युक्रेनले ब्ल्याक सी क्षेत्रमा रहेका रुसी बन्दरगाह र व्यापारिक जहाजलाई लक्षित गरी ड्रोन आक्रमण तीव्र पारेपछि रुसले हजारौं किलोमिटर टाढाको आर्कटिक बन्दरगाह हुँदै गहुँ निर्यात गर्न नयाँ थालेको छ।
विश्वकै सबैभन्दा ठूलो गहुँ निर्यातकर्ता रुसले आफ्ना परम्परागत दक्षिणी बन्दरगाहबाट हुने व्यापार प्रभावित भएपछि आर्कटिक महासागरस्थित मुर्मान्स्क बन्दरगाह प्रयोग गर्न थालेको भनेर फाइनान्सियल टाइम्सले लेखेको छ।
मुर्मान्स्क बन्दरगाहको टेलिग्राम च्यानलका अनुसार बुधबार त्यहाँ एउटा ठूलो मालवाहक जहाजमा २९ हजार ५०० टन गहुँ लोड गर्न सुरु गरिएको छ। उक्त गहुँ परीक्षण स्वरूप उत्तर अफ्रिका पठाउन लागिएको हो।
सामान्यतया मलखाद ओसारपसारका लागि प्रयोग हुने बन्दरगाहका संरचनालाई अनुकूल बनाएर गहुँ लोड गरिएको हो।
रुसको यो असाधारण व्यापारिक विकल्पले कृष्णसागरमा नियन्त्रणका लागि चर्किंदै गएको रुस–युक्रेन द्वन्द्वले दुवै देशको कृषि व्यापारमा पारेको असर देखाउँछ। दुवै देशमा यस वर्ष तुलनात्मक रूपमा राम्रो गहुँ उत्पादन भए पनि निर्यातमा अवरोध हुँदा अन्तर्राष्ट्रिय खरिदकर्ताले बढी ढुवानी खर्च बेहोर्नुपरेको छ। अर्कोतर्फ, रुसी र युक्रेनी किसानले आफ्नो उत्पादनको मूल्य भने निकै कम पाउन थालेका छन्।
सन् २०२२ मा रुसले युक्रेनमाथि पूर्णस्तरको आक्रमण सुरु गरेपछि ब्ल्याक सीका युक्रेनी बन्दरगाह अवरुद्ध भएका थिए। त्यसयता युक्रेनको अन्न निर्यातमा पटकपटक समस्या आउँदै आएको छ।
तर यस वर्ष गर्मीयामदेखि युक्रेनले रुसी बन्दरगाह र व्यापारिक जहाजमाथि ड्रोन आक्रमण बढाएपछि रुसको आफ्नै अन्न निर्यात समेत गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको हो। त्यसअघि रुसले बाल्टिक सागरका बन्दरगाह प्रयोग गरेर पनि गहुँ निर्यात गरिरहेको थियो।
रुसी ग्रेन युनियनका अध्यक्ष अर्काडी ज्लोचेभ्स्कीका अनुसार समस्या गहुँको निश्चित परिमाण अर्को बाटोबाट पठाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने मात्रै होइन। त्यसका लागि लाग्ने अतिरिक्त खर्च कसले बेहोर्ने भन्ने पनि हो।
'अजोभ– ब्ल्याक सी क्षेत्र हुँदै हुने ढुवानीको तुलनामा वैकल्पिक मार्गबाट गहुँ पठाउँदा निकै बढी खर्च लाग्छ। त्यो अतिरिक्त खर्च कसै न कसैले बेहोर्नुपर्छ,' उनले भने।
रुसी रेल ढुवानी कम्पनी रुसएग्रोट्रान्सका अनुसार यस वर्ष जुलाईदेखि सेप्टेम्बरसम्म रुसको गहुँ निर्यात गत वर्षको सोही अवधिको तुलनामा ३८ प्रतिशत घटेको छ। उत्पादन भने अघिल्लो वर्षभन्दा राम्रो भएको थियो।
त्यस्तै बजार विश्लेषक कम्पनी फास्टमार्केट्सका अनुसार जुलाई मध्ययता ब्ल्याक सीका केही मार्गमा मालवाहक जहाजको ढुवानी भाडा दोब्बरभन्दा बढी भएको छ। त्यसपछि आयातकर्ताहरूले अन्य देश र वैकल्पिक ढुवानी मार्ग खोज्न थालेका छन्।
रुसी निर्यातकर्ताहरूले अन्य उपाय पनि अपनाइरहेका छन्। केही जहाज अजोभ सागरबाट डन नदी हुँदै भोल्गा–डन नहरमार्फत क्यास्पियन सागरसम्म पुगेर इरानका खरिदकर्तालाई अन्न पुर्याउन थालेका छन्।
त्यस्तै परम्परागत रूपमा ठूलो परिमाणमा अन्न लोड गर्ने सुविधा नभएका बन्दरगाहमा रेलबाट कन्टेनरमार्फत अन्न पुर्याएर जहाजमा चढाउने उपाय पनि अपनाइएको छ।
तर यी वैकल्पिक मार्गले दक्षिणी बन्दरगाहबाट हुने निर्यातको पूर्ति गर्न सक्ने अवस्था छैन। जोलोचेभ्स्कीका अनुसार यस वर्षको अन्त्यसम्म बाल्टिक क्षेत्रका बन्दरगाहले ब्ल्याक सी र अजोभ सागरबाट गुमेको निर्यातको बढीमा आधा हिस्सा मात्रै धान्न सक्छन्।
उत्तरतर्फ निर्यातको चाप बढेपछि रेलमार्ग समेत प्रभावित भएका छन्। बन्दरगाहका टर्मिनलमा रेलका डिब्बाहरू थुप्रिन थालेको उनले बताए।
युक्रेनको अवस्था पनि फरक छैन। रुसी आक्रमणका कारण उसका वैकल्पिक निर्यात मार्गमा समेत अवरोध छ। युक्रेनका कृषि मन्त्री तारास भिसोत्स्कीका अनुसार डान्युब नदी हुँदै तथा छिमेकी युरोपेली संघका मुलुकबाट सडक र रेलमार्ग प्रयोग गरेर हुने निर्यातले सामान्य अवस्थामा हुने कृषि निर्यातको आधा परिमाण मात्रै धान्न सक्छ।
वैकल्पिक मार्गबाट अन्न निर्यात गर्दा प्रति टन कम्तीमा ५० अमेरिकी डलर थप ढुवानी खर्च लाग्ने गरेको उनले बताए। यसले कतिपय किसानको नाफा समाप्त पारेको छ।
'उनीहरूले घाटा खाएरै उत्पादन बेच्नुपरेको छ, किनभने व्यवसाय चलाइराख्न उनीहरूसँग अर्को विकल्प छैन,' भिसोत्स्कीले भने।
ढुवानीमा आएको समस्याले दुवै देशका किसानलाई प्रत्यक्ष असर गरेको छ।
रुसको दक्षिणी क्षेत्रमा उत्पादन गर्ने किसानहरू यसअघि ब्ल्याक सीका बन्दरगाह नजिक भएकाले राम्रो मूल्य पाउँथे। तर अहिले उनीहरूले मध्य र भोल्गा क्षेत्रका किसानभन्दा पनि कम मूल्य पाउन थालेका छन्। ती क्षेत्रमा सञ्चालनमा रहेका निर्यात टर्मिनलसम्म पहुँच तुलनात्मक रूपमा सहज छ।
सामान्य व्यापारिक अवस्था फर्काउने प्रयास पनि सफल हुन सकेको छैन। सन् २०२२ मा ब्ल्याक सीको अन्न निर्यात सम्झौता गराउन भूमिका खेलेको टर्कीले रुसी र युक्रेनी जहाजका लागि छुट्टाछुट्टै सुरक्षित समुद्री मार्ग प्रस्ताव गरेको थियो। तर रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले त्यसलाई 'बेतुकको' प्रस्ताव भन्दै अस्वीकार गरेका थिए।
यसको असर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत परेको छ। अगस्टको अन्त्यतिर विश्व बजारमा गहुँको मूल्य तीन वर्षयताकै उच्च बिन्दुमा पुगेको थियो। पछि अन्य निर्यातकर्ता मुलुकबाट आपूर्ति हुन सक्ने अपेक्षाले मूल्य केही घटेको छ। तर ढुवानी खर्च भने अझै उच्च छ।
जोलोचेभ्स्कीका अनुसार अतिरिक्त ढुवानी खर्च अन्ततः किसानकै काँधमा पर्नेछ। निर्यातकर्ताले आफ्नै खल्तीबाट त्यो खर्च बेहोर्ने अवस्था छैन।
'किसानसँग पहिले नै धेरै पैसा बाँकी छैन। उनीहरूसँग हिउँदे बाली लगाउनसमेत पैसा नहुन सक्छ। त्यसको तयारी गत वर्षको तुलनामा निकै पछाडि परिसकेको छ,' उनले भने।
उनका अनुसार अहिलेको समस्या समाधान नभए अर्को वर्षको कृषि उत्पादनको आधार नै कमजोर हुन सक्छ। यसरी ब्ल्याक सीमा जारी युद्धले तत्कालीन अन्न व्यापार मात्र होइन, रुस र युक्रेनको आगामी कृषि उत्पादनलाई समेत जोखिममा पारेको छ।
(विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमहरूको सहयोगमा तयार पारिएको)
