वि.सं. १८५० मा पाटनको कुम्भेश्वर, धाल्छी टोलबाट दुई नेवार दाजुभाइ चैनपुर गएर उतै घरजम गरी बसे। तिनै दाजुभाइका सन्तानले चैनपुरमा नेवारी संस्कृति र व्यापार व्यवसायको विकासमा योगदान दिए।
त्यही परिवारका सन्तानमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो कृष्णगोपाल श्रेष्ठ।
उहाँको जन्म वि.सं. १९९६ साउन २० गते चैनपुरमा भएको थियो। उहाँले जीवनको लामो समय उद्योग व्यवसाय र सामाजिक काममा बिताउनुभयो। पुर्ख्यौली थलो पाटन फर्केर बस्ने उहाँको चाहना थियो।
त्यसै अनुसार उहाँले पाटनको धाल्छी टोल नजिकै घर बनाउनुभयो। संयोग, गत असोज १७ गते शनिबार उहाँको निधन त्यही घरमा भयो। उहाँ ८७ वर्षको हुनुहुन्थ्यो।
त्यही दिन उहाँ थाइल्यान्डको राजधानी बैंककमा उपचार गराएर काठमाडौं फर्कनुभएको थियो। उहाँ क्यान्सरबाट पीडित हुनुहुन्थ्यो। पुर्ख्यौली थलोमा घर बनाएर फर्कनुभएका उहाँको बसाइ भने लामो हुन सकेन।
उहाँकी श्रीमती लक्ष्मी श्रेष्ठका अनुसार घर पुगेपछि केही असहज महसुस भएपछि परिवारले उहाँलाई भैंसेपाटीस्थित मेडिसिटी अस्पताल पुर्याएको थियो।
उद्योगपति तथा समाजसेवी कृष्णगोपालले पाँच दशकअघि नै प्रकाश केबल, नेपाल प्लास्टिक र लक्ष्मी प्लास्टिक लगायतका उद्योग स्थापना गर्नुभएको थियो। प्रकाश केबलका उत्पादन विद्युतीकरणसँगै देशका विभिन्न सहर र गाउँमा पुगे। उहाँका उद्योगले प्लास्टिक पाइप उत्पादनमार्फत खानेपानी विस्तारमा पनि योगदान दिए।
उद्योग व्यवसायबाट आर्जन गरेको रकमको केही हिस्सा उहाँले सामाजिक काममा खर्च गर्नुभयो। उहाँले विभिन्न विद्यालय, मन्दिर र सामाजिक संस्थालाई आर्थिक सहयोग गर्नुभएको थियो। तर आफूले दिएको दानको प्रचार गर्नु हुँदैन भन्ने उहाँको मान्यता थियो।
'मैले दिएको दानको कहिल्यै चर्चा नगर्नू,' उहाँ भन्नुहुन्थ्यो।
उहाँका पुर्खाले राणाकालमै चैनपुरमा स्थापना गरेको श्री सरस्वती माध्यमिक विद्यालयलाई उहाँले हालै ५० लाख रूपैयाँ सहयोग गर्नुभएको थियो। यसअघि पनि उहाँले विद्यालयलाई आर्थिक सहयोग गर्नुभएको थियो।
उद्योग व्यवसायसँगै समाजसेवालाई पनि महत्त्व दिनुभएका उहाँले देशका विभिन्न ठाउँमा विद्यालय, क्याम्पस र मन्दिर निर्माणमा सहयोग गर्नुभएको थियो। उहाँका सामाजिक काममध्ये केही चैनपुर, धनकुटा, विराटनगर, भक्तपुर र चितवनमा केन्द्रित थिए।
कृष्णगोपाल श्रेष्ठको प्रारम्भिक जीवन सहज थिएन। चैनपुरदेखि धरानसम्मको यात्रा अक्करको भीर हुँदै गर्नुपर्थ्यो।
उहाँ भन्नुहुन्थ्यो, 'जीवन नै अक्करको भीरजस्तै हो।'
कैयौं पटक उहाँ तीन–चार दिन लगाएर चैनपुरबाट धरान पुग्नुहुन्थ्यो। काठमाडौं आउन पनि कठिन यात्रा गर्नुपर्थ्यो। बाटो साँघुरो थियो। तल अरूण नदी बगिरहेको हुन्थ्यो भने माथि अग्लो पहाड देखिन्थ्यो।
त्यही बाटो भएर धरान, धनकुटा र चैनपुरबीच मानिसहरू आवतजावत गर्थे। भरियाको ताँती लाग्थ्यो।
त्यति बेला चैनपुरबाट हिँडेको दुई दिनमा धनकुटा पुगिन्थ्यो। त्यसपछि अर्को दिनभर लगाएर धरान झर्नुपर्थ्यो। कहिलेकाहीँ धरानबाट इटहरीसम्म पनि पैदल हिँड्नुपर्थ्यो।
यस्तै कठिन परिस्थितिमा उहाँ पढाइका लागि काठमाडौं आउनुभएको थियो। उहाँले पद्मोदय हाइस्कुलबाट एसएलसी दिनुभयो। त्यसपछि आइए अध्ययन गर्न बनारस जानुभयो। बनारसबाट फर्केपछि त्रिचन्द्र क्याम्पसमा उच्च शिक्षा हासिल गर्नुभयो।
वि.सं. २०१७/१८ तिर उहाँ त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा स्नातकोत्तर तहमा भर्ना हुनुभयो। त्यति बेला विश्वविद्यालय त्रिपुरेश्वरमा थियो।
उहाँका सहपाठीमध्ये पञ्चायतकालीन नेता नवराज सुवेदी पनि हुनुहुन्थ्यो। उहाँहरू विश्वविद्यालयको पहिलो ब्याचबाट राजनीतिशास्त्रमा स्नातकोत्तर गर्ने विद्यार्थी हुनुहुन्थ्यो।
त्यही समयमा सुवेदीको नेतृत्वमा विद्यार्थी युनियन स्थापना हुँदा उहाँको पनि भूमिका थियो।
सुवेदी सम्झिनुहुन्छ, 'धरानका भक्तगोविन्द श्रेष्ठमार्फत कृष्णगोपालसँग परिचय भयो। भक्तगोविन्द मेरो नेतृत्वको युनियनको महासचिव हुनुहुन्थ्यो।'
स्नातकोत्तर तहको पढाइ पूरा गरेपछि उहाँ चैनपुर फर्कनुभयो। उहाँ स्नातकोत्तर गर्ने पहिलो चैनपुरवासी मात्र नभई संखुवासभाकै पहिलो व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो।
त्यति बेला चैनपुरस्थित सरस्वती माध्यमिक विद्यालयमा स्थानीय व्यक्ति प्रधानाध्यापक बनेका थिएनन्। उहाँले विद्यालयमा अध्यापन गर्न थाल्नुभयो र प्रधानाध्यापकको जिम्मेवारी पनि सम्हाल्नुभयो।
उक्त विद्यालय उहाँका काका शेरबहादुर श्रेष्ठको अगुवाइमा राणाकालमै स्थापना भएको थियो।
उहाँका बुबा भोलामान श्रेष्ठको पनि शिक्षा विकासमा रूचि थियो। तेह्रथुमको आठराईस्थित सिम्लेबाट रविलाल उप्रेतीलाई ल्याएर चैनपुरमा औपचारिक शिक्षाको सुरूआत गरिएको थियो।
चैनपुरमा उहाँका पुर्खाको पेसा व्यापार व्यवसाय थियो। कृष्णगोपाल पढाइमा राम्रो हुनुहुन्थ्यो। उच्च शिक्षा हासिल गरेपछि उहाँले पुर्खाले अँगाल्दै आएको पेसाभन्दा फरक क्षेत्रमा काम गर्ने निर्णय गर्नुभयो।
वि.सं. २०२३ साल वैशाखमा उहाँ नेपाल सरकारको अधिकृत पदमा नियुक्त हुनुभयो। नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार उहाँ नेपाल प्रशासन सेवामा नियुक्त हुनुभएको थियो। सरकारी अधिकृत बन्ने उहाँ संखुवासभाका पहिलो व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो।
सुरूमा गृह मन्त्रालयमा नियुक्त हुनुभएका उहाँ पछि मन्त्रिपरिषदसँग सम्बन्धित जिम्मेवारीमा पुग्नुभयो।
सरकारी सेवामा रहँदा उहाँले विकासको सुस्त गति र भ्रष्टाचारका घटना देखेको भन्दै साढे दुई वर्षमै सरकारी जागिर छाड्नुभयो।
मैले एक पटक उहाँलाई जागिर छाड्नुको कारण सोधेको थिएँ।
उहाँले भन्नुभएको थियो, 'मैले देख्दादेख्दै एक जना वरिष्ठ कर्मचारीले फर्निचर किन्दा घुस खाए। त्यो घटनाले मलाई नराम्रो लाग्यो। म पनि यही काममा रूमलिएँ भने मेरो भविष्य राम्रो हुँदैन। राष्ट्रसमेत समृद्ध हुन सक्दैन भन्ने महसुस भयो। त्यसपछि मैले सरकारी जागिर नै त्यागेँ।'
सरकारी सेवा छाडेपछि उहाँले उद्योग स्थापना गर्ने योजना बनाउनुभयो।
उहाँले प्रकाश केबल, नेपाल प्लास्टिक पाइप र लक्ष्मी पाइपजस्ता उद्योग स्थापना गर्नुभयो। ती उद्योगले स्वदेशी उत्पादन, रोजगारी र सरकारी राजस्वमा योगदान पुर्याए।
पछि उहाँको व्यावसायिक गतिविधि सम्पत्ति कारोबार र बैंकिङ क्षेत्रसम्म विस्तार भयो। उद्योग व्यवसायमा लामो समय बिताउँदा उहाँले लगानी, उत्पादन र सरकारी नीतिसम्बन्धी अनुभव हासिल गर्नुभयो।
उहाँ उद्योगीका अनुभवलाई राज्यले नीतिनिर्माणमा उपयोग गर्नुपर्ने बताउनुहुन्थ्यो।
उहाँको भनाइ थियो, 'राज्यले ५० वर्षदेखि उद्योग सञ्चालन गरेका उद्योगीको अनुभव सुन्ने हो भने त्यसैका आधारमा देशको उद्योग र अर्थनीति बनाउन सकिन्छ।'
नेपालमा लगानीमैत्री वातावरणको अभाव रहेको उहाँको धारणा थियो। लगानी बढाउन स्थिर नीति, राजनीतिक स्थिरता र लगानीकर्ताको विश्वास आवश्यक रहेको उहाँ बताउनुहुन्थ्यो। उद्योगी व्यवसायीको अनुभव सुनेर सरकारले नीति बनाउनुपर्ने उहाँको सुझाव थियो।
चैनपुरको इतिहास र शिक्षा विकासमा उहाँका पुर्खाको योगदान थियो। उहाँका बुबा भोलामान श्रेष्ठ पनि शिक्षा क्षेत्रमा सक्रिय हुनुहुन्थ्यो। उहाँको परिवारको चैनपुरमा व्यापार व्यवसाय र सामाजिक गतिविधिसँग सम्बन्ध थियो।
वि.सं. २०५२ सालमा सुरू भएको माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वका क्रममा उहाँको परिवार पनि प्रभावित भयो। उहाँका वृद्ध आमाबुबा र परिवारका अन्य सदस्यले चैनपुर छाड्नुपर्यो।
उहाँका बुबाको अन्तिम इच्छामध्ये एउटा मृत्यु हुनुअघि चैनपुर फर्किने थियो। तर, त्यो इच्छा पूरा हुन सकेन।
परिवारको पुर्ख्यौली घर पनि द्वन्द्वका क्रममा प्रभावित भयो। घरजग्गा कब्जा गरिएको र ऐतिहासिक सामग्री तथा दस्तावेज हराएको परिवारको भनाइ छ। यसबाट परिवारले आर्थिक तथा सम्पत्तिसम्बन्धी क्षति बेहोर्नुपर्यो। ती सामग्री चैनपुरको स्थानीय इतिहाससँग पनि सम्बन्धित थिए।
कृष्णगोपाल श्रेष्ठको परिचय उद्योग व्यवसायमा मात्र सीमित थिएन। उहाँले विभिन्न सामाजिक संस्थालाई आर्थिक सहयोग गर्नुभएको थियो। उहाँको सहयोग शिक्षा, धार्मिक स्थल र असहाय व्यक्तिको सेवासँग सम्बन्धित थियो।
धनकुटाको मूलघाटस्थित विश्रान्ति मन्दिरमा आश्रय लिएर बसेका वृद्ध, अनाथ तथा असहाय मानिसको खानपान र जीवनयापनमा उहाँले सहयोग गर्नुभएको थियो। धनकुटा बजारमा सञ्चालित मुष्ठिदान अभियानबाट संकलित चामलले पनि त्यहाँ आश्रित मानिसको भरणपोषणमा सहयोग पुगिरहेको थियो।
उहाँले विश्रान्ति मन्दिरमा आश्रित करिब २५ देखि ३० जनाका लागि प्रतिवर्ष २५ क्विन्टल चामल उपलब्ध गराउँदै आउनुभएको थियो। यसले उहाँको सामाजिक सहयोगको एउटा पक्ष देखाउँछ।
चैनपुरस्थित ऐतिहासिक सिद्धकाली मन्दिरको पुनर्निर्माणमा पनि उहाँले आर्थिक सहयोग गर्नुभएको थियो। चैनपुर नगरपालिकाका पूर्वमेयर भरत खत्रीका अनुसार उहाँले मन्दिरको पुनर्निर्माणमा झन्डै एक करोड रूपैयाँ खर्च गर्नुभएको थियो। भक्तपुरबाट कालिगढ र निर्माण सामग्री ल्याएर पुरानो शैलीमा मन्दिर पुनर्निर्माण गरिएको थियो।
चैनपुरमा रहेको पुरानो बालमन्दिर जीर्ण भएपछि उहाँले त्यसको पुनर्निर्माणमा ७१ लाख रूपैयाँ खर्च गर्नुभएको थियो।
विराटनगरको झी पुछः मन्दिर परिसरमा रहेको भवनमा उहाँले स्वर्गीय आमा वसुन्धरा श्रेष्ठको स्मृतिमा सभाकक्ष निर्माण गर्नुभएको थियो। त्यस्तै, चितवनको देवघाटस्थित हरिहर मन्दिरमा सात–आठ कोठाको धर्मशाला बनाइदिनुभएको थियो।
भक्तपुरस्थित महादेव मन्दिरको पुनर्निर्माणमा पनि उहाँले झन्डै एक करोड रूपैयाँ सहयोग गर्नुभएको थियो। उहाँका यी कामले धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलको संरक्षण र सामुदायिक उपयोगमा सहयोग पुर्याएका छन्।
चैनपुर शिक्षा, संस्कृति र व्यापारको इतिहास बोकेको पुरानो बस्ती हो। कृष्णगोपाल श्रेष्ठको परिवारको यस क्षेत्रको शिक्षा र सामाजिक विकाससँग लामो सम्बन्ध थियो। उहाँले पनि आफ्नो जीवनकालमा जन्मथलोका विभिन्न संस्थालाई सहयोग गर्नुभयो।
सरस्वती माध्यमिक विद्यालयलाई सहयोग गर्नुका साथै असहाय बालबालिकाका लागि सञ्चालित बालमन्दिरको पुनर्निर्माणमा पनि ७१ लाख रूपैयाँ खर्च गर्नुभएको थियो।
यी सहयोगले स्थानीय शैक्षिक तथा सामाजिक संस्थाको पूर्वाधार विकासमा योगदान पुर्याए।
गत असोज १७ गते शनिबार उहाँको निधन भयो। असोज १९ गते सोमबार पशुपति आर्यघाटमा उहाँको अन्तिम संस्कार गरियो। उद्योग व्यवसाय र समाजसेवामा उहाँले गर्नुभएका काम उहाँलाई चिन्नेहरूका लागि सम्झनाका विषय रहनेछन्।
उहाँका पिता भोलामान श्रेष्ठ र माता स्वर्गीय वसुन्धरा श्रेष्ठ हुनुहुन्थ्यो। उहाँका आठ जना दाजुभाइ र चार जना दिदीबहिनी हुनुहुन्थ्यो। उहाँकी श्रीमती लक्ष्मी श्रेष्ठ र तीन छोरी शाशा, ईशा तथा कृषा हुनुहुन्छ।
स्वर्गीय कृष्णगोपाल श्रेष्ठप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली। शोकसन्तप्त परिवारजनमा गहिरो समवेदना।
(लेखक- राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषका पूर्व सदस्य सचिव तथा संरक्षण समूह नेपालका सचिव हुन्।)
.JPG)
-1746513231.jpg)
