दस वर्षअघिसम्म राजनीतिक आन्दोलन र सभाको केन्द्र थियो — काठमाडौंको खुलामञ्च।
२०७२ सालको भुइँचालोपछि क्रमशः सर्वसाधारणको पहुँचबाट टाढिएको यो प्रतिपक्षी आवाजको प्रतीकस्थल गएको वैशाखबाट फेरि सर्वसाधारणका लागि खुला गरिएको छ।
र, १० वर्षपछि खुला भएको यही स्थलमा आइतबार एउटा महत्त्वपूर्ण राजनीतिक जमघटको तयारी हुँदैछ।
प्रमुख प्रतिपक्षी नेपाली कांग्रेसले आफ्नो १५औं महाधिवेशनको उद्घाटन असोज १८ गते खुलामञ्चमा गर्न लागेको छ। त्यसका लागि मञ्च र आवश्यक संरचना बनाउने काम जोडतोडका साथ चलिरहेको छ।
काठमाडौं महानगरपालिकाका प्रवक्ता नवीन मानन्धर सर्वसाधारणका लागि खुला गरिए पनि खुलामञ्चमा औपचारिक कार्यक्रम गर्न महानगरसँग अनुमति लिनुपर्ने र शुल्क तिर्नुपर्ने बताउँछन्।
उनका अनुसार राजनीतिक, आर्थिक, खेलकुद लगायतका औपचारिक कार्यक्रम गर्न आधा दिनको ५ हजार र पूरा दिनको १० हजार रूपैयाँ शुल्क लाग्छ।
'हामीले खुलामञ्चमा बनाएका संरचना नबिगार्ने सर्तमा कार्यक्रम गर्न अनुमति दिनेछौं। कार्यक्रम गर्दा संरचनामा क्षति पुगे त्यसको क्षतिपूर्ति आयोजकले नै बेहोर्नुपर्छ,' उनले सेतोपाटीसँग भने, 'तर यहाँ प्रवेश गर्न, व्यायाम गर्न र खेल्न शुल्क लाग्दैन।'
अर्थात्, १० वर्षपछि खुलामञ्च सर्वसाधारणका लागि खुला त भएको छ, तर पहिलेझैं कुनै पनि गतिविधिका लागि पूर्ण रूपमा खुला छैन।
यहाँ प्रश्न उठ्छ — राजनीतिक सभा, आन्दोलन र नागरिक प्रदर्शनको साझा थलो रहेको खुलामञ्च यति लामो समय बन्द कसरी भयो?
खुलामञ्च बन्द हुनुको कारण २०७२ सालको भुइँचालो र त्यसपछि काठमाडौं महानगरपालिकाबाट भएको अतिक्रमणसँग जोडिन्छ।
तर त्योभन्दा अगाडि हामी खुलामञ्चको राजनीतिक महत्त्व र अझ विस्तृत रूपमा यसको ऐतिहासिक महत्त्वको चर्चा गरौं।
-1790944258.jpg)
-1790944258.jpg)
पञ्चायतदेखि गणतन्त्रसम्म प्रतिपक्षी आवाज घन्केको ठाउँ
रत्नपार्क र टुँडिखेलको बीचमा पर्ने झन्डै ५० रोपनी क्षेत्रफलको चउरलाई खुलामञ्चका रूपमा चिनिन थालेको २०३२ सालपछि हो।
त्यसै वर्ष यहाँ 'आर्क' शैलीको मञ्च निर्माण गरिएको थियो।
लगत्तै २०३६ सालमा भएको पञ्चायतविरूद्धको आन्दोलनपछि यो चउरलाई नेपाली कांग्रेस, तत्कालीन वाम मोर्चा लगायतका राजनीतिक दलहरूले आफ्नो विचार सार्वजनिक गर्ने थलो बनाए।
क्यान्सरसँग जुधिरहेका बिपी कोइरालाले खुलामञ्चमै उभिएर २०३६ साल जेठ २५ गते पञ्चायतको अधिनायकवादी शासनविरूद्ध भाषण दिएका थिए।
२०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलनपछि भएको जनमत संग्रहमा बहुदल पराजित भयो। तर पञ्चायतविरूद्धको राजनीतिक संघर्ष रोकिएन।
दस वर्षपछि पञ्चायतविरूद्ध निर्णायक जनआन्दोलन भयो।
त्यही जनआन्दोलनले बहुदलीय व्यवस्था पुनर्स्थापना गरेपछि २०४६ चैत २७ गते खुलामञ्चमा विजयसभा भयो। उक्त सभामा हजारौं मानिसको भीडबीच हात उठाएर नारा लगाइरहेकी दुर्गा थापाको तस्बिर खिचिएको थियो, जुन २०४६ सालको जनआन्दोलन सम्झाउने मानक तस्बिर बन्यो।
त्यसपछि खुलामञ्चको भूमिका झन् फराकिलो भयो —
सरकारलाई खबरदारी गर्ने। विपक्षी आवाज सुनाउने।
राजनीतिक शक्ति प्रदर्शन गर्ने। ठूला जनसभा गर्ने।
नागरिकले आफ्ना असहमति जाहेर गर्ने।
यी सबैका लागि काठमाडौंको खुलामञ्च प्रमुख सार्वजनिक स्थल बन्यो।
२०५९ सालमा तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले संसद विघटन गरेपछि र २०६१ सालमा शासनसत्ता हातमा लिएपछि राजतन्त्रविरूद्ध हुने ठूला नागरिक तथा राजनीतिक प्रदर्शनमा पनि खुलामञ्च र त्यससँग जोडिएको रत्नपार्क क्षेत्र महत्त्वपूर्ण थलो बने।
२०६२/६३ सालको जनआन्दोलनले राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्र स्थापनाको बाटो खोल्यो।
गणतन्त्र आएपछि पनि खुलामञ्चको राजनीतिक भूमिका सकिएन। माओवादी, मधेस केन्द्रित दल लगायत विभिन्न राजनीतिक समूहले आफ्ना एजेन्डा सार्वजनिक गर्न यही ठाउँ रोजिरहे।
त्यसैले नेपालको राजनीतिक इतिहासमा खुलामञ्च कुनै एउटा दलको मञ्च मात्र थिएन। यो सत्तापक्ष र विपक्षी दुवैको राजनीतिक गतिविधि हुने सार्वजनिक स्थल थियो।
तर २०७२ सालको भुइँचालोपछि यो स्थलले आफ्नो राजनीतिक परिचय क्रमश: गुमाउँदै गयो।
त्यसयता २०७३ फागुन १ गते नेत्रविक्रम चन्द नेतृत्वको नेकपा माओवादीले खुलामञ्चकै एउटा कुनामा पार्टीको आठौं महाधिवेशन उद्घाटन गरेको थियो।
त्यसपछि यहाँ कुनै पनि राजनीतिक कार्यक्रम भएको छैन।
खुलामञ्च बन्द भएपछि काठमाडौंमा राजनीतिक तथा नागरिक प्रदर्शनका लागि वैकल्पिक ठाउँ भएन। त्यही भएर नागरिकले असहमतिका आवाज र विरोधका स्वर सुनाउने थलो माइतीघर सरेको छ।
-1790944257.jpg)
-1790944257.jpg)
टुँडिखेलसँग जोडिएको खुलामञ्चको इतिहास
खुलामञ्चको ऐतिहासिक कथा बुझ्न हामीले सन् १८१३ मा फर्किनुपर्छ।
त्यति बेला खुलामञ्च बनेकै थिएन। रानीपोखरीदेखि रंगशालासम्म तन्किएको सिँगो टुँडिखेल एउटै थियो।
सन् १८१३ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री भिमसेन थापाले लगन टोलमा दरबार बनाएपछि टुँडिखेल अतिक्रमणको कथा सुरू भएको हो।
त्यस क्रममा टुँडिखेलको पूर्वी किनारमा हातहतियार राख्ने कोतघर बन्यो। न्युरोड गेटदेखि सुन्धारासम्म तन्किएको एकतले कोतघरसँगै मध्य सहरमा सेनाको प्रवेश भयो।
जंगबहादुर राणा शक्तिमा आएपछि सेनाको अतिक्रमण झनै बढ्यो।
त्यसअघि सैनिक परेड छाउनी मैदानमा हुन्थ्यो। जंगबहादुरले टुँडिखेल सारे। घोडेजात्राका दिन टुँडिखेलमा सेनाको तामझाम देखाउने चलन सुरू गराए। शाही घोषणा र दरबारका महत्त्वपूर्ण निर्णय टुँडिखेलबाट सार्वजनिक गर्ने थिति पनि बसाले।
यस्तो निर्णय सार्वजनिक गर्दा खरीबोटको चौतारी वरिपरि सेनाले पहरा दिन्थ्यो। राणा प्रधानमन्त्री चौतारीमा उभिएर आदेश दिन्थे, हुकुम सुनाउँथे।
जंगबहादुरले यही ठाउँमा उभिएर सन् १८४८ मा तत्कालीन राजा राजेन्द्र शाहविरूद्ध सेना एकत्रित गरे। वीरशमशेरले सन् १८८५ मा आफूलाई श्री ३ घोषणा गरे। सन् १९२४ मा चन्द्रशमशेरबाट दासप्रथा उन्मूलनको शाही घोषणा जारी भयो। सन् १९४५ मा दोस्रो विश्वयुद्ध लडेर फर्केका नेपाली सिपाहीको सम्मान गरियो।
विदेशी पाहुना आउँदा स्वागत गर्ने ठाउँ पनि टुँडिखेल नै थियो।
सन् १९५१ मा तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू आउँदा उनको स्वागत यहीँ गरियो।
त्यति बेला मध्य सहरको खुला चउर टुँडिखेलमा सैन्य गतिविधि गरेर राणा शासकहरू जनतामा त्रास जमाउन चाहन्थे। त्यही त्रासमा उनीहरूको सत्ता टिकेको थियो। टुँडिखेलका चार कुनामा जंगबहादुर, रणोद्दिप सिंह, चन्द्रशमशेर, वीरशमशेर लगायत राणा प्रधानमन्त्रीहरूको घोडसवार सालिक शक्ति प्रदर्शनकै रूप हो।
तोप पड्काउने चलन पनि शक्ति प्रदर्शनसँगै जोडिन्छ।
देवशमशेरको पालादेखि टुँडिखेलमा तोप पड्काउन थालिएको हो। यसको उद्देश्य काठमाडौंका जनतालाई समय जनाउ दिनु थियो। यसले राणा शासनको त्रासदी झल्काउँथ्यो।
शक्ति प्रदर्शन केन्द्र बनेपछि टुँडिखेल सम्याउने काम भयो। सैनिक परेड खेलाउन समथर मैदान चाहिन्थ्यो। उति बेला चउर प्राकृतिक अवस्थामा थियो। राणाहरूले जनता परिचालन गरेर टुँडिखेल सम्याउन लगाएको इतिहास छ।
२०१७ सालपछि पञ्चायतको छत्रछायाँमा टुँडिखेल अतिक्रमणले संस्थागत रूप लियो।
खरीबोट भत्कियो। सेनाको बलमा 'कू' गरेका राजा महेन्द्रले टुँडिखेलको सैनिक परेड बन्द गराए। खरीबोटको शाही घोषणा र पाहुना स्वागत पनि बन्द भयो। यसको अर्थ टुँडिखेलमा सर्वसाधारणले निर्वाध प्रवेश पाएका होइनन्। बरू निषेध अझ कडा पारियो।
सैनिक उत्सव मनाउन र विदेशी पाहुना स्वागत गर्न खरीबोट भएकै ठाउँमा 'सैनिक मञ्च' बन्यो। टुँडिखेल बीचको हिस्सा सेनाले खर्लप्पै खायो। काँडेतार लगाएर जनतालाई छिर्न दिइएन।
टुँडिखेल वरिपरि काँडेतार लगाउने काम बेलायतकी महारानी एलिजाबेथको नेपाल भ्रमण बेला भएको जानकारहरू बताउँछन्।
यता राणाकालदेखि सुरू भएको तोप पड्काउने ठाउँमा महेन्द्रकै पालामा सैनिक हेडक्वार्टर बन्यो। हेडक्वार्टर बनेपछि सहिदगेटको दक्षिण खण्डमा तारबार लगाइयो। त्यहाँ अहिले पनि जनता छिर्न पाउँदैनन्।
रानीपोखरी डिलनिर पहिले 'बाटुले चौतारो' थियो। प्रशासनिक र व्यापारिक काम लिएर काठमाडौं आउनेहरू सहर छिर्नुअघि यहीँ बास बस्थे। पञ्चायतकालमा रानी रत्नराज्यलक्ष्मीलाई खुसी पार्न चौतारो मासेर उनकै नाउँमा रत्नपार्क बनाइयो।
चौतारी भत्काएपछि नजिकैका महादेव मूर्ति र राजा प्रताप मल्ल हात्तीमा चढेको शालिक रानीपोखरीभित्र सारियो।
यसले रानीपोखरी मात्र खुम्चिएन, टुँडिखेलको पुरानो स्वरूप पनि मासियो।
अहिले टुँडिखेलको ठूलो भागमा सेनाको हेडक्वार्टर छ। खेल मैदान छ। त्यतिले नपुगेर सेनाले मनोरञ्जन निम्ति 'आर्मी अफिसर्स क्लब' बनाएको छ।
रत्नपार्क र सैनिक मञ्चबीचको खुलामञ्च पनि नाम अनुसार खुला रहेन।
पञ्चायतदेखि राजतन्त्रसम्मको विरोध देखेको यो चउर पछिल्लो १० वर्ष आफै अतिक्रमणको सिकारधरि बन्यो।
-1790944256.jpg)
-1790944256.jpg)
भुइँचालोपछि बदलियो खुलामञ्चको परिचय
२०७२ वैशाख १२ गतेको भुइँचालोले काठमाडौंका धेरै ऐतिहासिक संरचना भत्कायो।
त्यति बेला खुलामञ्च काठमाडौंका लागि आश्रयस्थल बन्यो।
घर भत्किएका वा घरभित्र बस्न डराएका मानिसहरूले यहाँ पाल टाँगे। खुला ठाउँ भएकाले भूकम्पपछिका केही समय खुलामञ्च मानिसहरूको सुरक्षित आश्रयको प्रतीक बन्यो।
तर त्यसपछि यसको भूमिका फेरिन थाल्यो।
वीर अस्पताल र दरबार हाइस्कुलको पुनर्निर्माण क्रममा इँटा, बालुवा, रड, सिमेन्ट लगायतका सामग्री खुलामञ्चमा थुपारिन थाले। कामदारका अस्थायी संरचना पनि बने।
भूकम्प बेला मानिसलाई आश्रय दिएको खुलामञ्च त्यसपछि काठमाडौं पुनर्निर्माणको अस्थायी भण्डारणस्थल बन्यो।
कुरा यतिमै सीमित रहेन।
पुरानो बसपार्क भएको ठाउँमा 'काठमाडौं भ्यू टावर' बनाउने योजना आएपछि खुलामञ्चमा अस्थायी बसपार्क राख्ने निर्णय भयो। त्यसै अनुसार २०७३ वैशाख २२ देखि खुलामञ्चको ठूलो भाग अस्थायी बसपार्कका रूपमा प्रयोग हुन थाल्यो।
बसपार्कसँगै विभिन्न अस्थायी संरचना पनि बने।
राजनीतिक सभा हुने चउरमा बसका लाइन लाग्न थाले। धुलो र धुवाँ थपियो।
खुलामञ्चको ठूलो हिस्सा सर्वसाधारणको खुला प्रयोगबाट बाहिरियो।
महानगरले २०७७ सालमा अस्थायी बसपार्क हटाउने निर्णय गर्यो। २०७८ वैशाखमा डोजर लगाएर बसपार्कका संरचना हटाइए। तर त्यसपछि पनि खुलामञ्च तुरून्तै सर्वसाधारणको पहुँचमा फर्किएन। काठमाडौं महानगरको हस्तक्षेप कायमै रह्यो।
यसबीच खुलामञ्चको पहिचान बनेको राजनीतिक गतिविधि त लगभग बन्द नै भयो।
-1790944257.jpg)
जब खुलामञ्च आफै आन्दोलनको विषय बन्यो
वर्षौंसम्म राजनीतिक सभा र नागरिक आन्दोलनको थलो बनेको खुलामञ्च आफै एक दिन आन्दोलनको विषय बनेको उदाहरण पनि छ।
काठमाडौं महानगरपालिकाले खुलामञ्चमा बसपार्क चलाउने र पार्किङ स्थल बनाउने नाममा सार्वजनिक क्षेत्र अतिक्रमण गरेको भन्दै २०७६ सालमा 'अकुपाई टुँडिखेल' अभियान सुरू भयो। यसको उद्घाटन खुलामञ्चबाटै भएको थियो।
त्यति बेला काठमाडौंलाई माया गर्ने नागरिक अभियन्ताहरूले मानव साङ्लो बनाएर खुलामञ्च घेरा हाले।
उद्देश्य थियो — टुँडिखेल, खुलामञ्च र काठमाडौंका अन्य सार्वजनिक खुला क्षेत्रलाई अतिक्रमणबाट जोगाउने र नागरिकको पहुँचमा फर्काउने।
२०७९ को स्थानीय तह निर्वाचनपछि काठमाडौं महानगरको नेतृत्व अहिलेका प्रधानमन्त्री बालेन शाहले सम्हाले। खुलामञ्च फेरि महानगरको योजनाको केन्द्रमा आयो।
तर उनकै कार्यकालमा खुलामञ्चमा भूमिगत पार्किङ बनाउने प्रस्ताव आयो। खुलामञ्चमुनि तीनतले पार्किङ निर्माणका लागि डिपिआर तयार गर्ने प्रक्रिया पनि अघि बढ्यो।
तर 'अकुपाई टुँडिखेल' अभियानका अभियन्ता र सम्पदा संरक्षणकर्मीहरूले यसको विरोध गरे।
उनीहरूको तर्क थियो — खुलामञ्च जोगाउनुपर्ने सार्वजनिक खुला क्षेत्र हो। भूमिगत संरचनाले यसको मौलिक स्वरूप र जलभण्डार क्षमतामा असर गर्छ।
नागरिक दबाबपछि महानगर अन्ततः भूमिगत पार्किङको योजनाबाट पछि हट्यो।
त्यसपछि अर्को प्रस्ताव आयो — फुटसल।
२०८० सालमा खुलामञ्चमा दुईवटा फुटसल मैदान बनाउने योजना अघि बढ्यो।
फेरि विरोध भयो।
खुलामञ्चमा स्थायी संरचना बनाउन नहुने भन्दै सम्पदा संरक्षणकर्मीले खबरदारी गरे।
यी सबै गतिविधिले खुलामञ्चबारे बहसलाई अर्को तहमा पुर्याएको छ। प्रश्न अब केवल 'यहाँ राजनीतिक सभा गर्न पाइन्छ कि पाइँदैन?' भन्ने रहेन।
प्रश्न भयो — सहरको सार्वजनिक खुला ठाउँको उपयोग कसले निर्धारण गर्ने?
महानगरले? सरकारले? वा, ती ठाउँ पुस्तौंदेखि प्रयोग गर्दै आएका नागरिकले?
-1790944258.jpg)
अब फेरि खुला छ खुलामञ्च
करिब एक दशकको यो सिलसिला यस वर्ष फेरिएको छ।
काठमाडौं महानगरले केही महिनायता खुलामञ्चका विभिन्न संरचना हटाएर चउर व्यवस्थित गरेको छ। दुबो लगाएको छ। हिँड्नलाई बाटो बनाएको छ। सर्वसाधारणलाई फेरि प्रवेश दिने व्यवस्था गरेको छ।
यति मात्र होइन, महानगरले 'खुलामञ्च खुला गर्ने' अभियानअन्तर्गत योग, ध्यान लगायतका कार्यक्रमसमेत सञ्चालन गरेको छ।
र, यसै क्रममा १० वर्षदेखि बन्द रहेको राजनीतिक सभाले यसपालि फेरि खुलामञ्चमा पुनर्जीवन पाउँदैछ।
खुलामञ्च फेरि एकपटक प्रतिपक्षी आवाजको प्रतीक बन्दैछ।
प्रतिपक्षी नेपाली कांग्रेसले असोज १८ गते दिउँसो २ बजे १५औं महाधिवेशन उद्घाटन र त्यसपछिका बन्दसत्र खुलामञ्चमै गर्ने तयारी गरेको छ।
करिब ७ हजार प्रतिनिधि सहभागी हुने भएकाले खुलामञ्च रोजिएको कांग्रेसले जनाएको छ।
कांग्रेसका लागि यसको अर्को अर्थ पनि छ।
यो बिपी कोइरालाले २०३६ सालमा स्वतन्त्रता र अधिकारका पक्षमा आवाज उठाएको ठाउँ हो।
२०४६ सालको जनआन्दोलनमा गणेशमान सिंह लगायत नेताहरूले राजनीतिक आन्दोलन अघि बढाएको ठाउँ हो।
त्यही राजनीतिक स्मृतिसँग आफ्नो महाधिवेशन जोड्न कांग्रेसले खुलामञ्च रोजेको बताएको छ।
'यो हाम्रो लागि ऐतिहासिक ठाउँ हो। २०३६ सालमा बिपी कोइरालाले नेपाली जनताको स्वतन्त्रता र अधिकारको आवाज यही ठाउँबाट उद्घोष गरेको र गणेशमान सिंहले नेपाली जनतालाई २०४६ सालमा नेतृत्व दिएको ठाउँ खुलामञ्च नै हो,' कांग्रेस प्रवक्ता देवराज चालिसेले भनेका छन्, 'त्यसैले हाम्रा लागि यसको प्रतीकात्मक महत्त्व छ।'
त्यसैले यसपालिको कांग्रेस महाधिवेशन एउटा दल विशेषको राजनीतिक सभा मात्र होइन।
दस वर्षपछि फेरि पुरानो राजनीतिक स्मृतिमा फर्किँदै गरेको खुलामञ्चको नयाँ अध्यायको सुरूआत पनि हो।
सबै तस्बिर: नवीनबाबु गुरूङ/सेतोपाटी
***
-1790944258.jpg)
