रूसले युक्रेनविरूद्धको युद्धमा पछिल्लो समयमा चिनियाँ सहयोगमा निर्मित जेट इन्जिनयुक्त ड्रोनका कारण सफलता हासिल गर्न थालेको छ।
विगत केही महिनामा युद्ध मैदानमा समस्या भोगिरहेको रूस जेट इन्जिनयुक्त ड्रोनका कारण पछिल्ला केही हप्तामा बलियो अवस्थामा पुगेको छ।
रूसले सुरूमा तुलनात्मक रूपमा ढिलो गतिमा उड्ने प्रोपेलरयुक्त इरानी शाहेद ड्रोन ठूलो संख्यामा प्रयोग गरेको थियो। अहिले भने तीव्र गतिमा उड्ने जेट इन्जिनयुक्त गेरेन ड्रोनको प्रयोग बढाएको अमेरिकी पत्रिका द वाल स्ट्रिट जर्नलले जनाएको छ।
नयाँ पुस्ताका यी ड्रोन पुराना शाहेदभन्दा तीव्र गतिमा उड्न सक्छन्। केही संस्करणले बढी बारूद बोक्छन् र तिनलाई रोक्न युक्रेनी वायु प्रतिरक्षा प्रणालीसँग उपलब्ध समय पनि कम हुन्छ।
यो परिवर्तनले युक्रेनको हवाई प्रतिरक्षामाथि नयाँ दबाब सिर्जना गरेको छ। पछिल्लो समय रूसले जेट इन्जिनयुक्त गेरेन–४ र गेरेन–५ को उत्पादनमा जोड दिइरहेको छ फाइनान्सियल टाइम्सले लेखेको छ। अर्कोतर्फ युक्रेन ती ड्रोनलाई रोक्न अझ तीव्र इन्टरसेप्टर ड्रोन विकास गर्ने दौडमा छ।
यो विकासको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष चीनसँग जोडिन्छ। नयाँ रूसी गेरेन ड्रोनमा चिनियाँ निर्मित टर्बोजेट इन्जिन प्रयोग भएको विभिन्न पश्चिमा मिडियाले लेखेका छन्। यसले पश्चिमा प्रतिबन्धबीच रूसले आफ्नो ड्रोन उत्पादन र प्रविधि कसरी विस्तार गरिरहेको छ भन्ने पनि देखाउँछ।
युद्धको सुरूमा रूसले युक्रेनमा ठूलो संख्यामा इरानमा डिजाइन गरिएका शाहेद–१३६ ड्रोन प्रयोग गर्न थालेपछि ड्रोनको रणनीतिक महत्व निकै बढेको थियो।
रूसी सेनाले शाहेद–१३६ लाई 'गेरेन–२' नाम दिएको थियो। पछि रूसले यस्ता ड्रोन आफ्नै भूमिमा ठूलो संख्यामा उत्पादन गर्न थाल्यो।
यी ड्रोन क्रुज क्षेप्यास्त्रजस्ता महँगा हतियारको तुलनामा सस्ता थिए। तर तिनले सयौं किलोमिटर टाढासम्म पुगेर विस्फोटक पदार्थसहित लक्ष्यमा प्रहार गर्न सक्थे।
रूसले ठूलो संख्यामा शाहेद ड्रोन एकै पटक प्रहार गर्न थालेपछि युक्रेनका लागि अर्को समस्या पनि खडा भयो। सस्तो ड्रोन रोक्न महँगा र सीमित हवाई प्रतिरक्षा क्षेप्यास्त्र प्रयोग गर्नु युक्रेनका लागि व्यावहारिक मात्रै नभएर आर्थिक समस्या पनि निम्त्यायो।
यसको जबाफमा युक्रेनले राडार, इलेक्ट्रोनिक युद्ध प्रणाली, मोबाइल हवाई प्रतिरक्षा टोली, विमानभेदी बन्दुक र कम लागतका इन्टरसेप्टर ड्रोनको विकास गर्यो।
समयसँगै युक्रेनी सेना पुराना प्रोपेलरयुक्त शाहेद ड्रोन रोक्न निकै प्रभावकारी बन्न थाल्यो। अगस्टको अन्त्यतिर राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले पुराना शाहेदलाई युक्रेनले खसाउने दर ९० प्रतिशतभन्दा माथि पुगेको दाबी गरेका थिए।
तर रूसले यसको जबाफ ड्रोनको संख्या मात्र बढाएर दिएन। उसले ड्रोनकै गति र क्षमतामा परिवर्तन गर्न थाल्यो।
यस परिवर्तनको केन्द्रमा छ जेट इन्जिन।
इरानले सन् २०२३ मा जेट इन्जिनयुक्त शाहेद–२३८ सार्वजनिक गरेको थियो। त्यसको केही समयपछि युक्रेनमा पनि यसको प्रयोग देखियो।
रूसले त्यसपछि आफ्नै गेरेन परिवारमा जेट इन्जिन प्रयोग गर्दै नयाँ संस्करण विकास गर्यो। गेरेन–३ प्रारम्भिक जेट संस्करण थियो। तर अहिले रूसले त्यसबाट अघि बढेर गेरेन–४ र गेरेन–५ को उत्पादनमा केन्द्रित गरिरहेको छ। युक्रेनी सैन्य गुप्तचरका अनुसार रूसले गेरेन–३ को उत्पादन रोकिसकेको र गेरेन–४ तथा गेरेन–५ मा जोड दिएको छ।
यसको मुख्य फाइदा गति हो।
पुरानो प्रोपेलरयुक्त शाहेदको गति करिब १८५ किलोमिटर प्रतिघन्टाको आसपास हुने गरेकोमा नयाँ जेट संस्करणहरू त्यसको दोब्बर वा त्योभन्दा बढी गतिमा उड्न सक्छन्।
गेरेन–४ को गति करिब ३०० देखि ४०० किलोमिटर प्रतिघन्टाको दायरामा रहने र अधिकतम गति करिब ५०० किलोमिटर प्रतिघन्टासम्म पुग्न सक्ने रिपोर्टहरू छन्। अझ नयाँ गेरेन–५ को गति ६०० किलोमिटर प्रतिघन्टासम्म पुग्न सक्ने बताइएको छ।
सेप्टेम्बरको सुरूआतमा युक्रेनी स्रोतहरूले गेरेन–४ को गति ५५० किलोमिटर प्रतिघन्टासम्म पुग्न सक्ने बताएका थिए।
गति बढ्नुको अर्थ युक्रेनी हवाई प्रतिरक्षाका लागि प्रतिक्रिया जनाउने समय घट्नु हो।
कुनै ड्रोन खसाल्न राडारले पहिला त्यसलाई पत्ता लगाउनुपर्छ। त्यसपछि उसको उडान मार्ग पहिचान गर्नुपर्छ, कुन प्रतिरक्षा प्रणाली प्रयोग गर्ने निर्णय गर्नुपर्छ र अन्ततः इन्टरसेप्टर ड्रोन पठाउनुपर्छ।
ड्रोन जति तीव्र गतिमा उड्छ, यो सबै प्रक्रिया पूरा गर्न उपलब्ध समय त्यति नै कम हुन्छ।
यसले विशेषगरी सस्तो इन्टरसेप्टर ड्रोनका लागि समस्या सिर्जना गरेको छ। पहिले युक्रेनी इन्टरसेप्टर ड्रोनले पुराना शाहेदलाई पछ्याएर खसाल्न सक्थे। तर नयाँ जेट ड्रोन कतिपय अवस्थामा ती इन्टरसेप्टरभन्दा नै तीव्र गतिमा उड्न थालेका छन्।
नयाँ गेरेनको फाइदा गति मात्र होइन।
नयाँ संस्करणहरूमा सुधारिएको नेभिगेसन, लक्ष्य पहिचान र इलेक्ट्रोनिक जामिङबाट जोगिन सक्ने प्रणाली प्रयोग गरिएको समाचार आएका छन्। गेरेन–४ र गेरेन–५ जस्ता नयाँ ड्रोनहरूलाई युक्रेनी हवाई प्रतिरक्षा छिचोल्न अझ सक्षम बनाउने उद्देश्यले डिजाइन गरिएको देखिन्छ।
युक्रेनी पक्षले गेरेन–४ का अवशेषको अध्ययन गर्दा त्यसमा लक्ष्य पहिचानका लागि अप्टिकल प्रणाली प्रयोग भएको पनि जनाएको छ। यस्तो प्रणालीले स्याटेलाइट नेभिगेसनमा इलेक्ट्रोनिक जामिङ भए पनि ड्रोनलाई लक्ष्य पहिचान गर्न सहयोग गर्न सक्छ।
केही नयाँ संस्करणले पुरानो शाहेदभन्दा ठूलो मात्रामा विस्फोटक पदार्थ पनि बोक्न सक्छन्।
यसरी नयाँ गेरेनहरू पुरानो शाहेदभन्दा फरक भूमिकातर्फ अघि बढिरहेका छन्। तिनीहरू परम्परागत क्रुज क्षेप्यास्त्रभन्दा सस्ता छन्। तर पुराना ड्रोनभन्दा तीव्र, बढी सक्षम र केही अवस्थामा बढी शक्तिशाली हतियारका रूपमा विकसित भइरहेका छन्।
यस विकासमा चीनको भूमिका पनि महत्वपूर्ण देखिएको छ।
रूसी नयाँ जेट ड्रोनमा चिनियाँ निर्मित टेलिफ्लाई टर्बोजेट इन्जिन प्रयोग भएको समाचार आएका छन्। गेरेन–४ र गेरेन–५ दुवैमा यस्तो चिनियाँ इन्जिन प्रयोग भएको युक्रेनी तथा पश्चिमी विश्लेषणमा उल्लेख छ।
यसको अर्थ चीनले पूर्ण रूपमा तयार ड्रोन रूसलाई आपूर्ति गरिरहेको भन्ने होइन। तर चिनियाँ निर्मित इन्जिनलगायत अरू पार्टपुर्जाले रूसको जेट ड्रोन उत्पादनलाई सहयोग गरिरहेको देखिन्छ।
पश्चिमा प्रतिबन्धका बाबजुद चीनबाट आउने औद्योगिक तथा इलेक्ट्रोनिक पार्टपुर्जामा पहुँचले रूसलाई आफ्ना ड्रोन कार्यक्रम विस्तार गर्न सहयोग पुर्याइरहेको छ। हालैको वाल स्ट्रिट जर्नलको समाचारले पनि रूसी नयाँ हतियारमा चिनियाँ निर्मित पार्टपुर्जाको बढ्दो प्रयोगबारे उल्लेख गरेको छ।
रूसले नयाँ जेट ड्रोनको उत्पादन र प्रयोग बढाएपछि युक्रेनको हवाई प्रतिरक्षामा गति र लागत दुवै चुनौती बनेका छन्।
अगस्ट २०२६ मा युक्रेनी अधिकारीहरूले रूसले जेट इन्जिनयुक्त ड्रोनको प्रयोग तीव्र रूपमा बढाएको बताएका थिए। युक्रेनी वायु सेनाका प्रवक्ता युरी इहनातका अनुसार जुलाईमा रूसले अघिल्लो महिनाको तुलनामा पाँच गुणा बढी जेट इन्जिनयुक्त ड्रोन प्रयोग गरेको थियो।
अगस्टमा भने केही रूसी आक्रमण समूहमा जेट ड्रोनको हिस्सा दुई तिहाइसम्म पुगेको उनले बताएका थिए। यद्यपि, समग्र रूसी ड्रोन आक्रमणमा प्रोपेलरयुक्त सामान्य शाहेद अझै ठूलो संख्यामा थिए।
अगस्टको अन्तिम चार दिनमा मात्रै रूसले करिब १५ सय ड्रोन प्रहार गरेको थियो। तीमध्ये करिब आठ सय जेट इन्जिनयुक्त रहेको जेलेन्स्कीले बताएका थिए।
युक्रेन अहिले नयाँ अवस्थाका लागि आफ्नो प्रतिरक्षा प्रणाली पुनः तयार गर्दैछ। उसले जेट ड्रोनभन्दा तीव्र गतिमा उड्न सक्ने इन्टरसेप्टर विकास गरिरहेको छ। कम्तीमा चार–पाँच प्रकारका इन्टरसेप्टर परीक्षण गरिएको युक्रेनी अधिकारीहरूले बताएका छन्।
युक्रेनी कम्पनीहरूले जेट इन्जिनयुक्त इन्टरसेप्टरसमेत विकास गरिरहेका छन्। एउटा यस्तो प्रणालीको अधिकतम गति ४५० किलोमिटर प्रतिघन्टासम्म हुने दाबी गरिएको छ।
यसले युद्धमा नयाँ प्रविधिगत दौड सुरू भएको देखाउँछ।
रूसले आफ्नो आक्रमणकारी ड्रोन तीव्र बनाइरहेको छ। युक्रेन त्यसलाई रोक्ने इन्टरसेप्टर अझ तीव्र बनाउने प्रयासमा छ।
युक्रेन युद्धमा ड्रोनको विकास अब केवल 'कससँग धेरै ड्रोन छन्' भन्ने प्रतिस्पर्धामा सीमित छैन। सुरूमा शाहेदले ठूलो संख्यामा तुलनात्मक रूपमा सस्ता ड्रोन प्रयोग गरेर हवाई प्रतिरक्षामाथि दबाब सिर्जना गर्ने रणनीतिको प्रभाव देखायो। युक्रेनले त्यसको जवाफ कम लागतका इन्टरसेप्टर विकास गरेर दियो।
रूसले अहिले त्यसको प्रतिकारमा त्यही ड्रोनलाई अझ तीव्र र बढी सक्षम बनाउँदैछ।
युक्रेनी हवाई प्रतिरक्षाका लागि चुनौती अब दुई वटा छन्। सस्तो ड्रोनको ठूलो संख्या र तीमध्ये बढ्दो संख्यामा रहेका तीव्र गतिका जेट ड्रोन।
रूसले गेरेन–४ र गेरेन–५ को उत्पादनमा केन्द्रित हुँदै गएको युक्रेनी गुप्तचरको आकलन छ। युक्रेनी गुप्तचरका अनुसार रूसले यी दुई मोडल गरी महिनामा करिब तीन हजार जेट इन्जिनयुक्त आक्रामणकारी ड्रोन उत्पादन गर्ने क्षमता विकास गरिरहेको छ।
यदि रूसले यस्तो उत्पादन क्षमता कायम राख्न र चिनियाँ निर्मित इन्जिन तथा अन्य विदेशी पार्टपुर्जामा पहुँच जारी राख्न सक्यो भने युक्रेनमाथि हवाई प्रतिरक्षाको दबाब अझ बढ्न सक्छ।
यसले युक्रेनलाई आर्थिक रूपमा पनि कठिन पार्नेछ— तुलनात्मक रूपमा सस्तो ड्रोन रोक्न महँगा क्षेप्यास्त्र प्रयोग गर्ने कि त्यही कामका लागि अझ सस्ता र तीव्र इन्टरसेप्टर विकास गर्ने?
शाहेदले युक्रेन युद्धमा ड्रोनको प्रयोगको अर्थशास्त्रमा परिवर्तन ल्याएको थियो। जेट इन्जिनयुक्त गेरेनले त्यसलाई अर्को चरणमा पुर्याइरहेको छ।
अब रूस र युक्रेनबीचको हवाई युद्ध केवल ड्रोन र क्षेप्यास्त्रको युद्ध रहेन। यो कुन पक्षले कम लागतमा अर्को पक्षको हतियारलाई रोक्ने नयाँ प्रविधि छिटो विकास गर्न सक्छ भन्ने प्रतिस्पर्धामा समेत बदलिएको छ।
***
सम्पादकीय नोट: यो स्टोरीमा प्रयोग भएका कतिपय सामग्री खोज्न, व्यवस्थित गर्न र प्रारम्भिक मस्यौदा विकास गर्न एआई प्रयोग गरिएको छ। यसमा प्रयोग गरिएका तथ्य, दाबी र व्याख्या उपलब्ध प्राथमिक तथा अन्य विश्वसनीय स्रोतसँग पुनः जाँचिएका छन्। यो स्टोरीको अन्तिम लेखन, सम्पादन र सम्पूर्ण जिम्मेवारी सेतोपाटीको हो।
-1746009348.jpg)
