सामाजिक सञ्जालले मानिसले सूचना ग्रहण गर्ने, धारणा बनाउने र राजनीति बुझ्ने तरिकामा गहिरो परिवर्तन ल्याइसकेको छ। तर व्यक्तिगत रूपमा मिलाइएका फिडहरूको पछाडि रहेको प्रणालीको उद्देश्य सत्य प्रस्तुत गर्नु होइन, प्रयोगकर्ताको संलग्नता बढाउनु हो। डिजिटल साक्षरता कमजोर भएको र तथ्य–जाँच संरचना बलियो नभएको समाजमा यस्ता एल्गोरिदमहरूले मानिसका विश्वास, राजनीतिक दृष्टिकोण र सामाजिक चेतनामा गहिरो प्रभाव पार्छन्।
फेसबुक, टिकटक र युट्युबजस्ता प्लेटफर्महरूले प्रयोगकर्तालाई केवल महत्वपूर्ण सूचना मात्र देखाउँदैनन्। तिनीहरूले त्यस्तो सामग्री प्राथमिकतामा राख्छन्, जसले प्रयोगकर्तालाई लामो समयसम्म व्यस्त राख्छ— हेर्न, क्लिक गर्न, सेयर गर्न र प्रतिक्रिया दिन प्रेरित गर्छ। यही कारणले डर, आक्रोश, सनसनी, राष्ट्रवाद वा विवादजन्य सामग्रीहरू तीव्र रूपमा फैलिन्छन्। समयसँगै यस्तो प्रवृत्तिले सार्वजनिक बुझाइलाई विकृत बनाउँदै प्रयोगकर्तालाई आफ्नै विश्वाससँग मिल्ने विचार मात्र देखिने ‘इको–चेम्बर’ भित्र सीमित पार्न सक्छ।
डिजिटल रूपमा कमजोर वातावरणमा यसको असर झन् गहिरो हुन्छ। जब प्रयोगकर्तासँग अनलाइन सूचनाको सत्य–असत्य छुट्याउने क्षमता हुँदैन, उनीहरूले फिडमा देखिएको सामग्रीलाई स्वतः विश्वसनीय ठान्ने सम्भावना बढ्छ। यस्तो अवस्थामा एल्गोरिदम केवल सिफारिस गर्ने उपकरण हुँदैन; त्यो वास्तविकताको मौन सम्पादकजस्तै बन्छ।
सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूको आधारभूत लक्ष्य स्पष्ट छ— प्रयोगकर्तालाई सकेसम्म धेरै समय प्लेटफर्ममै टिकाइराख्नु। लाइक, सेयर, कमेन्ट, वाच टाइम वा क्लिकजस्ता गतिविधिहरू सबै डाटामा परिणत हुन्छन्। यही डाटाका आधारमा प्रणालीले कुन सामग्रीले ध्यान तान्छ भन्ने सिक्छ र त्यसैअनुसार सामग्री प्रस्तुत गर्न थाल्छ। यसरी एक प्रकारको ‘फिडब्याक लुप’ निर्माण हुन्छ। प्रयोगकर्ताले जुन सामग्रीसँग बढी अन्तरक्रिया गर्छ, प्रणालीले त्यस्तै सामग्री झन् बढी देखाउँछ। प्रारम्भमा व्यक्तिगत अनुकूलनजस्तो देखिने यो प्रक्रिया बिस्तारै व्यवहारलाई अभ्यस्त बनाउने प्रक्रियामा रूपान्तरित हुन सक्छ।
समस्या के हो भने संलग्नता र सत्य सधैँ एउटै हुँदैनन्। सनसनीपूर्ण, भावनात्मक वा ध्रुवीकरण गर्ने सामग्री प्रायः सन्तुलित र प्रमाणमा आधारित सामग्रीभन्दा बढी प्रभावकारी हुन्छ। त्यसैले एल्गोरिदमले कहिलेकाहीँ गलत वा भ्रामक सामग्रीलाई पनि प्राथमिकता दिन सक्छ— केवल त्यसले ध्यान खिच्न सफल भएको कारणले। कम डिजिटल साक्षरता भएका समाजमा यो चुनौती झन् जटिल बन्छ। पहिलो, धेरै प्रयोगकर्तामा मिडिया साक्षरताको अभाव हुन्छ, जसले उनीहरूलाई सूचना आलोचनात्मक रूपमा मूल्याङ्कन गर्नबाट वञ्चित गर्छ। दोस्रो, मानिसहरूले औपचारिक स्रोतभन्दा आफ्ना नजिकका व्यक्ति वा नेटवर्कबाट आएको सूचनामा बढी भरोसा गर्छन्। तेस्रो, तथ्य–जाँच गर्ने संस्थागत संरचना कमजोर हुँदा भ्रामक जानकारीलाई छिटो खण्डन गर्न सकिँदैन।
यसको मनोवैज्ञानिक आयाम पनि महत्त्वपूर्ण छ। एउटै जानकारी बारम्बार देखिँदा त्यो परिचित बन्छ र परिचित कुरा प्रायः सत्यजस्तो लाग्न थाल्छ। जब एउटै नेटवर्कभित्र निरन्तर एउटै दाबी दोहोरिन्छ, मानिसहरूले त्यसलाई तथ्यका रूपमा स्वीकार गर्न सक्छन्। यसरी भ्रामक सूचना केवल सामग्रीमार्फत होइन, आत्मविश्वास (कन्फिडेन्स) मार्फत फैलिन्छ। धेरै अवस्थामा प्लेटफर्मले देखाएको कुरा महत्वपूर्ण वा सत्य नै हुनुपर्छ भन्ने धारणा पनि विकास हुन्छ। यस्तो अवस्थालाई ‘एल्गोरिद्मिक ब्लाइन्ड ट्रस्ट’ भन्न सकिन्छ, जसले सामाजिक सञ्जाललाई विचार निर्माण गर्ने शक्तिशाली माध्यम बनाउँछ।
चुनावी समयमा यो प्रभाव अझ स्पष्ट देखिन्छ। आक्रोश, डर वा पहिचानमा आधारित भावनालाई उक्साउने सामग्रीले शान्त र तथ्यपरक बहसभन्दा बढी ध्यान तान्छ। परिणामतः एल्गोरिदमले विवाद र सनसनीलाई प्राथमिकता दिन्छ, जबकि सन्तुलित दृष्टिकोणहरू ओझेलमा पर्छन्। यसले मतदातालाई ‘बिलिफ बबल’ भित्र सीमित पार्न सक्छ। कुनै एक राजनीतिक धारणा वा न्यारेटिभसँग प्रयोगकर्ताको संलग्नता बढेपछि प्लेटफर्मले त्यस्तै सामग्री झन् बढी देखाउँछ। क्रमशः प्रयोगकर्ताले आफ्नै विचारलाई बहुमत वा एकमात्र तर्कसंगत विकल्प ठान्न थाल्छन्। यसले सामाजिक ध्रुवीकरणलाई तीव्र बनाउँछ।
माइक्रो–टार्गेटिङले यो जोखिमलाई अझ गहिरो बनाउँछ। विभिन्न समूहहरूलाई लक्षित गरेर फरक–फरक सन्देश प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। एआई प्रविधिको विकाससँगै डीपफेक, बोट र सिन्थेटिक प्रोपागान्डाले यो म्यानिपुलेसनलाई झन् जटिल र खतरनाक बनाइरहेका छन्। यहाँ मूल प्रश्न उठ्छ— के एल्गोरिदमको उद्देश्य समाजको आवश्यकतासँग मेल खान्छ? प्लेटफर्मको लक्ष्य संलग्नता बढाउनु हो, तर लोकतान्त्रिक समाजलाई आवश्यक छ सही सूचना, विविध दृष्टिकोण र स्वस्थ बहस। यी दुई उद्देश्य सधैँ मेल खान्नन्। त्यसैले एल्गोरिद्मिक प्रभावलाई तटस्थ प्रविधि भनेर बुझ्न मिल्दैन। यो शक्ति हो जसले मानिसले के देख्छन्, के विश्वास गर्छन् र अन्ततः के सोच्न थाल्छन् भन्ने निर्धारण गर्छ।
समाधान सामाजिक सञ्जाल हटाउनु मात्र होइन। आवश्यक छ:
प्लेटफर्महरूको पारदर्शिता बढाउने,
डिजिटल साक्षरता सुधार गर्ने,
तथ्य–जाँच प्रणालीलाई सुदृढ बनाउने,
र ध्यान जत्तिकै सत्यलाई मूल्य दिने सूचना–परिवेश निर्माण गर्ने।
सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमहरूले केवल मानिसका रुचि प्रतिबिम्बित गर्दैनन्; तिनले ती रुचिहरू निर्माणसमेत गर्छन्। कम डिजिटल साक्षरता भएका समाजमा तिनीहरू विश्वास प्रणालीका अदृश्य निर्माता बन्न सक्छन्। अब प्रश्न स्पष्ट छ— यदि एल्गोरिदमहरूले सार्वजनिक जीवनलाई आकार दिइरहेका छन् भने तिनीहरूलाई सार्वजनिक उत्तरदायित्वको दायराभित्र ल्याउनैपर्छ। अन्यथा, समाजको सबैभन्दा प्रभावशाली सम्पादक पत्रकार वा नीति–निर्माता होइन, संलग्नता बढाउन प्रशिक्षित मेसिन बन्नेछ।
