चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङ र चीन भ्रमणमा आएका रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले गत वर्ष स्वास्थ्य र ढल्किँदो उमेरबारे रोचक चर्चा गरेका थिए।
आफूभन्दा केही महिना मात्रै जेठा पुटिनलाई ७३ वर्षीय सीले भने, 'पहिला ७० वर्षसम्म बाँच्नु निकै दुर्लभ मानिन्थ्यो। अहिले ७० वर्षको उमेरमा पनि मानिसलाई जवान नै मानिन्छ।'
रूसमा २६ वर्षभन्दा बढी समयदेखि शासन गरिरहेका र सीजस्तै आजीवन शासन चलाउने अपेक्षा गरिएका पुटिनले पनि त्यसमा सहमति जनाए।
'अबका केही दशकमा बायोटेक्नोलोजीको विकाससँगै मानव अंगहरू निरन्तर प्रत्यारोपण गर्न सकिनेछ,' उनले भने, 'तपाईं जति लामो समय बाँच्नुहुन्छ, त्यति नै जवान बन्दै जानुहुन्छ। र मानिसले अमरत्वसमेत हासिल गर्न सक्छ।'
त्यसपछि सीले 'यही शताब्दीमै मानिस १५० वर्षसम्म बाँच्न सक्ने केहीले भविष्यवाणी गरेको' बताए।
पुटिनसँग जे-जस्ता जिकिर गरे पनि सी अहिले जवान पटक्कै देखिँदैनन्। बरू पछिल्लो समय उनको चालढालका कारण स्वास्थ्यबारे फेरि प्रश्न उठ्न थालेका छन्।
सीले पछिल्ला वर्षहरूमा आफूलाई खतरा महसुस भएका नेता मात्रै नभएर आफैले नियुक्त गरेका जनरलहरूलाई समेत विभिन्न बहानामा कारबाही गरेका छन्। यस्तोमा एकछत्र शासन चलाइरहेका सीलाई अझै लामो समयसम्म सत्तामा रहन कसैले रोक्न सक्ने देखिँदैन।
पछिल्लो समय देखिएका स्वास्थ्य समस्या नै सीको लामो समयसम्म शासन गर्ने चाहनामा सबभन्दा ठूलो बाधा हुने सम्भावना देखिन्छ।
गत महिना भारतमा भएको ब्रिक्स समूहको शिखर सम्मेलनको रात्रि भोजमा सहभागी नभएपछि ७३ वर्षीय सीको स्वास्थ्यबारे अनेक अड्कलबाजी गरिएको थियो।
सेप्टेम्बर १२ मा आयोजना गरिएको रात्रि भोजमा सी सहभागी हुने कार्यक्रम रहे पनि अन्तिम समयमा उनी एक्कासि उपस्थित भएनन्। उनको सट्टा चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यी उक्त भोजमा अन्य सदस्य राष्ट्रका सरकार प्रमुखहरूसँग सहभागी भए।
त्यस्तो उच्चस्तरीय कार्यक्रममा सहभागी हुने प्रतिबद्धता सीले त्यत्तिकै नतोडेको भन्दै धेरैले उनको स्वास्थ्यमा समस्या आएको अड्कल काटे।
सामाजिक सञ्जालमा त उनलाई मस्तिष्कघात भएको हुन सक्ने हल्लासमेत चल्यो।
यस्तोमा भारतको विदेश मन्त्रालयले त्यस्ता दाबीलाई झूटो भनेको थियो भने प्रेस ट्रस्ट अफ इन्डियाले उनी आफ्नो होटलको कोठामा आराम गर्न गएको बताएको थियो।
चीनले भने सीको अनुपस्थितिबारे कुनै कारण दिएन।
भारतबाट फर्किएको ११ दिनपछि सीले अमेरिकाको राजकीय भ्रमण गरेका थिए। उक्त भ्रमण क्रममा सीलाई आराम गर्न पर्याप्त समय पुग्ने गरी कार्यक्रम बनाउन चीनले आग्रह गरेको भनेर अमेरिकी पत्रिका 'द वाल स्ट्रिट जर्नल' ले केही दिनअघि लेखेको थियो। त्यसपछि फेरि सीको स्वास्थ्यबारे चर्चा हुन थालेको छ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँगको शिखर वार्ता क्रममा चिनियाँ अधिकारीहरूले सीको आरामका लागि असामान्य व्यवस्था गर्न आग्रह गरेको जर्नलले लेखेको छ।
चिनियाँ पक्षले ह्वाइट हाउसको वेस्ट विङमा सीले भेटघाटबीच आराम गर्न सक्ने एउटा छुट्टै कोठा मागेको थियो। सीकी पत्नी पेङ लियुआनबाहेक चिनियाँ प्रतिनिधिमण्डलका अन्य सदस्यलाई समेत उक्त कोठा प्रयोग गर्न अनुमति दिइएको थिएन।
यति मात्र होइन, चिनियाँ पक्षले सी र ट्रम्पबीच तय गरिएको 'वर्किङ लन्च' पनि अस्वीकार गरेको थियो। त्यसपछि दुई नेताको भेटवार्ता कार्यक्रमबीच करिब पाँच घन्टाको खाली समय राखिएको थियो।
दुई दिनभन्दा कम समयको भ्रमणमा यति लामो आरामको समय राखिनुलाई जर्नलले असामान्य भनेको छ।
सी अमेरिका पुगेको दिन साँझ पनि उनका लागि कुनै कार्यक्रम राखिएको थिएन। भ्रमणको अन्तिम दिन पनि उनले नेसनल आर्काइभ्समा करिब १० मिनेट मात्र बिताएका थिए।
अमेरिका भ्रमण क्रममा सी विमानबाट ओर्लँदा एक हातले रेलिङ समातेका थिए। अर्को हातले उनले पेङको हात समाते।
दुई दिनपछि नेसनल आर्काइभ्स जाने क्रममा पनि सी र पेङले हात समातेका थिए। भिडिओमा सीले शारीरिक सहाराका लागि पेङको हात समाते जस्तो देखिन्थ्यो। सायद त्यसैले चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यमले ती दृश्यलाई आफ्ना प्रमुख प्रसारणबाट हटाएको भनेर अमेरिकी मिडियामा चर्चा भयो।
यसबाट सी गम्भीर बिरामी छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। उनी बेइजिङबाट करिब १४ घन्टाको लामो हवाई यात्रापछि अमेरिका पुगेका थिए। त्यसैले 'जेट ल्याग' पनि कार्यक्रम छोट्याउनुको एउटा कारण हुन सक्छ।
तर उनीभन्दा सात वर्ष जेठा ट्रम्पसँग तुलना गर्दा सीले पछिल्ला विदेश भ्रमणमा यति धेरै आराम गर्नु असामान्य देखिन्छ। सीभन्दा दुई वर्ष जेठा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी पनि धेरै सक्रिय देखिन्छन्।
सीको स्वास्थ्य र चालढालबारे यसअघि पनि प्रश्न उठेका थिए।
सन् २०१९ मा उनको युरोप भ्रमण क्रममा सार्वजनिक भएको भिडिओमा उनी खुट्टा खोच्याउँदै हिँडेको र कुर्सीको हात समातेर आफूलाई सम्हाले जस्तो देखिएको थियो।
गत अगस्टमा किर्गिस्तान भ्रमण क्रममा पनि उनी विमानको भर्याङबाट बिस्तारै र केही अप्ठ्यारो चालमा ओर्लिएको तथा पत्नी पेङको हात समातेको दृश्य सार्वजनिक भएको थियो।
सन् २०२४ को डिसेम्बरमा मकाउ पुगेका बेला पनि विमानको भर्याङबाट ओर्लँदा उनले पेङको हात समातेका थिए।
यी कुनै पनि दृश्यले सीलाई कुनै निश्चित रोग लागेको प्रमाणित गर्दैनन्। तर उनी पूर्ण रूपमा स्वस्थ छन् भन्ने पनि देखाउँदैनन्।
सार्वजनिक कार्यक्रममा सीको संज्ञानात्मक क्षमतामा ह्रास आएको कुनै स्पष्ट संकेत नदेखिएको विज्ञहरू बताउँछन्। तर पनि पछिल्ला घटनाले चीनमा डेढ दशकदेखि एकछत्र शासन गरिरहेका सीको स्वास्थ्यबारे आशंका बढाएका छन्।
संसारभरि नै शासकको स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या गोप्य राखिन्छ। प्रजातान्त्रिक देशमा समेत सकेसम्म त्यस्ता समस्या सार्वजनिक गरिँदैन।
पूर्वअमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेनको स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या पनि लुकाइएको थियो। समस्या बढ्दै गएपछि दोस्रो कार्यकालका लागि चुनावअघि ट्रम्पसँगको बहसमा उनले निकै कमजोर प्रदर्शन गरे।
त्यसपछि पार्टीको दबाबका कारण उनले उम्मेदवारी फिर्ता लिनुपरेको थियो।
उनको कार्यकाल सकिएको केही महिनामै उनलाई आक्रामक प्रोस्टेट क्यान्सर लागेको सार्वजनिक गरिएको थियो।
पूर्वअमेरिकी राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगनको स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या पनि जनताबाट लुकाइएको थियो। सन् १९८४ मा दोस्रो कार्यकाल जितेपछि रेगनको स्वास्थ्य पनि निकै कमजोर भयो। पहिलो कार्यकालअघि नै बिर्सने स्वभाव देखिएका रेगनको दोस्रो कार्यकालमा दिमागी तीक्ष्णतामा समेत ह्रास आएको थियो।
यसै कारण ह्वाइट हाउस उनकी श्रीमती न्यान्सी रेगनले चलाउँथिन् भनेर उति बेलै हल्ला चल्थ्यो।
दोस्रो कार्यकाल सकिएको पाँच वर्षपछि रेगनलाई अल्जाइमर्स रोग लागेको खुलासा भएको थियो। सन् २०११ मा उनका छोरा रन रेगनले राष्ट्रपति हुँदा नै बुबालाई अल्जाइमर्सले सताएको र पहिलो कार्यकालको तेस्रो वर्षदेखि नै संज्ञानात्मक क्षमतामा ह्रास हुँदै गएको लेखेका थिए।
अमेरिकामा मात्रै नभएर नेपालसहित अरू प्रजातान्त्रिक देशमा पनि कयौं यस्ता उदाहरण भेटिन्छन्।
तानाशाही शासन भएका देशमा शासकको स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या झन् धेरै लुकाइन्छ। प्रजातान्त्रिक देशका शासकलाई लामो समयसम्म सार्वजनिक रूपमा नदेखिने वा पत्रकारहरूसँग अन्तर्क्रिया नगर्ने छुट हुँदैन। तर तानाशाही शासन भएका देशमा यस्ता समस्या जसरी भए पनि लुकाइन्छन्।
अर्कातर्फ प्रजातान्त्रिक देशमा शासकको स्वास्थ्य समस्या लुकाइए पनि निश्चित समयपछि उसले फेरि निर्वाचनको सामना गर्नुपर्छ। स्वास्थ्य समस्याका कारण चुनाव प्रचारमा खट्नसमेत नसक्नेलाई जनताले चुनावमा हराइदिन्छन्। तानाशाही शासकले भने निर्वाचनको सामना गर्न नपर्ने भएकाले लामो समयसम्म समस्या लुकाइराख्न सक्छन्।
कम्युनिस्ट चीनमा पनि सर्वोच्च नेताको स्वास्थ्य गोप्य राख्ने लामो परम्परा छ। सर्वोच्च नेताको कमजोरी सार्वजनिक हुँदा पार्टीभित्र गुटगत चुनौती र राजनीतिक अस्थिरताको जोखिम बढ्न सक्ने भएकाले समस्या लुकाइन्छ।
त्यही परम्परा अनुसार चीनमा कम्युनिस्ट शासन सुरू गरेका माओ त्सेतुङपछि चीनका सबभन्दा शक्तिशाली शासक सीको स्वास्थ्य समस्या पनि लुकाइएको हुन सक्छ।
अर्कातर्फ सीको स्वास्थ्य चीनको राजनीतिक प्रणालीसँग पनि जोडिएकाले यसबारे झन् धेरै चर्चा हुन्छ।
सन् १९७६ मा ८२ वर्षको उमेरमा मृत्यु भएका माओको स्वास्थ्य पनि जीवनको उत्तरार्द्धमा निकै कमजोर थियो। सन् १९७२ मा अमेरिकी राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सन चीन भ्रमणमा जाँदा माओको स्वास्थ्य अवस्था यति कमजोर थियो, उनीसँग कहिले भेट्न सकिन्छ भन्ने नै थाहा थिएन।
पूर्वअमेरिकी अधिकारीहरूले निक्सनसँगको भेटका बेला पर्दापछाडि माओका लागि पूरा अस्पताल नै तयार राखिएको दाबी गरेका छन्।
माओ कहिले भेट्न सक्ने अवस्थामा पुग्छन् भन्ने चिनियाँ अधिकारीहरूलाई समेत थाहा थिएन। माओ भेट्न सक्ने अवस्थामा पुगेपछि एक पटक अचानक निक्सनलाई १५ मिनेटभित्र आउन भनिएको अमेरिकी मिडियाले लेखेका छन्।
माओको रोग र शारीरिक कमजोरीका कारण उनकी श्रीमती जियाङ किङले नेतृत्व गरेको ग्याङ अफ फोर शासनमा अनुचित रूपमा हाबी भएको थियो।
माओले एकलौटी शासन गर्दा कयौं गलत निर्णय गरेकाले उनीपछि चीनका कम्युनिस्ट नेताहरूले सामूहिक नेतृत्व अपनाएका हुन्। त्यस्तै, उमेर ढल्कँदै गएपछि उनको शारीरिक कमजोरीका कारण ग्याङ अफ फोर हाबी हुन थाल्यो। माओको संज्ञानात्मक क्षमतामा खासै ह्रास नआए पनि शारीरिक कमजोरीका कारण पत्नी लगायतमा उनको निर्भरता बढ्यो।
माओलाई कसले भेट्न पाउने भनेर उनीहरूले नियन्त्रण गर्न थाले भने बोली लरबराउन थालेका माओले भनेका अस्पष्ट कुरा आफूअनुकूल बुझाउन थाले।
त्यसैले पनि यस्तो समस्या नदोहोरियोस् भनेर चीनले राष्ट्रपतिका लागि दुई कार्यकालको सीमा लगाएको हो।
सामान्यतया दोस्रो कार्यकाल सुरू हुँदा उत्तराधिकारीको पनि टुंगो लाग्छ। सत्ता सम्हाल्नुअघि उक्त उत्तराधिकारीले उपराष्ट्रपतिका रूपमा अनुभव बटुल्छ।
राष्ट्रपति मात्रै नभएर कम्युनिस्ट पार्टीको सर्वोच्च निकाय पोलिटब्युरो स्थायी समितिमा पनि अघोषित उमेर हद छ। सात सदस्यीय उक्त समितिमा ६८ वर्ष पुगेका कसैलाई पनि पाँच वर्षको अर्को कार्यकाल थपिँदैन।
तर सन् २०२२ मा दोस्रो कार्यकाल पूरा गरेका सीले राष्ट्रपतिका लागि कार्यकालको सीमा हटाएका छन्। सन् २०२७ मा उनको तेस्रो कार्यकाल सकिनेछ। उनी चौथो कार्यकाल मात्रै नभएर आजीवन सर्वोच्च नेता रहने अपेक्षा गरिएको छ।
आफू सत्तामै हुँदा उत्तराधिकारी तोकेमा आफ्नो शक्ति घट्ने डरले होला, उनले अहिलेसम्म उत्तराधिकारी पनि चयन गरेका छैनन्। त्यसैले उनलाई केही भएमा सत्ता कसले सम्हाल्छ भन्ने अनिश्चितताका कारण पनि उनको स्वास्थ्यबारे यति धेरै चासो भएको हो।
सीको जीवनशैलीका कारण पनि यस्तो आशंका बढेको हो। सीभन्दा सात वर्ष जेठा भए पनि ट्रम्पले जीवनभर चुरोट र रक्सी सेवन गरेका छैनन् भनिन्छ।
शरीरलाई ब्याट्रीसँग तुलना गर्दै धेरै परिश्रम गर्यो भने ऊर्जा सकिन्छ भन्ने ट्रम्प व्यायाम गर्दैनन्। 'फास्ट फुड' मन पराउने र व्यायाम नगर्ने कारणले उनको तौल धेरै छ। तर पनि उनी अझै नियमित गल्फ खेल्छन् अनि ८० वर्ष उमेरमा पनि सक्रिय छन्। विभिन्न सार्वजनिक कार्यक्रममा देखा पर्छन् र पत्रकारसँग दिनहुँजसो अन्तर्क्रिया गर्छन्। अहिले पनि आगामी नोभेम्बरमा हुने संसदीय चुनावका लागि प्रचारमा खटिइरहेका छन्।
सीले भने दशकौंसम्म धूम्रपान गरे। उनको तौल पनि केही बढी छ भने उनी कसरत गर्न त्यति धेरै मन पराउँदैनन् भनिन्छ। अर्कोतर्फ उनी मदिरा पिउन भने औधी मन पराउँछन्।
लामो उडान क्रममा सीसँगै मदिरा पिएका कारण उनीसँग नजिक भएका पूर्वविदेशमन्त्री किन ग्याङले यस्तो खुलासा गरेको भनेर 'द वाल स्ट्रिट जर्नल' ले दाबी गरेको छ। त्यसैले जीवनशैलीजन्य कारणले पनि सीको स्वास्थ्यबारे अड्कलबाजी हुने गरेको हो।
पुटिनसँग गत वर्ष भएको संवादले सी आफै पनि ढल्किँदो उमेरप्रति सचेत रहेको देखाउँछ। ७० वर्ष उमेरमा पनि मानिसलाई जवान मान्न थालिएको र मानिस १५० वर्षसम्म बाँच्न सक्ने भविष्यवाणीको उल्लेखले दीर्घायुको सम्भावनाप्रति उनको चासो झल्काउँछ।
उनले शासन गरेको चीनले पछिल्लो समय चिकित्सा विज्ञान र प्रविधिमा उल्लेख्य प्रगति गरेकाले त्यसको लाभ सीले पनि पाउन सक्नेछन्। तर उनका पछिल्ला भ्रमणलाई नियाल्दा उनले पनि सर्वसाधारणले झैं उमेरसँगै आउने स्वास्थ्य समस्यासँग जुध्नुपर्ने देखिन्छ।
उनी सत्तामा रहुन्जेल उनको स्वास्थ्यबारे चासो र अड्कलबाजी पनि भइरहनेछ।
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्ससहितका नयाँ प्रविधिले चिकित्सा विज्ञानमा जति नै ठूलो छलाङ मारे पनि सीले उल्लेख गरेजस्तो १५० वर्षसम्म बाँच्न उनी स्वयंका लागि भने सम्भव देखिँदैन।
झन्डै डेढ दशक शासन चलाएका सीलाई अर्को एक दशक सत्तामा टिक्नसमेत स्वास्थ्यले रोक्न सक्ने देखिन्छ।
***
