हरेक वर्ष फेब्रुअरी ४ मा मनाइने विश्व क्यान्सर दिवस केवल स्वास्थ्यसम्बन्धी औपचारिक कार्यक्रम होइन। यो दिन क्यान्सरसँग जुधिरहेका, जुधिसकेका र अझै लडिरहेका हजारौं नेपालीको आवाज हो। सन् २०२६ को विश्व क्यान्सर दिवसको थिम 'युनाइटेड बाइ युनिक' ले यही यथार्थलाई केन्द्रमा राख्छ— क्यान्सर एउटै शब्द भए पनि, हरेक बिरामीको अनुभव फरक हुन्छ। तर त्यो फरकपनबीच पनि हाम्रो जिम्मेवारी साझा छ।
नेपालमा क्यान्सर: रोग मात्र होइन, प्रणालीगत चुनौती
विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार क्यान्सर विश्वभर मृत्युका प्रमुख कारणमध्ये एक हो। नेपालमा पनि हरेक वर्ष दसौं हजार नयाँ क्यान्सरका बिरामी थपिने अनुमान छ। स्तन क्यान्सर, फोक्सो क्यान्सर, पाठेघरको मुखको क्यान्सर, पेट तथा रगतसम्बन्धी क्यान्सर नेपालमा बढी देखिने प्रमुख प्रकारहरू हुन्। तर क्यान्सरको चुनौती रोगमा मात्र सीमित छैन।
ढिलो पहिचान, उपचार खर्चको भार, ग्रामीण क्षेत्रमा विशेषज्ञ सेवा नहुनु, क्यान्सरसँग जोडिएको डर र भ्रम नेपाली सन्दर्भका गहिरा समस्या हुन्। आज पनि धेरै बिरामी लक्षणलाई सामान्य ठानेर वा 'क्यान्सर भनेको अन्त्य हो' भन्ने सोचले अस्पताल ढिलो पुग्छन्। यही ढिलाइले उपचार जटिल र महँगो बनाउँछ।
'युनाइटेड बाइ युनिक'– नेपालका लागि किन अर्थपूर्ण छ?
नेपाल विविधताले भरिएको देश हो। भूगोल फरक छ, जीवनशैली फरक छ, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच पनि फरक छ।
त्यसैले क्यान्सरको प्रभाव पनि सबैका लागि एउटै हुँदैन। यही सन्देश 'युनाइटेड बाइ युनिक' ले दिन्छ।
हरेक बिरामी फरक छन् तर स्वास्थ्य प्रणालीले त्यो फरकपनलाई बुझेर एकताबद्ध रूपमा प्रतिक्रिया दिनुपर्छ।
एउटै नीति, एउटै उपचार मोडेल सबैका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ। अत: हामीलाई चाहिन्छ— बिरामी–केन्द्रित, समुदायअनुकूल र व्यवहारिक रणनीति।
क्यान्सर विजेता–डर तोड्ने सबैभन्दा बलियो आवाज
नेपालमा आजहजारौँ क्यान्सर विजेताहरू सामान्य जीवन बाँचिरहेका छन्। उहाँहरू प्रमाण हुन्— क्यान्सर अन्त्य होइन।
तर दुर्भाग्यवश, क्यान्सर विजेताका कथाहरू अझै सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा आउन सकेका छैनन्।
जबकि उहाँहरूकै अनुभवले डर घटाउँछ, सचेतना बढाउँछ र समयमै उपचारतर्फ प्रेरित गर्छ। यदि हामी क्यान्सर नियन्त्रणमा गम्भीर छौँ भने क्यान्सर विजेतालाई सचेतना अभियानको मुख्य अनुहार बनाउनु आवश्यक छ।
नेपालले के गर्न सक्छ? (नीतिगत बाटो)
सीमित स्रोत हुँदाहुँदै पनि नेपालले क्यान्सर नियन्त्रणमा ठोस कदम चाल्न सक्छ।
पहिलो, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा स्तरमै क्यान्सरको प्रारम्भिक लक्षण पहिचान र स्क्रिनिङ कार्यक्रम विस्तार गर्नुपर्छ।
विशेषगरी स्तन र पाठेघरको मुखको क्यान्सरमा कम लागतमा प्रभावकारी स्क्रिनिङ सम्भव छ।
दोस्रो, सरकारी क्यान्सर उपचार सहयोग कार्यक्रमलाई अझ सरल, पारदर्शी र बिरामीमैत्री बनाउन आवश्यक छ।
कागजी प्रक्रिया र जानकारीको अभावले बिरामी उपचारबाट वञ्चित हुनु कुनै पनि हालतमा स्वीकार्य हुँदैन।
तेस्रो, प्रदेश र स्थानीय तहमा क्यान्सर सेवा विस्तार गर्नु अपरिहार्य छ। सबै बिरामी काठमाडौँ आउनैपर्ने बाध्यता कम गर्नुपर्छ।
चौथो, सरकार, निजी क्षेत्र, गैरसरकारी संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारबीच समन्वय बढाउनुपर्छ। क्यान्सर कुनै एक संस्थाले मात्र जित्ने युद्ध होइन।
आशा, एकता र प्रतिबद्धता
विश्व क्यान्सर दिवस २०२६ले हामीलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ— हामी फरक–फरक कथाका मानिस हौं।
तर पीडा साझा छ र समाधान पनि साझा हुनुपर्छ।
यदि हामी नीतिमा संवेदनशीलता, स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँच र समाजमा सहानुभूति विकास गर्न सक्छौँ भने
नेपालले पनि क्यान्सरविरुद्धको लडाइँमा उल्लेखनीय प्रगति गर्न सक्छ।
'युनाइटेड बाइ युनिक' सिर्फ नारा होइन— यो नेपालको स्वास्थ्य भविष्यप्रतिको प्रतिबद्धता हो।
-1746009348.jpg)
