्यवहारमा झल्किँदैनन्, तबसम्म हाम्रो धार्मिकता अधूरो रहन्छ।
जमिनदारको मौनता केवल एउटा पात्रको प्रतिक्रिया थिएन; त्यो हाम्रो समाजको ऐना हो। जब सत्य हाम्रो अगाडि आउँछ, तब हामी पनि त्यस्तै निस्तब्ध हुन्छौं– किनकि हामीले आफैलाई जसरी देखेका हुन्छौं, वास्तविकता त्यसभन्दा फरक हुन्छ।
अन्ततः, विशेषगरी श्रमिक दिवसको सन्दर्भमा, यो कथाले हामीलाई एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ– समाजको वास्तविक आधार श्रमिकहरूको श्रम हो, जसको मूल्य प्रायः शब्दमा होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ। हामीले निर्माण गरेका भवनहरू, चलाएका उद्योगहरू, र भोगिरहेका सुविधाहरूको जग त्यही परिश्रममा अडिएको हुन्छ, जसलाई धेरैपटक नजरअन्दाज गरिन्छ। यदि हामीले श्रमिकलाई केवल ‘काम गर्ने हात’ का रूपमा होइन, सम्मानित मानवका रूपमा हेर्न सकेनौँ भने, हाम्रो विकास केवल बाहिरी हुनेछ, भित्री रूपमा खोक्रो रहिरहनेछ।
त्यसैले, आवश्यक छ– श्रमप्रतिको सम्मानलाई संस्कार बनाउने, श्रमिकको अधिकारलाई प्राथमिकता दिने, र उनीहरूको योगदानलाई हृदयदेखि स्वीकार गर्ने। किनकि कर्मको न्याय अन्ततः यहीँबाट सुरु हुन्छ।
हामीले श्रमिकप्रति देखाएको व्यवहार नै हाम्रो मानवता र सभ्यताको साँचो मापन हो। जबसम्म श्रमको सम्मान हुँदैन, तबसम्म कुनै पनि समाज साँचो अर्थमा समृद्ध हुन सक्दैन।
(लेखक नेपाल औषधि थोक व्यवसायी संघ लुम्बिनी प्रदेश समिति अध्यक्ष हुन्।)
-1746009348.jpg)
