एउटा समय थियो, जब विमानस्थलहरू मलाई केवल बिचको ठाउँ जस्तो लाग्थ्यो; न पूर्ण रूपमा बिदाइ, न पूर्ण रूपमा आगमन। मानौँ ती केवल मानिसहरू हतार-हतार पार गर्ने गल्छेडाहरू हुन्, जहाँ सबैजना कतै पुग्न आतुर हुन्छन् तर कोही पनि वास्तवमा त्यहाँ बस्न चाहँदैन। विमानस्थल भनेको केवल प्रतीक्षाको ठाउँ हो, यात्राको बिचको विराम हो, जहाँ तपाईं आफू आएको ठाउँबाट टाढा भइसक्नुभएको हुन्छ तर पुग्नुपर्ने ठाउँमा अझै पुग्नुभएको हुँदैन। तर केही समय आएर म महसुस गर्दैछु, केही बदलिएको छ। धेरै गहिरो रूपमा बदलिएको छ।
आजकल विमानस्थलहरू अब केवल ट्रान्जिट स्पेस मात्र रहेनन्। ती अर्थका ठाउँ बनेका छन्। ती सम्झनाहरूले भरिएका ठाउँ बनेका छन्। ती कला, संस्कृति, पहिचान, र भावनाका घर बनेका छन्।
डेनभर अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (डिइएन) को विशाल, उज्यालो, खुला एट्रियमभित्र उभिँदा मेरो मनमा यिनै विचारहरू आइरहेका थिए। केही दिनअघि मात्र हामीले अत्यन्त मिहिनेत, धैर्य र प्रेमका साथ हाम्रो नयाँ प्रदर्शनी स्थापना गरेका थियौँ। त्यो कुनै साधारण प्रदर्शनी थिएन। त्यो हाम्रो इतिहासको अंश थियो। हाम्रो समुदायको माया, स्मृति, संघर्ष र गर्वले भरिएको उपस्थिति थियो।
मैले यात्रुहरूलाई बिस्तारै ती काँचका केसहरू अगाडि रोकिन थालेको देखेँ। कसैले अलिकति झुकेर पढिरहेका थिए। कसैले नजिकैबाट कपडाको बनावट नियालिरहेका थिए। कसैले गहनाको चमकमा आफूलाई केही क्षण हराइरहेका थिए। कसैले ती वस्तुहरूलाई केवल ‘प्रदर्शित सामग्री’ का रूपमा होइन, कुनै गहिरो मानवीय कथाको झ्यालका रूपमा हेरिरहेका थिए।
हामीले ती वस्तुहरू त्यहाँ राख्दा हतार गरेका थिएनौँ। हरेक कपडालाई सोचेर, महसुस गरेर, सम्मानका साथ राखेका थियौँ। परम्परागत पहिरनको प्रत्येक तह, प्रत्येक मोड, प्रत्येक ढल्काइलाई सावधानीपूर्वक मिलाएका थियौँ। पवित्र वस्तुहरूलाई आदरका साथ स्थान दिएका थियौँ। पुराना हस्तलिखित पाण्डुलिपिहरू, गहनाहरू, सांस्कृतिक सामग्रीहरू, सबै त्यस्तो प्रकारले राखेका थियौँ कि तिनीहरूले आफैँ आफ्नो कथा बोल्न सकुन्। हामीले केवल वस्तुहरू सजाएका थिएनौँ; हामीले स्मृतिलाई आकार दिएका थियौँ। हामीले हाम्रो सम्पदा अनि उपस्थिति देखिने बनाएका थियौँ।
जुन वस्तुहरू उहिलेदेखि बाकसमा प्याक भएर बसेका थिए, जुन सामानहरू उहिलेदेखि हाम्रो घर, हाम्रो समुदाय, हाम्रो नजिकको घेराभित्र मात्र सीमित थिए, जुन हामीले माया गरेर, सम्हालेर, पुस्तौँदेखि बचाएर राखेका थियौँ, ती आज विश्वकै सबैभन्दा व्यस्त विमानस्थलमध्ये एकमा, सबैका अगाडि, उज्यालोमा, सम्मानका साथ उभिएका थिए।
त्यो दृश्य हेर्दा मेरो मनभित्र एकदम गहिरो अनुभूति उठ्यो!
यो अब केवल एउटा प्रदर्शनी थिएन। यो हाम्रो कथा थियो।
यो हाम्रो उपस्थिति थियो। यो हाम्रो अस्तित्वले सार्वजनिक ठाउँमा आफ्नो स्थान लिन थालेको क्षण थियो।
यो हाम्रो ‘हामी यहाँ छौँ’ भन्ने शान्त तर दृढ घोषणा थियो।
लामो समयसम्म साना समुदायहरू, विशेष गरी आप्रवासी समुदायहरू, धेरै सार्वजनिक कथाहरूमा हराइरहन्छन्। हामी छौँ, हामी बाँचिरहेका छौँ, हामी योगदान गरिरहेका छौँ, हामी संस्कृतिलाई जीवित राखिरहेका छौँ तर जहिले देखिँदैनौँ। सधैँ सुनिँदैनौँ। सधैँ चिनिँदैनौँ। त्यसैले त्यहाँ उभिँदा मैले एकदम स्पष्ट रूपमा महसुस गरेँ, अब हामी पनि अदृश्य छैनौँ।
हामी यहाँ छौँ। हामी देखिँदै छौँ।
विमानस्थलहरू आफैँमा सजिला ठाउँ होइनन्। त्यहाँ हतार छ, थकान छ, घोषणाहरू छन्, सुरक्षाको तनाव छ, बिदाइको भारीपन छ, पुनर्मिलनको कम्पन छ। मानिसहरू कहिले उत्साहित हुन्छन्, कहिले चिन्तित, कहिले थाकेका, कहिले आशावान्। विमानस्थल सधैँ एउटा गतिमा हुन्छ। तर यही गतिका बिच जब कला अचानक प्रवेश गर्छ र त्यो वातावरणलाई एकछिनका लागि नरम बनाइदिन्छ। कलाले त्यो हतारको लयलाई रोक्छ। यसले मानिसलाई थामिन आमन्त्रण गर्छ। यसले भिडभाडको बिचमा एउटा सानो मौनता, एउटा सानो शरण, एउटा सानो आत्मीय ठाउँ बनाइदिन्छ।
सायद म बहिरो भएकाले पनि होला मैले संसारलाई सधैँ केही फरक किसिमले अनुभव गरेको छु। धेरै मानिसहरूका लागि संसार ध्वनिले भरिएको हुन्छ, कुराकानी, संगीत, कोलाहल, आवाज, गुञ्जन। तर मेरो संसार धेरै हदसम्म अवलोकन, स्थिरता, स्पर्श, प्रकाश, अनुहारका भाव, शारीरिक भाषा, र सूक्ष्म विवरणबाट बनेको छ। सायद यही कारणले गर्दा संग्रहालयहरू सधैँ मलाई आफ्नै घरजस्तै लाग्थे। त्यहाँ मौनता हुन्छ तर त्यो खाली मौनता हुँदैन। त्यो अर्थले भरिएको मौनता हुन्छ। त्यहाँ वस्तुहरू चिच्याएर बोल्दैनन् तर तिनीहरूले गहिरो रूपमा संवाद गर्छन्। त्यहाँ समय बिस्तारै बग्छ। त्यहाँ हेराइलाई ठाउँ दिइन्छ। त्यहाँ विवरणले अर्थ पाउँछ।
सायद त्यसैले कला र संग्रहालयप्रतिको मेरो आकर्षण कहिल्यै केवल रुचि मात्र थिएन। त्यो मेरो संसारसँगको सम्बन्धको तरिका पनि थियो। अरूलाई सामान्य लाग्ने वस्तुहरूमा पनि म कथाहरू देख्थेँ। पुराना सामग्रीहरूमा म समयको तहहरू देख्थेँ। मौन वस्तुहरूमा म जीवन देख्थेँ। र आज, त्यही मौन, त्यही सूक्ष्म भाषा, त्यही कलात्मक उपस्थिति एउटा विमानस्थलभित्र जीवित भएको देख्नु, मेरो लागि अत्यन्त व्यक्तिगत र गौरवान्वित क्षण थियो।
तर यदि म साँच्चै भन्नु भने, विमानस्थलमा मलाई सबैभन्दा धेरै छुने कुरा केवल कला मात्र होइन। ती हुन् मानिसहरू!
विशेष गरी, आगमन क्षेत्रमा। जहाँ म आफूलाई बारम्बार त्यहाँ हेर्दै गरेको पाउँछु। जहाँ मानिसहरू एकअर्काको प्रतीक्षामा उभिएका हुन्छन्। कसैको आँखामा अधैर्य हुन्छ, कसैको अनुहारमा उत्सुकता, कसैको हातमा फूल, कसैको मनमा वर्षौँको पर्खाइ। अनि अचानक ढोका खुल्छ। कोही बाहिर निस्कन्छ। कसैले चिन्छ। अनि एकदमै साधारण देखिने, तर वास्तवमा असाधारण क्षण हुन्छ— अँगालो।
ती अँगालोहरूमा कति कथा लुकेका हुन्छन्!
वर्षौँदेखि नदेखिएका परिवारहरू फेरि भेटिरहेका हुन्छन्।
दूरीले थिचिएका प्रेमीहरू फेरि नजिक आइरहेका हुन्छन्।
आमा-बुबाले आफ्ना छोराछोरीलाई फेरि अंकमाल गरिरहेका हुन्छन्।
छोराछोरीहरू दौडेर बुबाआमाको काखमा चढिरहेका हुन्छन्।
आँसु र हाँसो एउटै क्षणमा मिसिरहेका हुन्छन्।
राहत, प्रेम, पीडा, पर्खाइ, बलिदान, आशा, सबै एउटा अँगालोमा समेटिएको हुन्छ।
मलाई लाग्छ, ती अँगालोहरू पनि कुनै कला नै हुन्। मानवीय सम्बन्धको सबैभन्दा सजीव, सबैभन्दा साँचो, सबैभन्दा नाङ्गो रूप।
त्यहाँ माइग्रेसनको कथा हुन्छ।
त्यहाँ टाढा हुनुपरेको दुःख हुन्छ।
त्यहाँ घर छोड्नुपरेको पीडा हुन्छ।
त्यहाँ फेरि भेटिने चमत्कार हुन्छ।
त्यहाँ समयले पनि मेट्न नसक्ने सम्बन्धको शक्ति हुन्छ।
देख्दा मलाई लाग्थ्यो, यस्तो ठाउँमा कला हुनु अत्यन्त ठिक कुरा हो। किनभने कला र ती अँगालो दुवै एउटा साझा सत्यबाट जन्मिन्छन्: हामी के बोकेर हिँड्छौँ, र अन्ततः केकहाँ फर्कन्छौँ।
‘हेरिटेज इन मोसन’ मार्फत, जुन अहिले डेनभर अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको ‘कनकोर्स सि अपर लेभल’ मा मार्च २५ देखि अगस्ट १० सम्म प्रदर्शित छ। मेरो चाहना केवल सांस्कृतिक वस्तुहरू प्रदर्शन गर्नु मात्र थिएन। मेरो चाहना उपस्थितिलाई साझा गर्नु थियो। मेरो चाहना थियो, यात्रुले विमानस्थलबाट बाहिर ननिस्कँदै नेपालसँग भेट गरोस्। उसले अप्रत्याशित ठाउँमा हाम्रो संस्कृति अनुभव गरोस्। उसले कुनै औपचारिक व्याख्या बिना पनि हाम्रो अस्तित्वको न्यानोपन महसुस गरोस्।
म चाहन्थेँ, कसैले ती वस्तुहरू हेरेर सोच्छ—
‘कस्तो सुन्दर संस्कृति।’
‘कस्तो गहिरो इतिहास।’
‘कति नजिक छ यो भावना, यद्यपि यो मेरो आफ्नै संस्कृति नहुन सक्छ।’
किनभने प्रतिनिधित्वको अर्थ केवल आफूलाई देख्नु मात्र होइन। त्यो अरूलाई पनि देखिनु हो। त्यो ‘हामी पनि यहाँको कथाको हिस्सा हौँ’ भन्नु हो। त्यो सार्वजनिक ठाउँमा आफ्नो संस्कृति, स्मृति र मानवीय गरिमा स्थापित गर्नु हो।
म धेरै पटक आफ्नो सानै उमेरको स्वरूपबारे सोच्ने गर्छु। त्यो चुपचाप संग्रहालयहरू घुम्ने केटी, जो धेरै बोल्दिनथी तर धेरै देख्थी। जो भीडभन्दा ग्यालरीको मौनतामा सहज महसुस गर्थी। जसले वस्तुहरू, चित्रहरू, पुराना सामग्रीहरू र प्रदर्शनभित्र आफ्नै प्रकारको घर खोज्थी।
सायद केही मानिसहरूले त्यो बानीलाई अनौठो ठाने। सायद कसैले ‘किन यति धेरै संग्रहालय?’ भनेर सोचे। तर आज आएर मलाई लाग्छ, सायद म केवल संग्रहालय घुमिरहेकी थिइनँ। सायद म सधैँ यसैको लागि तयार भइरहेकी थिएँ।
मेरो यात्राले मलाई यहाँ ल्यायो।
मेरो मौनताले मलाई यहाँ ल्यायो।
मेरो अवलोकनले मलाई यहाँ ल्यायो।
मेरो समुदायलाई सुन्ने बानीले मलाई यहाँ ल्यायो।
वर्षौँदेखि मैले आफ्नो समुदायका मानिसहरूलाई सुनेकी छु, हामी के बोकेर हिँड्छौँ, हामी के मिस गर्छौँ, हामी के बचाइराख्न चाहन्छौँ र हामी आफ्ना छोराछोरीले के देखुन् भन्ने चाहन्छौँ। ती सबै सुनाइ, ती सबै स्मृति, ती सबै अभाव, ती सबै आकांक्षा, यी सबैले यो क्षण बनाएका हुन्।
आज म यहाँ उभिएको छु, विश्वकै व्यस्त विमानस्थलमध्ये एकमा र मानिसहरूलाई हाम्रो कथाअगाडि रोकिने देख्छु।
अनि एकाएक सबै कुरा जोडिन्छन्।
कला र यात्रा। स्मृति र गति।
बिदाइ र पुनर्मिलन।
वस्तुहरू र अँगालोहरू।
नेपाल र विश्व।
मौनता र उपस्थिति।
र ती सबैको बिचमा उभिँदा, मभित्र केही शान्त हुन्छ।
केही मिलेर बस्छ। केहीले भन्छ— यही हो बिलङगिङ।
यही हो आफ्नो अस्तित्वलाई संसारभित्र देख्नु।
यही हो सार्वजनिक ठाउँमा आफूलाई हराएको होइन, भेटिएको महसुस गर्नु।
यही हो घरलाई केवल एउटा स्थान नभएर एउटा अनुभूति मान्नु।
आज संसारभरका विमानस्थलहरूले यो कुरा बुझ्न थालेका छन्— कला केवल सजावट होइन। कला सान्त्वना हो।
कला पहिचान हो। कला एक शान्त परिचय हो, जसले भन्छ, ‘हामी को हौँ’— एक शब्द पनि नबोली।
सायद यही कारणले विमानस्थलहरू आफ्नै प्रकारका गन्तव्य बन्न थालेका छन्। अब मानिसहरू त्यहाँ केवल जान वा फर्किन मात्र आउँदैनन्; कहिलेकाहीँ उनीहरू केही महसुस गर्न पनि आउँछन्। त्यहाँ इतिहास भेटिन्छ, संस्कृति भेटिन्छ, अप्रत्याशित सुन्दरता भेटिन्छ र मानवीय सम्बन्धको काँचो सत्य भेटिन्छ।
किनभने आज एउटा विमानस्थलभित्र छिर्दा, तपाईं केवल उडान समात्न मात्र पुग्नुहुन्न। तपाईं शताब्दीऔँ पुरानो संस्कृति भेट्न सक्नुहुन्छ। तपाईं मानवीय पुनर्मिलनको गहिरो क्षण साक्षी बन्न सक्नुहुन्छ।
तपाईंलाई सम्झना दिलाइन्छ कि सबैभन्दा अस्थायी देखिने ठाउँहरूमा पनि केही अत्यन्त स्थायी कुरा बाँचेको हुन सक्छ।
मेरो लागि, त्यो स्थायित्व यस्तो देखिन्छ—
एउटा विमानस्थलभित्र उभिनु…
र त्यहाँ आफ्नै घर देख्नु।
-1775040436.jpeg)
-1775040436.jpeg)
-1775040436.jpeg)
-1775034286.jpg)
-1746009348.jpg)
