पाँच दिनसम्म लगातार परेको झरी थामिएर मंगलबारदेखि घाम लाग्न थालेका बेला मौसमविदहरूले फेरि नयाँ अनुमान सार्वजनिक गरेका छन्।
उनीहरूको अनुमान छ — आइतबारदेखि फेरि पानी पर्नसक्छ!
के साँच्चै आइतबारदेखि फेरि पानी पर्छ? कत्रो पर्ला? कहिलेसम्म पर्ला?
यसै विषयमा हामीले मौसम पूर्वानुमान महाशाखाका मौसमविद मीनकुमार अर्यालसँग कुराकानी गरेका छौं।
उनका अनुसार, मनसुन बाहिरिन बाँकी रहेको यो समयमा सामान्य पानी पर्ने घटना स्वाभाविक हो। तर आइतबारदेखि पर्ने पानी भनेको कुनै नयाँ मौसमी प्रणालीका कारण नभई स्थानीय वायुकै प्रभावले हो भन्ने उनको भनाइ छ।
त्यसले छिटपुटदेखि हल्का वर्षा गराउने सम्भावना रहेको उनले बताए।
'स्थानीय वायुको प्रभावले मुख्यगरी पहाडी भूभागमा हल्का वर्षा हुने देखिएको छ। त्यो पछिल्लो पटक जस्तो लगातार र भारी वर्षा गराउने प्रणालीका कारण होइन। अहिले त्यस्तो ठूलो सिस्टम केही पनि छैन,' मौसमविद अर्यालले सेतोपाटीसँग भने, 'स्थानीय वायुको प्रणाली नै अलि–अलि विकास हुने हो, जसले खासगरी पहाडी भूभागतिर पानी पार्न सक्छ।'
उनका अनुसार विभिन्न मोडलहरूले मध्यम वर्षासम्म हुनसक्ने देखाएको छ। तराईका भूभागमा भने वर्षाको सम्भावना निकै कम देखिएको छ।
धान भित्र्याउने तयारीमा रहेका किसानहरूले पनि चिन्ता लिनुपर्ने अवस्था नरहेको उनले बताएका छन्।
अब नेपालबाट मनसुन कसरी बाहिरिन्छ?
अहिलेको मौसमलाई बुझ्न अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा हो — नेपालबाट मनसुन बाहिरिने प्रक्रिया।
नेपालमा सामान्यतया मनसुन बाहिरिने मिति अक्टोबर २ लाई मानिन्छ। तर यसको अर्थ हरेक वर्ष अक्टोबर २ कै दिन मनसुन ठ्याक्कै बाहिरिन्छ भन्ने होइन। मौसमको अवस्था हेरेर केही दिन अगाडि वा पछाडि हुन सक्छ।
यस वर्ष पनि मनसुन बाहिरिने प्रक्रिया सुरू हुने आधारहरू क्रमशः पूरा हुँदै गएको अर्याल बताउँछन्।
मनसुन बाहिरिने प्रक्रियामा अहिले पश्चिमबाट आउने हावा महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ। पश्चिमी वायु क्रमशः बलियो हुँदै गएपछि नेपालमा प्रभाव पारिरहेको पूर्वबाट आउने मनसुनी हावालाई विस्थापित गर्दै लैजान्छ। अहिले त्यही प्रक्रिया बिस्तारै सुरू भएको अर्यालले बताए।
'पश्चिमी हावा अलिकति बलियो-बलियो हुँदै गइरहेको छ। मनसुनलाई पश्चिमबाट आउने हावाले बिस्तारै–बिस्तारै पेल्दै गएको छ,' उनले भने।
यो प्रक्रियामा माथिल्लो वायुमण्डलमा बहने 'जेट स्ट्रिम' को पनि भूमिका हुन्छ।
अर्यालका अनुसार जमिनबाट करिब १५–१६ किलोमिटर माथि बहने हावाको मुस्लोलाई 'जेट स्ट्रिम' भनिन्छ। अहिले यो क्रमशः दक्षिणतर्फ सर्दै नेपालतिर आउने अवस्थामा छ। यसअघि तिब्बततर्फ रहेको जेट स्ट्रिम बिस्तारै नेपालतर्फ सर्दै जाँदा पश्चिमबाट आउने हावा अझ बलियो भएको उनले बताए।
यसरी पश्चिमी वायु बलियो हुँदै जाने र मनसुनी पूर्वी हावा कमजोर हुँदै जाने क्रमले मनसुनलाई नेपालबाट बाहिरिन सहयोग गर्छ।
१७–१८ गतेपछि के हुन्छ?
अर्यालका अनुसार, असोज १६–१७ गतेतिर केही स्थानीय न्यूनचापीय प्रणाली विकास भएर पहाडी क्षेत्रमा हल्का वा मध्यम वर्षा हुन सक्छ।
त्यही समय पश्चिमी वायु केही समयका लागि अलि कमजोर हुने अवस्था पनि देखिएको छ।
तर त्यसपछि पश्चिमी वायु फेरि बलियो हुने संकेत छ।
'१६–१७ गते अलि–अलि लो प्रेसर सिस्टम, लोकल सिस्टमहरू विकास हुनेछन्। त्यो बेला अलि–अलि पश्चिमी वायु निष्क्रिय हुने जस्तो छ। अनि लगत्तै १७–१८ गतेपछि फेरि पश्चिमी वायु बलियो हुने देखिन्छ,' उनले भने।
त्यसपछि मनसुन क्रमशः कमजोर हुँदै जाने उनको भनाइ छ।
यसको मतलब असोज १७–१८ गतेतिर फेरि मनसुन बलियो भएर अर्को ठूलो वर्षाको चक्र सुरू हुन्छ भन्ने होइन। बरू त्यसपछि पश्चिमी वायु बलियो हुँदै गएर मनसुन बाहिरिने प्रक्रिया थप तीव्र हुने अवस्था देखिएको छ।
अर्यालका अनुसार अबको ५ देखि १० दिनभित्र नेपालबाट मनसुन पूर्ण रूपमा बाहिरिने सम्भावना देखिन्छ।
मनसुन बाहिरिएपछि पनि नेपालमा पानी नै पर्दैन भन्ने होइन। तर मनसुनको समयमा पूर्वबाट आउने मनसुनी हावाको प्रभावका कारण हुने वर्षा र मनसुनपछि पश्चिमबाट आउने वायुको प्रभावमा हुने वर्षा फरक हुन्छ।
मनसुन कमजोर हुँदै गएपछि पनि स्थानीय प्रणालीका कारण पहाडी क्षेत्रमा कतै कतै बादल लाग्ने र छिटपुट वर्षा हुन सक्छ। पश्चिमी वायुको प्रभावमा पनि केही ठाउँमा वर्षा हुन सक्छ।
तर अहिले देखिएको अवस्था पछिल्लो पटक भारतबाट आएको न्यूनचापीय प्रणालीजस्तो ठूलो र व्यापक वर्षा गराउने प्रणालीको अवस्था होइन।
त्यसैले असोज १७–१८ गतेतिर देखिएको बादल वा स्थानीय वर्षाको सम्भावनालाई लिएर फेरि केही दिनसम्म लगातार भारी वर्षा हुन्छ भनेर बुझ्न नहुने उनको भनाइ छ।
दसैंमा पानी पर्छ कि पर्दैन?
अर्को चासोको विषय दसैँमा पानी पर्छ कि पर्दैन भन्ने हो।
अहिलेको मौसमी परिदृश्य हेर्दा यसपालिको दसैंमा पछिल्लो पटक जस्तो ठूलो वर्षा हुने संकेत नदेखिएको अर्यालले बताए।
'अहिलेसम्मको अवस्था हेर्दा त्यस्तो वर्षा हुने देखिँदैन,' उनले भने।
तर दसैं आउन अझै केही समय रहेकाले त्यसबारे अध्ययन हुँदै जाँदा पूर्वानुमान गरिने उनले बताए।
उनका अनुसार सामान्यतया तीन–चार दिनअघिको पूर्वानुमान बढी उपयोगी हुने भएकाले विभागले दसैंका लागि पनि तीन दिने विशेष पूर्वानुमान तथा आवश्यक सूचना जारी गर्नेछ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको जल तथा मौसम विज्ञान केन्द्रीय विभागका सहप्राध्यापक विनोद पोखरेलले पनि आइतबारदेखि करिब ४/५ दिन हल्का वर्षाको सम्भावना रहेको बताए।
'वर्षा देशभर एकै पटक वा हरेक दिन सबै ठाउँमा पर्ने पनि होइन। पूर्वी नेपालदेखि काठमाडौंसम्म सम्भावना तुलनात्मक रूपमा बढी छ भने पश्चिममा कम देखिन्छ,' उनले भनेका छन्।
***
