सन् १९३७।
भारतको राजस्थानस्थित बिकानेरमा एउटा सानो पसल थियो। त्यसले दलमोठ र भुजिया बेच्थ्यो।
त्यो पसल चलाउँथे गंगा बिशन अग्रवाल।
उनकी आमाले उनलाई मायाले ‘हल्दिराम’ भनेर बोलाउँथिन्। गंगाले सन् १९४१ मा कम्पनी दर्ता गराउँदा त्यही नाम राखे।
घरमा आमाले प्रेमपूर्वक बोलाउने त्यही नाम पछि संसारभर चिनिने ब्रान्ड बन्यो।
झन्डै नौ दशकपछि आज हल्दिराम भारतकै सबभन्दा ठूलो ‘स्न्याक्स’ उत्पादक कम्पनीका रूपमा उभिएको छ। हल्दिराम आज भारतमा मात्र छैन, नेपाल र संसारभरि नै यसका उत्पादन लोकप्रिय छन्।
हल्दिराम संसारभरिका उपभोक्ताको स्वादमा त बसेकै थियो, अहिले संसारभरका लगानीकर्ताको पनि ध्यान तान्न थालेको छ।
सन् २०२५ मा सिंगापुरको सरकारी लगानीको कम्पनी ‘टेमासेक’ ले हल्दिरामको प्याकेटबन्द खाद्य व्यवसायको करिब १० प्रतिशत हिस्सा झन्डै एक अर्ब अमेरिकी डलरमा किन्यो। रोयटर्सका अनुसार यो लगानीसँगै हल्दिरामको प्याकेटबन्द खाद्य व्यवसायको मूल्यांकन करिब १० अर्ब डलर (१५ खर्ब रूपैयाँ) पुगेको थियो।
बिकानेरको सानो भुजिया पसलबाट सुरू भएर १० अर्ब डलरको विश्वव्यापी ब्रान्ड बन्दासम्मको हल्दिरामको यो यात्रा कम रोमाञ्चक छैन।
हल्दिराम भुजिया खासमा यसका संस्थापक गंगा बिशनकी फुपूको भान्साबाट निस्किएको स्वाद हो।
लेखक पवित्रा कुमारले ‘भुजिया ब्यारन्स’ पुस्तकमा हल्दिरामको पूरै कथा लेखेकी छन्। उनका अनुसार गंगाले भुजिया बनाउन आफ्नी फुपूबाट सिकेका हुन्। पछि उनले त्यसलाई परिमार्जन गर्दै लगे।
त्यस बेला चनाको बेसनबाट बन्ने भुजिया अलि बाक्लो–मोटो हुन्थ्यो। गंगाले बेसनमा मोठको दालको पिठो मिसाएर घोल बनाए। अनि पकाउने बेलामा मसिनो चाल्नो जस्तो भाँडो प्रयोग गरे। त्यसबाट घोल मसिनो धारामा झर्यो र भुजिया पातलो बन्यो। पहिलेभन्दा धेरै कुरूमकुरूम पनि भयो।
गंगासँग करिब ९० वर्षअघि पनि ‘ब्रान्ड’ को चेत थियो भन्ने देखिन्छ। उनले त्यो बेला आफूले बनाएको नयाँ भुजियाको नाम बिकानेरका महाराजा डुंगर सिंहसँग जोडेर ‘डुंगर सेव’ राखे।
भुजियामा नयाँ स्वाद थियो, खाँदा कुरूमकुरूम गर्थ्यो, त्यसमाथि महाराजाको नाम जोडियो।
त्यसपछि के चाहियो? भुजिया जोडतोडले चल्यो।
पछि सन् १९४१ मा व्यवसाय औपचारिक रूपमा दर्ता गर्दा गंगाले आफ्नी आमाले बोलाउने नाम जोडेर ‘हल्दिराम भुजियावाला’ राखे। त्यो बेलासम्म उनको उत्पादनको बजार बलियो भइसकेको थियो। त्यसैले त्यसलाई बनाउने मानिस र पसलको नाम अझ बलियो हुँदै गयो। अन्ततः ‘हल्दिराम’ नै ब्रान्ड बन्यो।
बिस्तारै हल्दिराम भुजिया बिकानेरबाहिर पनि परिचित हुन थाल्यो।
गंगा एक पटक बिहेमा कोलकाता गएका थिए। कोलकाता बिकानेरभन्दा कता हो कता ठूलो सहर थियो। उनले त्यहाँ आफ्नो व्यवसायको झनै ठूलो सम्भावना देखे। व्यवसायीका आँखा न हुन्!
उनले कोलकातामा ठेलागाडामा भुजिया राखेर बेच्दै व्यवसाय विस्तार गर्न थाले। पछि उनका छोरा रामेश्वरलालले त्यहाँको व्यवसाय सम्हाले। व्यवसाय विस्तारको क्रम नातिहरूमा पनि पुग्यो। उनका नातिहरूमध्ये शिव किशन अग्रवालले नागपुर र मनोहरलाल अग्रवालले दिल्लीमा व्यवसाय विस्तार गरे।
पुरानो दिल्लीको चाँदनी चोकमा खुलेको सानो पसलले हल्दिरामलाई राजधानीका ग्राहकसम्म पुर्यायो।
तर हल्दिराम भुजियाको स्वाद भारतका टाढाका सहरसम्म पुर्याउन त्यहाँ पसल खोलेर मात्र हुन्थेन। खुला भुजिया र दालमोठ धेरै टाढा पुर्याउन सकिँदैन थियो। सके पनि स्वाद बिग्रिसकेको हुन्थ्यो।
टाढा टाढाका सहर र उपभोक्ताका घरघर पुग्न भुजिया र दालमोठलाई ‘पोको’ चाहिन्थ्यो। त्यहीँबाट सुरू भयो हल्दिरामको प्याकेजिङको चरण।
आकर्षक प्याकेजिङसँगै हल्दिराम नाम सिधै उपभोक्तासम्म पुग्यो। नामसँगै ब्रान्ड अझ बलियो बन्यो।
उपभोक्तालाई अरू भुजिया र दालमोठबाट हल्दिराम छुट्ट्याउन सजिलो भयो। प्याकेटमा पाइने भएकाले लैजान र राख्न पनि सजिलो भयो। यसरी हल्दिरामलाई प्याकेटमा देशभर फैलिन सजिलो भयो।
सन् १९९२ मा हल्दिरामले दिल्लीमा उत्पादन केन्द्र खोलेपछि अझ व्यवस्थित प्याकेजिङ र बिक्री सञ्जाल सुरू गरेको हो।
सन् १९९६–९७ देखि त कम्पनीले निर्यात नै सुरू गर्यो।
बिस्तारै हल्दिरामले परिकार र व्यवसाय बढायो। भुजियाबाट सुरू हल्दिराममा मिठाइ, समोसा, कचौरी, चाट, रेडी–टु–इट खाना र रेस्टुरेन्ट थपिए। हल्दिराम भुजियाको नाम मात्र रहेन; भारतीय स्वाद बेच्ने विशाल ब्रान्ड बन्यो।
हल्दिरामको विस्तारसँगै गंगा बिशनको परिवारका हाँगा पनि विभिन्न सहर पुगे। फरक फरक सहरमा फरक फरक हाँगाले व्यवसाय सम्हाले। व्यवसाय फैलिँदै जाँदा परिवारमा व्यावसायिक कलहले जरा हाल्यो।
अन्त्यमा गंगा बिशनको परिवारमा पनि त्यही भयो, जुन धेरै व्यावसायिक घरानामा हुने गर्छ— परिवारबीच नै हल्दिरामको स्वामित्वलाई लिएर झगडा सुरू भयो।
हल्दिरामको विस्तार कुनै एउटै कम्पनीको सोझो यात्रा थिएन। गंगा बिशनका छोरा, नातिहरूले भारतका क्षेत्र बाँडेर व्यवसाय चलाएका थिए। दिल्लीले उत्तर भारत, नागपुरले पश्चिम र दक्षिण तथा कोलकाताले पूर्वी बजार सम्हालेको थियो। एउटै पुर्खा र उस्तै नाम भए पनि तिनको स्वामित्व र सञ्चालन अलग व्यक्ति र परिवारको हातमा थियो।
पछि तिनै परिवारबीच झगडा भयो।
दिल्ली र कोलकाता शाखाबीच ब्रान्ड प्रयोगको अधिकारमा विवाद भयो। यो विवाद सन् १९९१ मा अदालतसम्म पुग्यो र दशकौं चल्यो।
योसँगै विभिन्न क्षेत्र सम्हालिरहेका परिवारका शाखाले आफूखुसी फैलिने स्वतन्त्रता पाए। तर फरक स्वामित्व र विवादका कारण बाहिरी लगानी भित्र्याउन कठिन भयो। बिस्तारै कम्पनीको विस्तार रोकियो।
यो समस्या सल्टाउन दिल्ली र नागपुरका हल्दिरामलाई एउटै कम्पनीमा ल्याइयो। अन्ततः दिल्लीस्थित हल्दिराम स्न्याक्स र नागपुरस्थित हल्दिराम फुड्स इन्टरनेसनलका प्याकेटबन्द खाद्य व्यवसाय सन् २०२५ अप्रिलमा हल्दिराम स्न्याक्स फुड प्राइभेट लिमिटेडमा गाभिए। कोलकातामा छुट्टै व्यवसाय सञ्चालन गरिरहेको परिवार भने संलग्न भएन।
दिल्ली र नागपुरका कम्पनीबीच भएको सहमति अनुसार बाहिरी लगानी आउनुअघि नयाँ कम्पनीमा दिल्लीको परिवारको ५६ प्रतिशत र नागपुरको परिवारको ४४ प्रतिशत स्वामित्व रहने व्यवस्था गरियो। यो सहमति प्याकेटबन्द खाद्य व्यवसायको मात्र थियो, रेस्टुरेन्ट सहितका अन्य व्यवसायको होइन।
‘यी दुई शक्ति जोडिनु भनेको आकार बढ्नु मात्र होइन, बजार सम्भावना पनि बढ्नु हो,’ कम्पनीका प्रमुख कार्यकारी केके चुटानीले गाभिएको घोषणा गर्दा लेखेका थिए।
यही गाभिएको प्याकेटबन्द खाद्य कम्पनीमा सिंगापुरको टेमासेकसहित अल्फा वेभ ग्लोबल र इन्टरनेसनल होल्डिङ कम्पनीले लगानी गरेका हुन्। सन् २०२५ डिसेम्बरमा अमेरिकी लगानी कम्पनी एल क्याटरटनले पनि यसमा लगानी गरेको थियो।
सन् २०२५ मा हल्दिरामका उत्पादन ७० लाखभन्दा बढी बिक्री केन्द्रमार्फत बेचिने र विदेश पनि निर्यात हुने फाइनान्सियल टाइम्सले जनाएको थियो। भारतको ६.२ अर्ब डलरको नुनिलो खाजा बजारमा हल्दिरामको हिस्सा करिब १३ प्रतिशत रहेको युरोमोनिटरको अनुमान उद्धृत गर्दै रोयटर्सले जनाएको छ।
भारत र संसारभरि हल्दिरामको पहुँच फैलिनुमा यसले सबैखाले उपभोक्ता समेट्न सक्नु हो। यसले कम मूल्य पर्ने साना प्याकेटदेखि महँगो मूल्य पर्ने गिफ्ट–बक्ससम्म उत्पादन गर्छ। भुजिया, दालमोठ, मिठाइ, बेकरी, चिप्स, फुरनदाना, घिउ, ड्राई फ्रुट्स, पेय पदार्थ, रेडी–टु–कुक (पापड, नुडल्स) मात्र नभएर यसले रेडी–टु–इट (दाल, भात, पुलाउ, तरकारी, बिरायनी, परौठा लगायत) परिकारसम्म उत्पादन गरिरहेको छ।
यो प्याकेटबन्द खाद्य व्यवसायको मूल्यांकन १० अर्ब डलर पुगेसँगै यसले नयाँ चुनौती पनि निम्त्याएको छ।
पारिवारिक नियन्त्रणमा हुर्केको कम्पनीले अब बाहिरी लगानीकर्तालाई प्रतिफल दिनुपर्नेछ। व्यवस्थापनमा उनीहरूसँग तालमेल मिलाउनुपर्नेछ। विश्वव्यापी विस्तारको दबाबसँग पनि तालमेल मिलाउनुपर्नेछ। आकार बढेर संसारका कुना कुनामा थप विस्तार हुँदा पनि हरेक प्याकेटको स्वाद उस्तै राख्नुपर्नेछ।
यसरी संसारभर फैलिएको हल्दिराम एक दिनमा बनेको कम्पनी होइन। यसमा झन्डै नौ दशक हल्दिराम परिवारका चार पुस्ताले काम गरेका छन्।
यसमा उनीहरूको मेहनत छ, लगन छ, सिकाइ छ र सुधार छ।
हरेक पुस्ताले मेहनत गरेर स्वाद निखारेको छ। प्याकेजिङ सुधारेको छ। वितरण सञ्जाल खडा गरेको छ। नयाँ सहरमा विस्तार गरेको छ।
ब्रान्डले पुस्तौंसम्म ग्राहकको विश्वास जितेपछि मात्र यसमा बाहिरी लगानी आएको हो।
हल्दिराम विशाल साम्राज्यमा विस्तार हुँदै गर्दा यसले पहिलो पटक पखेटा हालेको कथा बिर्सिनु हुँदैन— गंगा बिशनले बेसनमा मोठको दालको पिठो मिसाएर मसिनो र चुरूमचुरूम गर्ने भुजिया बनाएपछि यो कम्पनीले उडान भर्न थालेको थियो।
त्यसैले हल्दिरामको कथाको शिक्षा सरल छ— विशाल व्यावसायिक साम्राज्यको सुरूआत असाधारण वस्तुबाट मात्र होइन, कहिलेकाहीँ साधारण वस्तुमा गरिने सामान्य सुधारबाटै हुन्छ। अनि त्यही सामान्य सुधार असामान्य यात्राको सुरूआत बन्छ।
***
(यो सामग्री तयार गर्ने क्रममा सूचना खोज्न, तथ्य जाँच्न र प्रारम्भिक मस्यौदा बनाउन एआईको सहयोग लिइएको छ। अन्तिम लेखन, तथ्यजाँच र सम्पादन सेतोपाटीको सम्पादकीय टिमले गरेको हो—सम्पादक)
