लक्ष्मीका बुवा भीमबहादुरको जीवन कुनै ठुलो सपना बोकेर सुरु भएको थिएन। उनको जीवनयात्रा त आवश्यकताको कठोर बाटो, बाध्यताको भारी बोझ र समाजले थोपरिदिएको नियतिसँग जुध्दै अघि बढेको एक साधारण तर असाधारण अनुभव थियो।
सिन्धुपाल्चोकको दुर्गम गाउँमा जन्मिएका उनी दलित हुनुको अर्थ बाल्यकालमै बुझ्न बाध्य भए। त्यो बुझाइ किताबका अक्षरबाट होइन, व्यवहारका चोटबाट आएको थियो। पानी नछुने हातले बनाएको दूरी, टाढैबाट बोलिने आवाजले दिएको घाउ र आँखा झुकाएर हिँड्नुपर्ने बानीले उनको आत्मामा गहिरो छाप छोड्यो।
बाल्यकालमा खेल्नुपर्ने उमेरमा उनले विभेदको कठोर पाठ पढे। समानताका शब्दहरू कानमा गुन्जिए पनि व्यवहारमा त्यस्ता शब्दहरू कहिल्यै उनको जीवनमा लागू भएनन्। उनीसँग खेल्न चाहने साथीहरू थिए तर समाजले तिनलाई टाढा राख्यो। उनीसँग सपना देख्ने आँखा थिए तर समाजले ती आँखालाई झुकाएर मात्र हिँड्न सिकायो। तर यिनै पीडाले उनलाई भत्काएनन्, बरु उभ्याए। जीवनले दिएको अपमानलाई उनले सहनशीलताको शक्ति बनाए, समाजले दिएको घाउलाई उनले संघर्षको साहसमा रूपान्तरण गरे। उनको पथ कुनै चम्किलो उपलब्धि होइन तर प्रत्येक पीडाभित्र लुकेको अदम्य धैर्यको प्रमाण हो।
समाजले उनलाई कमजोर देख्यो तर उनी भित्रैभित्र बलियो हुँदै गए। समाजले उनलाई पछाडि धकेल्यो तर उनी भित्रैभित्र अघि बढ्ने आँट बटुले। उनको जीवनयात्रा साधारण देखिए पनि त्यसमा असाधारण धैर्य, साहस र आत्मसम्मानको बीज रोपिएको थियो। लक्ष्मीका बुवाले आफ्नो जीवनलाई कुनै ठुलो नाम वा पदमा बाँध्न सकेनन्। तर उनले बाँचेको प्रत्येक दिनले देखाउँछ कि समानता र सम्मानका लागि गरिएको संघर्ष नै सबैभन्दा ठुलो उपलब्धि हो। उनको अनुभवले भन्छ- ‘साधारण जीवन पनि असाधारण अर्थ बोकेर बाँच्न सकिन्छ। ’ उनको पथले देखाउँछ; विभेदले मानिसलाई झुकाउन सक्छ तर भत्काउन सक्दैन।
सानै उमेरदेखि भीमबहादुरले बुझिसकेका थिए कि यो समाजमा बाँच्न भावनाले होइन, मिहिनेतले मात्रै ठाउँ बनाउँछ। त्यसैले उनले थाक्न सिकेनन्। खेतमा हलो जोत्नुपर्ने भए जोते, मजदुरी गर्नुपर्ने भए गरे, भारी बोक्नुपर्ने भए काँधमा उठाए। समाजले दिएको अपमानलाई उनले पेटभित्रै थुने किनकि घरमा भोक थियो, सपना होइन। तर भीमबहादुरको मनमा एउटा ठुलो सोच श्रीमतीलाई पढाउने पलाएको थियो। उनले विश्वास गर्थे, ‘घरमा बच्चा जन्मिएपछि मात्रै होइन, श्रीमती सशक्त भए मात्र घर सशक्त हुन्छ। ’ त्यो सोच त्यति बेला गाउँमा हाँसोको विषय थियो। तर भीमबहादुरले हाँसो सहन सके, गरिबी सहन सके, अपमान सहन सके— तर अज्ञानता सहन सकेनन्।
भीम बहादुरले श्रीमतीलाई अक्षरको चिनारी गराए। पहिलो पटक ‘क’ लेख्दा श्रीमतीको हात काँपेको थियो तर आँखामा देखिएको उज्यालोले उनको हृदय गर्वले भरिएको थियो। उनी बुझ्थे— अक्षर मात्रै होइन, आत्मविश्वास पनि सिकाउनुपर्छ। त्यसैले उनले श्रीमतीलाई पढ्न मात्र होइन, बोल्न, सोच्न, निर्णय गर्न र आफ्नै अस्तित्वको कदर गर्न सिकाए।
गाउँलेहरू ठट्टा गर्थे, ‘पढेर के हुन्छ र? हलो समात्नै त पर्छ। ’ तर भीम बहादुरलाई थाहा थियो- ज्ञानले हलो नसमात्ला तर जीवनको बाटो सम्हाल्न सक्छ। ’ त्यसैले उनले उपहासलाई सहनशीलतामा बदल्दै अघि बढे। जब आफ्नै देशमा सम्भावनाका ढोका बन्द हुँदै गए, उनले श्रीमतीलाई विदेश पठाउने साहसी निर्णय लिए। त्यो निर्णय स्वार्थबाट होइन, प्रेम र विश्वासबाट जन्मिएको थियो। उनी चाहन्थे, श्रीमतीले संसार चिन्न, आफ्नो क्षमता देखाउन र परिवारलाई उज्यालोतर्फ लैजान सकुन्।
उनको जीवन सहज थिएन तर उनका निर्णयहरूले प्रमाणित गरे कि साधारण मानिस पनि असाधारण अर्थ बोकेर बाँच्न सक्छ। उनको धैर्य, संघर्ष र माया ‘घर बलियो बनाउन धनभन्दा शिक्षा र आत्मसम्मान चाहिन्छ’ भन्ने सन्देश दिन्छ।
अक्षर जोडेर वाक्य बनाउँदा श्रीमतीको आँखामा चम्किएको आशा देखेर भीम बहादुरलाई लाग्थ्यो— यही नै जीवनको साँचो उपलब्धि हो। उनी बुझ्थे, शिक्षा भनेको किताब पढ्नु मात्र होइन, आत्मसम्मान उठाउने शक्ति हो।
गरिबीले घर साँघुरो बनायो तर सोचलाई कैद गर्न सकेन। अपमानले मनलाई चोट पुर्यायो तर आत्मसम्मान मेट्न सकेन। भीम बहादुर जान्दथे कि जीवनको मूल्य धनले होइन, मानले तौलिन्छ।
श्रीमतीलाई पढाउने निर्णयसँगै समानताको सुरुवात घरबाटै सुरु हुनुपर्छ भन्ने कुरा उनले देखाए। अक्षरको उज्यालो श्रीमतीको आँखामा देख्दा उनले महसुस गरे— यो उज्यालोले घर मात्र होइन, भोलिलाई पनि उज्यालो बनाउनेछ। यसले छोरीलाई सपना देख्न सिकाउनेछ, छोरालाई सम्मान बुझाउनेछ र समाजलाई परिवर्तनको बाटो देखाउनेछ।
उनको संघर्ष परिवारमै सीमित रहेन। उनका निर्णयले गाउँका अरू महिलाहरूलाई पनि हौसला दियो। हाँसो गर्ने गाउँलेहरूकै बिचबाट कतिपयले आफ्ना छोरीलाई विद्यालय पठाउन थाले। यसरी उनको जीवनले प्रमाणित गर्यो— परिवर्तन ठुला भाषणबाट होइन, साना तर दृढ निर्णयबाट सुरु हुन्छ। आज भीम बहादुरको नाम लिँदा मानिसहरू भन्छन्— उनी धनमा धनी थिएनन्, तर धैर्यमा सम्पन्न थिए। उनी शक्तिमा बलिया थिएनन्, तर प्रेममा अपराजित थिए। उनको जीवनले भन्छ— साधारण हातहरूले पनि असाधारण भविष्य गढ्न सक्छन्।
श्रीमती विदेश जाने खबर फैलिँदा गाउँमा विभिन्न प्रतिक्रिया आए। कसैले हाँसे, कसैले अचम्म माने— ‘पुरुष जाने ठाउँमा श्रीमती?’ तर ती आवाजले भीम बहादुरको अडान डगमगाउन सकेन। उनी बुझ्थे— अवसर लिङ्गले होइन, साहसले समातिन्छ। विदेश जाने दिन श्रीमतीको आँखामा डर थियो तर त्यो डरभन्दा ठुलो आत्मविश्वास थियो। भीम बहादुरले हात समाउँदै भने, ‘तिमी मात्र होइन, हाम्रो भविष्य पनि यात्रामा निस्कँदै छ। ’ त्यो वाक्यले आँसु झार्यो— पीडाका होइन, गर्वका।
गाउँको साँघुरो गल्लीबाट सुरु भएको यात्रा अब संसारको फराकिलो सडकमा पुग्दै थियो। भीम बहादुरका निर्णयले देखाए— साधारण जीवनभित्र पनि असाधारण साहस लुकेको हुन्छ। ’ उनले प्रमाणित गरे— प्रेम भनेको साथ दिनु मात्र होइन, सम्भावनाको ढोका खोलिदिनु पनि हो। ’
श्रीमती विदेश गएपछि उनी घरको ढोका बन्द भित्र जिम्मेवारीको पहाडसँग एक्लै उभिएका थिए। उनीहरूको एक मात्र छोरी लक्ष्मी उनका लागि बोझ नभई जीवनको अर्थ थिइन्। समाजले छोरीलाई कमजोरी भनेर हाँसोमा उडाउँदा उनले लक्ष्मीमा भविष्यको उज्यालो देखे। उनी लक्ष्मीलाई पढाए, हौसला दिए र सपनालाई डरले होइन, साहसले अँगाल्न सिकाए। गाउँका कहिले ल बारम्बार प्रश्न गर्थे— ‘छोरी पढाएर के हुन्छ?’ तर उनले उत्तर फर्काएनन्। किनकि उनका शब्दहरूभन्दा बलियो प्रमाण लक्ष्मीको भविष्य थियो। उनी मौन रहँदा पनि भित्रै भित्रै एउटा प्रतिज्ञा गर्जिरहेको थियो- तर्कले होइन, उपलब्धिले समाजलाई चकित पार्ने।
वर्षौँको संघर्षपछि जब लक्ष्मी काठमाडौँ हुँदै विदेश पुगिन्, उनको छाती गर्वले फाट्न लागेको थियो। आफूले हारेको जीवन होइन, जित्न सिकेको जीवन छोरीलाई सुम्पेका कुरा त्यो क्षणमा उनले महसुस गरे। श्रीमती र छोरी दुवै आत्मनिर्भर हुँदा पहिलो पटक उनले आफूलाई कमजोर होइन, सक्षम श्रीमान्/बुवा ठाने।
तर जीवनले अझै एउटा कठिन परीक्षा बाँकी राखेको थियो। त्याग, संघर्ष र आत्मसम्मानको अन्तिम परीक्षण अब सुरु हुन लागेको थियो। अँध्यारोले फेरि उनको संसारलाई निल्ने कि उनी भित्रको साहसले नयाँ उज्यालो जन्माउने- यही प्रश्नले वातावरणलाई चिसो बनाइरहेको थियो।
जब उपल्लो जात मानिने युवक विश्व लक्ष्मीप्रति प्रेमको कुरा लिएर आयो, त्यो क्षण उनको मुटु अस्वाभाविक रूपमा काँप्यो। काँप्नु डरले मात्र होइन, विगतका घाउहरूले पुनः जागेको संकेत थियो। उनले आफ्नो छोरीलाई भविष्यको उज्यालो देखाएका थिए तर समाजको कठोरता र विगतका घटनाले उनलाई सतर्क बनाएको थियो।
उनी जातका कट्टर विरोधी थिए भन्ने होइन। तर यथार्थका साक्षी थिए। उनले देखेका थिए—कसरी प्रेमको नाममा दलित छोरीहरूलाई प्रयोग गरिन्छ, कसरी समाज मौन रहन्छ अनि अन्त्यमा दोष बुवाकै टाउकोमा थोपिन्छ। ती दृश्यहरू उनका आँखामा अझै ताजा थिए। त्यसैले विश्वको प्रस्तावले उनको मनमा शंका र भयको छाया फैलायो।
लक्ष्मीको सपना र आत्मनिर्भरता उनको गर्व थियो। तर अब त्यो गर्वलाई समाजको कठोर दृष्टिले कसरी स्विकार्ने भन्ने प्रश्नले उनको आत्मसम्मानलाई परीक्षणमा राख्यो। त्याग र संघर्षले उनले छोरीलाई यहाँसम्म ल्याएका थिए तर अब प्रेमको नाममा आएको यो चुनौतीले उनको मनमा द्वन्द्व जन्मायो।
विश्वले बोलेका शब्दहरू प्रेमको रंगमा रंगिएका थिए, तर उनले भित्रै भित्रै प्रश्न गरे— के यो प्रेम साँचो हो वा फेरि नियतिको अर्को खेल? छोरीको भविष्य सुरक्षित राख्ने संकल्पले उनको आत्मा बलियो थियो तर समाजको मौनता र विगतका घटनाले उनलाई असहज बनाएको थियो।
त्यो क्षणमा उनको श्वास भारी भयो। छोरीको सपना र समाजको कठोरता बिचको द्वन्द्वले उनको आत्मसम्मानलाई परीक्षणमा राख्यो। अब अगाडि के हुन्छ भन्ने अनिश्चितताले वातावरणलाई चिसो बनाइरहेको थियो
लक्ष्मीको अनुहारमा देखिने चमकले संसारलाई इमानदारीको झल्को दिन्थ्यो उनको स्वरमा आत्मविश्वासको बल थियो। तर बुबाको मन भने शान्त हुन सक्दैनथ्यो। भित्रैभित्र एउटै प्रश्न घुमिरहन्थ्यो- ‘यदि भोलि यो प्रेम भत्कियो भने, समाजले दोष कसलाई दिने हो?’ उनी छोरीको खुसीका शत्रु थिएनन् तर अन्धाधुन्ध जोखिमको पक्षपाती बन्न पनि सक्दैनथे। छोरीको हाँसो उनको लागि जीवनको सबैभन्दा ठुलो सम्पत्ति थियो। त्यसैले त्यो हाँसो हराउने सम्भावनाले उनलाई सताइरहन्थ्यो।
उनी प्रेमलाई नकार्न चाहँदैनथे तर स्विकार्नुअघि परीक्षण गर्न चाहन्थे। किनकि छोरीको जीवन उनको लागि खेल होइन जहाँ हार्ने सम्भावना सजिलै स्विकार्न सकिन्छ। उनको मनमा डर थियो कि यदि छोरीले चोट पाई भने त्यो पीडा उसको मात्र हुने छैन, बुबाको आत्मा पनि चिरिन सक्छ। त्यसैले उनले प्रेमलाई परीक्षा बनाए, ताकि छोरीको भविष्य सुरक्षित रहोस्।
यसरी भीमबहादुरको मनमा द्वन्द्व थियो एकातिर छोरीको खुसी, अर्कोतिर समाजको कठोर दृष्टि। उनी चाहन्थे छोरीले प्रेममा जितोस् तर त्यही प्रेमले लक्ष्मीको जीवनलाई अन्धकारमा नधकेलोस्। यही कारणले उनका प्रश्नहरू अझै अनुत्तरित रहिरहे
उनी त्यहीँ हार मान्न बाध्य भए। जीवनमा श्रीमतीलाई पढाएर सक्षम बनाएका, छोरीलाई विदेश पठाएर स्वतन्त्र बनाएका, समाजसँग जुध्न सक्ने आँट देखाएका भीमबहादुर तर जब छोरीले आफ्नो मनको निर्णय अघि सारिन्, उनी डरको अगाडि उभिन सकेनन्।
उनी जीवनभर समाजसँग जुध्ने आँट बोकेर हिँडेका थिए तर छोरीको प्रेमको जिम्मा लिनुपर्ने क्षणमा त्यो आँट अचानक भासियो। छोरीले आफ्नो मनको बाटो देखाउँदा, बुबाको मन डरले गाँजियो। विश्व पछि हट्दा लक्ष्मी मौन भइन्। उनको मौनता शब्दभन्दा गहिरो थियो।
त्यो रात लक्ष्मीका बुवाको मनमा एउटा गहिरो सत्य उदायो— मानिसलाई हराउने शक्ति गरिबी होइन, डर हो। गरिबीले त संघर्ष गराएर बलियो बनाउँछ तर डरले भित्रैभित्र आत्मबललाई चिरिदिन्छ। छोरीलाई बचाउन खोज्दा उनले नचाहिँदै उसको आत्मविश्वासलाई कमजोर पारिदिए अनि छोरीलाई एक्लो बनाइदिए।
यो बुबाको हार मात्र होइन, एउटा परिवारको मौन पीडा पनि बन्यो। घरको शान्ति अब सान्त्वना थिएन, त्यो शून्यताले सबैलाई चुपचाप चिर्दै गयो। लक्ष्मीको मौनता शब्दभन्दा गहिरो थियो, बुबाको अपराधबोध आँसुभन्दा भारी।
-1746513231.jpg)
-1746009348.jpg)
