नेपालको सिन्धुली, रामेछाप, ओखलढुङ्गा र खोटाङका केही भागहरू जस्ता वर्षा छायाक्षेत्रहरू पहाड (महाभारत पर्वतमाला) को छेउमा (डाउनविन्ड) सुक्खा क्षेत्रहरू हुन् जहाँ ओसले भरिएको मनसुनी हावा उठ्छ। हावाको छेउमा वर्षा हुन्छ भने तल झर्दा सुक्खा हुन्छ, जसले गर्दा कम वर्षा हुने गर्छ।
यो क्षेत्र ‘महादेवको अगेनो’ भएकोले पानी कम पर्ने गरेको भन्ने उक्ति जनमानसमा घर गरिरहेको पाइन्छ। तर वैज्ञानिक कारण अर्कै छ। यसको मुख्य कारणहरूमा महाभारत शृङ्खलाले मनसुनको आर्द्रता रोक्नु हो। सुनकोसी नदीको आसपास रहेको यस क्षेत्र काठमाडौँ आहोरदोहोर गर्न विपी लोकमार्गले यातायातको सुगमता छ।
यस क्षेत्रमा उत्पादित कृषि उपज खासगरी धान, मकै, गहुँ, तरकारी, फलफूल, पशुपन्छीपालन, दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थको व्यापारका लागि ढुवानी गर्न सजिलो छ। महाभारत शृङ्खलाबाट उत्पत्ति भई बहने साना नदीहरूले बनाएका मलिला फाँटमा सुनकोसी नदीको पानी लिफ्ट सिँचाइमार्फत उपयोग गरेर व्यवसायिक कृषि उत्पादन गर्ने सम्भावना प्रचुर रहेको छ।
वर्षा छायाक्षेत्र भनेको के हो?
वर्षा छाया पर्वत शृङ्खलाको लिवार्ड (सुरक्षित, डाउनविन्ड) छेउमा सुक्खा क्षेत्र हो, जसले हावाको छेउको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा कम वर्षा हुन्छ। यो ओरोग्राफिक लिफ्टको कारण हुन्छ; ओसिलो हावालाई पहाडले बाध्य पार्छ, चिसो पार्छ र हावाको छेउमा वर्षा वा हिउँ छोड्छ भने सुक्खा हावालाई अर्को छेउमा तल झार्छ। ओरोग्राफिक लिफ्टिङ तब हुन्छ जब चलिरहेको हावाको द्रव्यमानलाई भौगोलिक अवरोधमाथि उकास्न बाध्य पारिन्छ, जस्तै पहाड जसले यसलाई चिसो बनाउँछ, घनीभूत गर्दछ, बादलहरू बनाउँछ र प्रायः हावाको छेउमा वर्षा छोड्छ। एक हरियाली, भिजेको अवस्था सिर्जना गर्दछ जबकि लिवार्ड पक्ष धेरै सुक्खा हुन्छ, ‘वर्षा छाया’ बनाउँछ।
सिन्धुली, रामेछाप, ओखलढुङ्गा र खोटाङ, काभ्रेपलाञ्चोक र उदयपुरको केही भागहरू वर्षा छायाक्षेत्रमा पर्दछन्। यी जिल्लाहरू मुख्य महाभारत शृङ्खला र कम हिमालयको उत्तर/उत्तर–पूर्वमा अवस्थित छन्। नेपालको अधिकांश वर्षा ल्याउने दक्षिणपश्चिम मनसुनले पहिले महाभारत र शिवालिक शृङ्खलाको दक्षिणी ढलानमा भारी वर्षा गराउँछ। हावाले यी उत्तरी उपत्यकाहरू (छेउको छेउमा) पुग्दासम्म यसले आफ्नो अधिकांश आर्द्रता गुमाएको हुन्छ, जसले सुक्खा ‘छाया’ प्रभाव सिर्जना गर्दछ।
कारणहरू
माउन्टेन ब्यारियर
महाभारत शृङ्खलाले बङ्गालको खाडीबाट आउने ओसले भरिएको मनसुनी हावालाई रोक्ने विशाल पर्खालको रूपमा काम गर्दछ। त्यसैले सुनकोसी नदीका आसपास प्रायः गर्तिर भेग—झाङ्गाझोली रातमाटा, मूलकोट, खाल्टे चैनपुर, खुर्कोट, देउरालीटार, ग्वालटार, बेतेनी, सेलेघाट, विर्ता, सान्ने, सित्खा, भिरपानी, हलेसी, आदि भूभाग वर्षा छायाक्षेत्रमा पर्दछन्।
आर्द्रता ह्रास
दक्षिणी ढलानहरूमा (तराई, भित्री तराई) भारी वर्षा हुन्छ। यस क्षेत्रमा घना वनजङ्गल, बढी आर्द्रता हुनाले सोही अनुरूपका बालीनाली उब्जाउने गरिन्छ।
सुक्खा हावाको अवतरण
रिज पार गर्ने हावामा ओसिलोपन कम हुन्छ र यो तल झर्दा तातो हुन्छ जसले रामेछाप, सिन्धुलीको सुनकोसी नदीको किनार, ओखलढुङ्गा र खोटाङ जस्ता क्षेत्रहरूमा बादलको आगमन र वर्षालाई रोक्छ। तर नेपालको महाभारत शृङ्खलाको दक्षिणी भागमा मुख्यतया ओरोग्राफिक लिफ्टका कारण बढी वर्षा हुन्छ। ग्रीष्म मनसुन (जुन–सेप्टेम्बर) को समयमा बङ्गालको खाडीबाट ओसले भरिएको हावाले यी दक्षिणी ढलानहरूमा पहिले प्रहार गर्छ। किनकि महाभारत शृङ्खलाले महत्वपूर्ण भौतिक अवरोधको रूपमा काम गर्दछ। यसले यस न्यानो, ओसिलो हावालाई माथि उठ्न, चिसो र घनीभूत गर्न बाध्य पार्छ, जसले गर्दा यसको दक्षिणी हावाको दिशामा भारी वर्षा हुन्छ।
क्षेत्रीय भिन्नताहरू (२०२५ को तथ्याङ्क अनुसार)
पूर्व बनाम पश्चिमः पूर्वी नेपाल बङ्गालको खाडीको नजिक छ र सामान्यतया पश्चिमको तुलनामा बढी वर्षा हुन्छ। सेप्टेम्बर २०२५ मा नेपालमा सामान्य वर्षाको १२२.३% प्राप्त भयो, भारी वर्षा दक्षिणी ढलान र फेदमा केन्द्रित रहेको छ। उदाहरणका लागि, अगस्ट २०२५ मा दक्षिणी ढलानमा रहेको कास्की जिल्लाको लुम्ले स्टेसनले मासिक भारी १,३१४.९ मिमी वर्षा रेकर्ड गरेको थियो, जबकि उत्तरी जोमसोम स्टेसन (वर्षा छायामा) ले ४६.४ मिमी मात्र रेकर्ड गरेको पाइएको छ।
समाधानका उपायहरू
वर्षा जल सङ्कलन संरचनाः कुण्ड, पोखरी मार्फत पानी सङ्कलन गर्न सकिन्छ। यो प्रविधि यस क्षेत्रमा खासै उपयोग गरिएको छैन।
खडेरी प्रतिरोधी बालीहरूः सुक्खा अवस्थाका लागि उपयुक्त कोदो, फापर, मकै र विशिष्ट तरकारीहरूलाई बढावा दिनु पर्छ।
साना सिँचाइः पानी संरक्षण गर्न ड्रिप सिँचाइको व्यवस्था गर्नु पर्छ। यो पानी किफायती तरिकाले सिँचाइ प्रयोग गर्ने आधुनिक वैज्ञानिक प्रविधि हो।
वृक्षारोपणः माटोको आर्द्रता सुधार गर्न सुक्खा अवस्थाको सामना गर्न सक्ने बिरुवाहरू रोप्ने। यसतर्फ केही काम भए पनि पर्याप्त कार्यक्रम भएको देखिँदैन। तर सही ढङ्गले वन संरक्षण गर्न सकेको खण्डमा वनले ढाकेको क्षेत्र बढाउन सकिन्छ। ग्रामीण बस्तीहरू सडकको छेउमा सर्ने परिपाटी बढ्दै गएकाले र सहरीकरण हुनेक्रम तीव्र हुनाले जङ्गल क्षेत्र बढेकै पाइएको छ।
समुदायमा आधारित व्यवस्थापनः स्थानीय जलस्रोत व्यवस्थापन योजना अनुरूप सिँचाइ सुविधाको प्रबन्ध गर्नु पर्छ। यसो गरेमा किसानको सहभागिता वृद्धि भई योजनाको दिगोपना हुने देखिन्छ।
आर्थिक तथा वातावरणीय चुनौती
निरन्तर पानीको अभावः सीमित वर्षा प्राथमिक अवरोध हो। सन् २०२४–२०२५ मा, केही क्षेत्रहरूले –६८% को रूपमा कम वर्षा विसङ्गतिहरू रेकर्ड गरे, जसले माटोको आर्द्रताको गम्भीर कमी र बालीको तनाव निम्त्यायो।
माटोको ह्रासः रासायनिक सामग्रीहरूमा अत्यधिक निर्भरता र आर्द्रताको कमीले गम्भीर रूपमा प्रभावित वर्षा छाया क्षेत्रहरूमा उत्पादकत्वमा १५–३०% ड्रप निम्त्याउँछ।
उच्च लागत र कम प्रतिफलः डिजेल, मल र बिउका लागि बढ्दो मूल्य, उत्पादनका लागि स्थिर बजार मूल्यका साथ, प्रायः साना धारकहरूलाई ऋणको चक्रमा फसाउँछन्।
श्रमिकको अभावः राम्रो अवसरका लागि सहरी क्षेत्रमा युवाहरूको बसाइँसराइले खेती गर्ने श्रमिकको अभाव देखिन्छ। गाउँमा ज्येष्ठ नागरिकहरू मात्र बस्ने हुनाले धेरै जमिन खेती हुनबाट वञ्चित भएको पाइन्छ। यसले खाद्य तथा पोषण सुरक्षामा चुनौती सिर्जना गरेको छ।
प्राविधिक बाधाहरूः जहाँ जलवायु–लचिलो प्रविधिहरू अवस्थित छन्, उच्च लागत र डिजिटल पूर्वाधारको अभावले प्रायः साना किसानहरूलाई अपनाउनबाट रोकेको देखिन्छ।
वर्षा छायाक्षेत्रको कृषि विकास रणनीतिहरू
यी क्षेत्रहरूमा आर्थिक विकासका लागि परम्परागत विधिहरूबाट जलवायु–स्मार्ट, उच्च–मूल्य प्रणालीहरूमा प्रतिमान परिवर्तन आवश्यक छ।
१. जल व्यवस्थापन
स्मार्ट सिँचाइः आधारभूत ड्रिप प्रणालीभन्दा पर एआई–सञ्चालित प्लेटफर्महरूमा सर्दै जसले वास्तविक–समय माटोको आर्द्रता र मौसम तथ्याङ्कमा आधारित पानी प्रदान गर्दछ।
वर्षा जल सङ्कलनः महत्वपूर्ण सुक्खा अवधिका लागि पानी सुरक्षित गर्न खेत पोखरी र सामुदायिक संरचनाहरूमा लगानी गर्ने।
२. जलवायु प्रतिरोधी बाली
खडेरी–सहने प्रजातिहरूः जिन–सम्पादित र परम्परागत रूपमा उच्च उत्पादन दिने बीजहरू अपनाउने जसले पानीको तनावमा स्थिरता कायम राख्छ।
बाली विविधीकरणः धान जस्ता पानी–गहन मुख्य वस्तुहरूबाट दाल, तेलहन, कोदो र जुनेलो (पोषक–अनाज) मा स्थानान्तरण गर्न सकिन्छ।
३. माटोको स्वास्थ्य बढाउने
पुनर्योजी अभ्यासहरूः माटोको पानी समात्ने क्षमता सुधार गर्न खनजोत विनाको खेती, कभर क्रपिङ र जैविक मलको प्रयोग गर्ने।
जैव उर्वरकः पोषक तत्त्वको अवशोषण बढाउन र महँगो रासायनिक मलहरूमा निर्भरता कम गर्न माइक्रोबियल सामग्रीहरूको प्रयोग गर्ने।
निष्कर्ष
वर्षाको छाया प्रभाव नेपालको मध्य पहाडमा एक महत्वपूर्ण जलवायु विशेषता हो, जसले सिन्धुली, रामेछाप, ओखलढुङ्गा र खोटाङ जस्ता जिल्लाहरूमा पानीको अभाव सिर्जना गर्दछ। दिगो समाधानहरू अनुकूलन र स्रोत दक्षतामा केन्द्रित गर्नु पर्ने हुन्छ। पानीको अभाव विरुद्ध लचिलोपन निर्माण गर्न र खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न परम्परागत ज्ञानलाई आधुनिक प्रविधिहरूसँग संयोजन गरेर अभ्यास गर्नु पर्छ। यस क्षेत्रमा बाह्रै मास बहने अटुट नदीहरू रहे पनि खासै उपयोग हुन सकेको देखिँदैन। यस क्षेत्रमा हाल सडकको सुविधा राम्रो भएकाले व्यवसायिक कृषि तथा पशुपालनमार्फत किसानको आयआर्जन बढाउन सक्ने यथेष्ट सम्भावना छ। यसको लागि स्थानीय सरकार, प्रदेश सरकार र सङ्घीय सरकारको पहलमा योजनाबद्ध ढङ्गले परियोजना नै सञ्चालन गर्नु पर्ने देखिन्छ। बागमती प्रदेश सरकारको दोस्रो आवधिक योजनामा वर्षा छाया परेको यस क्षेत्र प्राथमिकता प्राप्त योजनाहरूमा परेको भए पनि काम भने हुन सकेको देखिँदैन। यसको कार्यान्वयनका लागि सम्बन्धित क्षेत्रका सचेत जनता तथा राजनीतिक नेताहरूले सक्रियता देखाउनु पर्ने खाँचो देखिन्छ।
