कहिलेकाहीँ म हाम्रो पुरानो च्याट खोल्छु। त्यहाँ कुनै ठुला वाचा छैनन्, महँगा उपहारका तस्बिर छैनन्, कुनै फिल्मी संवाद पनि छैनन्। केवल यति लेखिएको छ ‘खाना खायौ? घर पुग्यौ? औषधि खायौ? थाक्यौ होला, आराम गर।’
यी सामान्य लाग्ने शब्दहरू आज मेरो जीवनका सबैभन्दा मूल्यवान् सम्झना बनेका छन्। समय बित्दै जाँदा मैले बुझेँ, प्रेम महँगा उपहारमा होइन; यस्तै साना चिन्ता, साना प्रश्न र साना हेरचाहमा बाँचिरहेको हुँदो रहेछ।
हामी फरक जातका थियौँ। सुरुमा त्यो कुरा हामीलाई कुनै ठुलो विषय जस्तो लागेन। प्रेम हुँदा मानिसले थर, जात, भाषा वा समुदायभन्दा पहिले मन देख्छ। हामीले पनि त्यही विश्वास गरेका थियौँ। हामीले भविष्यका अनगिन्ती योजना बनाएका थियौँ।
सँगै यात्रा गर्ने, साना सफलतामा रमाउने, असफलतामा एकअर्काको हात समात्ने र बुढेसकालसम्म साथ नछोड्ने सपना देखेका थियौँ। त्यो सपना कुनै असम्भव कल्पना थिएन, केवल दुई जना सामान्य मानिसको सामान्य चाहना थियो।
ऊ मेरो जीवनमा आएको सबैभन्दा धैर्यवान् मानिस थियो। म बिरामी पर्दा ऊ आफैँभन्दा बढी चिन्तित हुन्थ्यो। मैले औषधि खाएँ कि खाइनँ, समयमै खाना खाएँ कि खाइनँ, घर सुरक्षित पुगेँ कि पुगिनँ यी सबै कुरा उसले आफ्नै जिम्मेवारी ठान्थ्यो।
म रोएको देख्दा ऊ आफैँ पनि भित्रभित्रै भाँचिन्थ्यो। मेरो एउटा मुस्कानका लागि ऊ आफ्नो दुःख लुकाउन सक्थ्यो। ऊ केवल मेरो प्रेमी थिएन, ऊ मेरो सबैभन्दा सुरक्षित ठाउँ थियो। यस्तो ठाउँ, जहाँ म बिना कुनै डर आफ्ना कमजोरीहरू पनि स्विकार्न सक्थेँ।
मानिसहरू भन्छन्, ‘साँचो प्रेमले सबै जित्छ।’ सायद यो वाक्य सुन्न निकै सुन्दर लाग्छ। तर हाम्रो जीवनले मलाई अर्को सत्य सिकायो; साँचो प्रेमले सबै कुरा जित्न सक्दैन, यदि समाज आफैँ हार स्विकार्न तयार छैन भने। जब प्रेमको अगाडि जात उभिन्छ, तब हार्ने प्रेमीहरू होइनन्, हार्ने हाम्रो सोच हो।
हाम्रो सम्बन्ध एकै दिनमा टुटेको थिएन। कुनै ठुलो झगडा वा विश्वासघातका कारण अन्त्य भएको पनि थिएन। यो सम्बन्ध बिस्तारै थाक्दै गयो। परिवारका चिन्ता, समाजका प्रश्न, आफन्तका सुझाव, ‘मान्छेले के भन्छन्?’ भन्ने डर र जातका नाममा उठाइएका अदृश्य पर्खालहरूले हाम्रो सम्बन्धलाई दिनदिनै कमजोर बनाउँदै लगे। हामी एकअर्कालाई प्रेम गर्थ्यौँ, तर हाम्रो प्रेमभन्दा ठुलो समाजको दबाब बन्दै गयो।
उसले आफ्नो ठाउँबाट धेरै प्रयास गर्यो। उसले आफ्नो परिवारलाई सम्झायो, समय माग्यो, हाम्रो सम्बन्धको पक्षमा उभिन खोज्यो। ऊ सजिलै हार मान्ने मानिस थिएन। उसले अन्तिमसम्म आशा छोडेन। तर म, म त्यो यात्राको अन्तिम मोडसम्म टिक्न सकिनँ। आज पनि जब म त्यो समय सम्झिन्छु, सबैभन्दा ठुलो पछुतो आफ्नै निर्णयप्रति हुन्छ। कहिलेकाहीँ मानिस परिस्थिति जित्न नसकेर होइन, लगातार लड्ने शक्ति हराएर पछि हट्छ। सायद म पनि त्यही अवस्थामा पुगेकी थिएँ।
म कसैलाई दोष दिन चाहन्नँ। परिवारहरूले आफ्नै अनुभव, संस्कार र चिन्ताका आधारमा निर्णय लिएका होलान्। उनीहरूलाई आफ्ना सन्तानको भविष्यको चिन्ता हुनु स्वाभाविक पनि हो। तर एउटा प्रश्न भने सधैँ मनमा उठ्छ- जब दुई जना वयस्क मानिसले एकअर्कालाई सम्मानपूर्वक, इमानदारीपूर्वक र जिम्मेवारीका साथ प्रेम गरिरहेका हुन्छन्, त्यसलाई रोक्ने निर्णयले अन्ततः कसलाई जिताउँछ?
समाजलाई?
कि केवल एउटा परम्परालाई?
यदि त्यसको मूल्य दुई वटा जीवनको खुसी हो भने, त्यो जित साँच्चै जित हो त?
हामीले आधुनिक समाजको धेरै कुरा सिक्यौँ। प्रविधिमा अगाडि बढ्यौँ, शिक्षामा प्रगति गर्यौँ, विदेशसम्म पुग्यौँ, संसारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न थाल्यौँ। तर प्रेमको कुरा आउँदा अझै पनि धेरै ठाउँमा जात, थर र समुदाय नै अन्तिम निर्णयकर्ता बनेका छन्। संविधानले समानताको अधिकार दिएको देशमा पनि प्रेमले अझै स्वीकृतिको परीक्षा दिनुपर्छ। यो केवल कानुनी प्रश्न होइन, हाम्रो सोचको प्रश्न हो।
धेरैले अन्तरजातीय विवाहलाई केवल दुई व्यक्तिको निर्णय ठान्छन्। तर वास्तवमा यो दुई परिवार, दुई संस्कार र दुई समुदायलाई जोड्ने एउटा अवसर पनि हो। समाज परिवर्तन ठुलठुला भाषणले मात्र हुँदैन। परिवर्तन त्यति बेला हुन्छ, जब हामी आफ्ना घरभित्रका पुराना पूर्वाग्रहहरूलाई प्रश्न गर्न थाल्छौँ।
आज पनि म उसलाई सम्झन्छु। तर अब त्यो सम्झनामा रिस छैन, गुनासो छैन। केवल कृतज्ञता छ। उसले मलाई सम्मान के हो भन्ने सिकायो। प्रेम भनेको नियन्त्रण होइन, विश्वास हो भन्ने बुझायो। कसैको हेरचाह गर्नु भनेको केवल साथमा हुनु होइन, उसको खुसीलाई आफ्नो खुसी मान्नु पनि हो भन्ने महसुस गरायो। हाम्रो सम्बन्ध अन्त्य भयो, तर उसले दिएको प्रेमको अर्थ कहिल्यै समाप्त भएन।
कहिलेकाहीँ सोच्छु, यदि हाम्रो समाजले जातलाई प्रेमभन्दा माथि नराखेको भए आज हाम्रो जीवन कस्तो हुन्थ्यो होला?
सायद हामी सँगै हाँसिरहेका हुन्थ्यौँ। सायद सामान्य दम्पतीजस्तै दैनिक जीवनका साना झगडा र मिठा सम्झनाहरू बनाइरहेका हुन्थ्यौँ। तर जीवनमा ‘यदि’ भन्ने शब्दले वास्तविकता बदल्दैन। त्यसैले अहिले म केवल एउटा प्रार्थना गर्छु, हाम्रो जस्तो कथा अरू कसैले भोग्न नपरोस्।
यो लेख केवल मेरो अधुरो प्रेमकथा होइन। यो ती हजारौँ युवाको आवाज हो, जो आज पनि आफ्नो प्रेम र आफ्नो परिवारबिच रोज्न बाध्य छन्। यो ती अभिभावकका लागि पनि एउटा विनम्र आग्रह हो, जसले आफ्ना सन्तानलाई संसारका सबै खुसी दिन चाहन्छन् तर कहिलेकाहीँ उनीहरूको सबैभन्दा ठुलो खुसी नै देख्न सक्दैनन्।
यदि तपाईं अभिभावक हुनुहुन्छ भने, एकपटक आफ्ना छोराछोरीको आँखाबाट संसार हेर्नुहोस्। उनीहरूले रोजेको मानिसको जातभन्दा पहिले उसको व्यवहार, जिम्मेवारी, इमानदारी र चरित्र हेर्नुहोस्।
यदि तपाईं दाजु, दिदी वा आफन्त हुनुहुन्छ भने, निर्णय गर्नु अघि उनीहरूको मनको आवाज पनि सुन्नुहोस्। किनकि कहिलेकाहीँ एउटा निर्णयले केवल एउटा सम्बन्ध होइन, दुई वटा जीवनको सम्पूर्ण दिशा बदलिदिन्छ।
हामी प्रायः सफल जीवनलाई पैसा, प्रतिष्ठा र सामाजिक स्वीकृतिले मापन गर्छौँ। तर मनको शान्ति, आफूले चाहेको मानिससँग बाँच्ने अधिकार र आत्मिक सन्तुष्टिको कुनै विकल्प हुँदैन। बाहिरबाट सबै कुरा राम्रो देखिन सक्छ, तर भित्रको खालीपन कसैले देख्दैन। धेरै मानिस मुस्कुराइरहेका हुन्छन्, तर उनीहरूको मनमा कहिल्यै पूरा हुन नसकेको एउटा प्रेम सधैँ बाँचिरहेको हुन्छ।
हाम्रो प्रेम अधुरो रह्यो। तर म यसलाई हार भन्न चाहन्नँ। हार हाम्रो प्रेमको होइन, हाम्रो समाजको हो, जसले अझै पनि जातलाई मानिसभन्दा ठुलो ठानिरहेको छ। प्रेमले कसैको धर्म बदल्दैन, जात बदल्दैन, तर यसले मानिसलाई अझ राम्रो बन्न सिकाउँछ। त्यसैले प्रेमलाई विभाजनको होइन, परिवर्तनको आधार बनाऔँ।
सायद हाम्रो कथा फेरि कहिल्यै पूरा हुनेछैन। तर यदि यो लेख पढेर एउटा अभिभावकले आफ्नो सोच परिवर्तन गर्नुभयो, एउटा परिवारले अन्तरजातीय सम्बन्धलाई स्वीकार गर्ने साहस जुटायो वा एउटा प्रेमी जोडीले आशा गुमाएन भने, हाम्रो अधुरो कथाले पनि कुनै न कुनै अर्थ पाउनेछ।
किनकि अन्त्यमा मानिसले सम्झिने कुरा उसको थर, जात वा सामाजिक हैसियत होइन। उसले कसलाई इमानदारीपूर्वक प्रेम गर्यो, कसबाट निस्वार्थ प्रेम पायो र आफ्नो जीवनमा कति मानवता बाँड्यो अन्ततः त्यही नै बाँकी रहन्छ। त्यसैले आउनुस्, प्रेमलाई जातभन्दा सानो नबनाऔँ। भविष्यका पुस्ताले आफ्नो प्रेम बचाउन समाजसँग अनुमति माग्न नपरोस्। प्रेमलाई हार्न होइन, बाँच्न दिऔँ।
