‘पदभन्दा पौरख ठूलो’ पुस्तक मेरो बुबाको अवकाशसँगै सुरु भयो।
यसलाई लेख्न आग्रह गर्ने हामी नै थियौँ; मेरी आमा, मेरो दादा र म। हामीले उहाँको जीवनलाई नजिकबाट देखेका थियौँ। त्यो जीवन केवल सफलता र असफलताको क्रम मात्र थिएन; त्यो कहिल्यै नथाक्ने धैर्य, गुनासोबिना निर्वाह गरिएको कर्तव्य र जति नै कठिन परिस्थिति आए पनि कहिल्यै नझुकेको आत्मसम्मानको कथा थियो।
उहाँले शून्यबाट आफ्नो यात्रा सुरु गर्नुभएको थियो। हामीलाई लाग्यो, यस्तो जीवन केवल हाम्रो सम्झनामा सीमित रहनु हुँदैन। आउने पुस्ताले पनि यो यात्रा जान्नुपर्छ, बुझ्नुपर्छ। यही विश्वासबाट यो पुस्तक जन्मिएको हो।
बुवाले आत्मकथाको पाण्डुलिपि प्रकाशनअघि पढेर आफ्नो प्रतिक्रिया दिन मलाई दिनुभएको थियो। त्यो पढ्ने अवसर मेरा लागि केवल एउटा पाण्डुलिपि पढ्ने अवसर थिएन; मैले आफ्नै बुवाको जीवनलाई उहाँकै आँखाबाट फेरि एकपटक पढ्ने अवसर पाएकी थिएँ।
पुस्तकका पानाहरू पल्टाउँदै जाँदा मैले कुनै व्यक्तिको सफलताको कथा मात्र पढिनँ; मिहिनेत, सकारात्मक सोच, इमानदारी, परिश्रम, निष्ठा र जीवनप्रतिको अटल विश्वासले भरिएको एउटा असाधारण जीवनयात्रालाई अनुभूत गरेँ। प्रत्येक अध्यायले मलाई एउटै कुरा सम्झाइरह्यो— परिस्थितिले मानिसको भविष्य निर्धारण गर्दैन, उसको पौरख, चरित्र र कर्मले गर्छ।
मैले उहाँलाई केवल हाम्रो परिवारका अभिभावकका रूपमा मात्र चिनेकी होइन; अत्यन्त अभाव, संघर्ष र आत्मविश्वासबाट आफ्नो जीवन आफैँ निर्माण गर्ने मानिसका रूपमा पनि देखेकी छु। उहाँको जीवनयात्रा सहज थिएन। जन्मकै बेला औँसीमा जन्मिएको भन्दै समाजका केही अन्धविश्वास र लाञ्छनाको छायाँ उहाँले बाल्यकालदेखि नै बोक्नुपरेको रहेछ। आठ वर्षको उमेरमा मात्र विद्यालयको पहिलो कक्षामा भर्ना हुनुभएको उहाँले तेह्र वर्षकै उमेरमा घर छोड्नुपर्यो।
त्यो उमेरमा अधिकांश बालबालिका विद्यालय र परिवारको संरक्षणमा हुर्किरहेका हुन्छन्। तर उहाँले भने त्यही उमेरदेखि जीवनसँगको वास्तविक संघर्ष आफैँ सामना गर्नुभयो। त्यसपछि जीविकाको खोजीमा पोखरामा दैनिक ज्यालादारी गर्दै, लगातार पन्ध्र रातसम्म जीपमै सुत्दै बिताएका दिनहरू उहाँको जीवनका सामान्य घटना थिएनन्। ती अनुभवहरूले उहाँलाई कठोर मात्र बनाएनन्; मानिसको दुःख बुझ्ने, श्रमको सम्मान गर्ने र परिस्थितिसँग कहिल्यै हार नमान्ने व्यक्ति बनायो।
त्यही संघर्षले उहाँलाई पछि सार्वजनिक सेवाको यात्रामा पुर्यायो। राष्ट्रसेवकका रूपमा उहाँले जहाँ–जहाँ जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो, त्यहाँ इमानदारी, निष्ठा र जनउत्तरदायित्वलाई सधैँ पहिलो स्थान दिनुभयो। विभिन्न जिम्मेवारीमा रहँदा उहाँले प्रशासनलाई जनमुखी, सेवामुखी र उत्तरदायी बनाउने प्रयास गर्नुभयो। जनताको सेवा नै आफ्नो प्रमुख दायित्व हो भन्ने भावनाका साथ उहाँले दशकौँसम्म इमानदारीपूर्वक आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुभयो।
त्यही समर्पित सेवायात्राको कदरस्वरूप उहाँ राष्ट्रपतिबाट जनसेवाश्री विभूषणबाट सम्मानित हुनुभयो। यो सम्मान केवल एउटा पदक वा उपाधि मात्र थिएन; दशकौँसम्म निरन्तर निष्ठा र इमानदारीका साथ गरिएको सार्वजनिक सेवाप्रतिको राज्यको सम्मान थियो।
तर उहाँलाई नजिकबाट चिनेकी छोरीका रूपमा म निर्धक्क भन्न सक्छु— उहाँका लागि त्यो सम्मानभन्दा पनि ठूलो कुरा आफ्नो जिम्मेवारीप्रति सधैँ इमानदार रहनु थियो। उहाँले हामीलाई बारम्बार सिकाउनु भएको एउटा कुरा आज पनि सम्झन्छु— मानिसको वास्तविक उचाइ उसले पाएको पदले होइन; उसले गरेको पौरख, निभाएको कर्तव्य र छाडेर जाने चरित्रले मापन हुन्छ। सायद यही जीवनदर्शनले यो आत्मकथाको शीर्षक ‘पदभन्दा पौरख ठूलो’ लाई पनि अर्थपूर्ण बनाएको छ।
त्यसैले यो पुस्तक प्रशंसा बटुल्नका लागि लेखिएको होइन। यो त एउटा जीवनको यथार्थ अभिलेख हो। जे जस्तो भयो, त्यही रूपमा यहाँ उतारिएको छ। न कुनै कुरा बढाइचढाइ गरिएको छ, न कुनै पीडा लुकाइएको छ, न कथालाई आकर्षक बनाउन कुनै सत्यलाई मिहिन बनाइएको छ। बुबाको स्वभाव नै यस्तै थियो। उहाँले कहिल्यै घटाएर पनि बोल्नुभएन, बढाएर पनि बोल्नुभएन। जे सत्य थियो, त्यही भन्नुभयो।
यही कारणले यी पानाहरूमा अङ्कहरू पनि छन्— के कमाइयो, कसरी कमाइयो र के-कति बाँडियो। ती अङ्क यहाँ किन बसेका छन्, म भन्न चाहन्छु।
कुनै मानिसले ‘मैले आफ्नो परिवारको जिम्मेवारी पूरा गरेँ’ भनेर मात्र लेख्दा त्यस वाक्यले धेरै कुरा बताउँदैन। लगभग हरेक मानिसले त्यही भन्छ। तर कति थियो, कसरी कमाइयो र त्यसमध्ये कति अरूका लागि खर्च गरियो भन्ने तथ्यले मात्र त्यस वाक्यको वास्तविक अर्थ उजागर गर्छ। किनभने एउटै रकम धनी व्यक्तिले दिनु र सीमित साधन भएको मानिसले दिनु एउटै कुरा होइन। एकजनाले आफ्नो प्रशस्तताबाट दिन्छ, अर्कोले आफ्नै आवश्यकताबाट काटेर दिन्छ। कुनै व्यक्तिसँग कति थियो भन्ने नबुझी उसले दिएको कुराको मूल्य वा त्यसको त्याग बुझ्न सकिँदैन।
उहाँले आफ्नो क्षमताले भ्याएजति र कर्तव्यले मागेजति दिनुभयो, के फर्केला भन्ने हिसाब कहिल्यै नराखी र स्याबासी कमाउनकै निम्ति आफ्नै आँगन रित्याउने गरी पनि होइन। उहाँले दिनुभयो, किनकि दिनु नै आफ्नो धर्म हो भन्ने उहाँको मनले मान्थ्यो। यी कुनै पनि कुरा एक दिन मसीले लेखिनेछन् भन्ने कल्पनासम्म नगरी गरिएका थिए।
मलाई थाहा छ, केही पाठकहरूले यी अंशलाई फरक रूपमा पनि पढ्न सक्नुहुन्छ। कतिपयले प्रश्न गर्न सक्नुहुन्छ, ‘यदि प्रेमका लागि गरिएको थियो भने अहिले किन उल्लेख गर्नुपर्यो?’ अथवा, ‘यदि प्रशंसाका लागि गरिएको थियो भने त्यसरी दिनु नै उचित थिएन।’ यति मात्र भन्न चाहन्छु, कुनै घटना अभिलेखमा राख्नु भनेको दाबी गर्नु होइन। यी घटनाहरू घटेका थिए।
बुबाले तिनलाई जस्ताको तस्तै लेख्नुभएको छ, जसरी यस पुस्तकका अन्य सबै घटनाहरू लेख्नुभएको छ। त्यसमा कसैले के अर्थ देख्नुहुन्छ, त्यो उहाँको होइन, पाठककै दृष्टिकोणको विषय हो।
म उहाँको जीवनप्रतिको उद्देश्य र महत्वाकाङ्क्षाप्रतिको स्पष्टताबाट सधैँ प्रभावित हुँदै आएको छु। यस अर्थमा कि उहाँका सपनाहरू कहिल्यै सबैभन्दा धनी, सबैभन्दा शक्तिशाली वा सबैभन्दा चर्चित बन्ने तराजुमा जोखिएनन्। उहाँ चाहनुहुन्थ्यो उहाँका आफ्ना मानिसहरूले उहाँले जुन रित्तो बगरबाट यात्रा थाल्नुपरेको थियो, त्यहाँबाट फेरि थाल्नु कहिल्यै नपरोस्।
उहाँको कामना थियो— छोराछोरी, परिवार र पछि आउने पुस्ताहरूले केवल अलि बढी सुख र सम्पत्ति मात्र होइन; फराकिलो क्षितिज, बलियो जग र उहाँ आफैँले कहिल्यै नदेखेका ढोकाहरू खुलेको जीवन विरासतमा पाऊन् र उहाँका लागि सफलता आफूले कति धन संकलन गरियो भन्नेमा थिएन। उहाँका कारण आफ्ना मानिसहरू कति टाढासम्म पुग्न सके भन्नेमा थियो।
छोटो चिनजान हुनेहरूका आँखामा मेरा बुबा कठोर मानिस देखिन सक्नुहुन्थ्यो— दह्रो स्वर, नझुक्ने अडान, नरम नबनाई सोझै राखिने विचार। तर कठोरता उहाँको वास्तविकता कहिल्यै थिएन; त्यो त संसारले देख्ने बाहिरी आवरण मात्र थियो। त्यसभित्र मैले जीवनमा चिनेकामध्ये सबैभन्दा कोमल र गहिरो अनुभूति भएको हृदय बस्थ्यो— अरूका पीडाले सजिलै र चुपचाप छुने मन, जुन देख्ने अवसर थोरैले मात्र पाए। त्यो दृढता ती कोमलताको विपरीत थिएन; त्यो त कोमलतालाई ओत दिने छानो थियो।
र संसारले उहाँको अडानलाई हठ भन्यो होला, तर उहाँ वास्तवमा मैले चिनेका सबैभन्दा विवेकी र तर्क स्वीकार गर्न सक्ने मानिसहरूमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो। पर्याप्त तर्क, प्रमाण र कारण प्रस्तुत गरियो भने उहाँ आफ्नो धारणा परिवर्तन गर्न कुनै संकोच मान्नुहुन्नथ्यो। उहाँका विचारहरू केवल सही रहुञ्जेलसम्म उहाँका थिए; केवल आफ्नै भएकाले होइन। राम्रो तर्कको अगाडि आफ्नो मत परिवर्तन गर्न सक्ने मानिस जिद्दी हुँदैन, ऊ सत्यनिष्ठ हुन्छ। उहाँका लागि बहस जित्नु कहिल्यै उद्देश्य थिएन। उद्देश्य केवल सत्य थियो। र सत्य अझ स्पष्ट रूपमा देखिएपछि उहाँले आफ्नो पुरानो अडान त्याग्न कुनै अप्ठ्यारो मान्नुभएन।
उहाँले आफ्ना आशाहरू चुपचाप बोक्नुभयो र निकै लामो बाटो बोकेर हिँड्नुभयो— त्यो बाटोको धेरै भाग पिठ्यूँमा कसैको हातको न्यानो नपाई र जसको बुझाइको एक थोपाले सिंगो मरुभूमि भिजाउन सक्थ्यो, तिनैका आँखाबाट सधैँ ओझेल परेर। बदलामा उहाँले मागेको कति थोरै थियो: न फिर्ता, न प्रशंसा— केवल बुझिन।
यही पुस्तकका कुनै पानामा उहाँले त्यो तिर्खा पोख्नुभएको छ— काखको न्यानोपनको तिर्खा, थाकेको बेला शिर अड्याएर रुन पाइने एउटा काँधको तिर्खा र सबभन्दा बढी त आमाकै अँगालोको। उहाँले जीवनभर सबैभन्दा बढी खोज्नुभएको आश्रय आफ्नी आमाको त्यो न्यानो अँगालो थियो, जहाँ केही क्षणका लागि भए पनि आफ्ना संघर्षहरू र एक्लै बोकेका जिम्मेवारीहरूको भार बिसाउन सक्नुहुन्थ्यो। जहाँ थकानले शक्ति क्षीण हुँदै गएको बेला उहाँले केवल विश्राम, अपनत्व र बुझाइ पाउन सक्नुहुन्थ्यो।
यो कसैमाथिको दोषारोपण होइन— आफ्नी आमामाथि त झन् पटक्कै होइन, जसलाई उहाँले हरेक छोराले झैँ माया गर्नुभयो र जसका निम्ति सायद सबैभन्दा धेरै गर्ने हात पनि उहाँकै थियो। यो त उहाँको छातीको एउटा कुनामा बलिरहेको एउटा मधुरो पीडाको कुरा मात्र हो। जसका शिरमा त्यस्तो ढाडसको हात सधैँ रह्यो, तिनलाई त्यसको प्यास बुझ्न कठिन होला। तर जसले जीवनको लामो बाटो त्यही हातको प्रतीक्षामा हिँडे, तिनको त्यो भोक शब्दको सीमाभन्दा धेरै पर हुन्छ।
उहाँभित्र यी दुवै सत्य सधैँ सँगसँगै बाँचे: छोराको धर्मबाट उहाँ एक पाइला पछि हट्नुभएन र बुझिने आशाको त्यो सानो दियो पनि उहाँले कहिल्यै निभ्न दिनुभएन। एउटै मानिसले आफ्नी आमालाई गहिरो प्रेम गर्न र त्यही समयमा आफूले बोकेको भार पूर्ण रूपमा बुझिन नसकेको पीडालाई पनि हृदयमा राख्न सक्छ। यी सत्यहरू एकअर्काका विरोधी होइनन्। बरु यिनै त परिवारका सबैभन्दा जटिल र सबैभन्दा मानवीय पक्ष हुन्।
यी पानाहरूमा भेटिने व्यक्तिलाई मैले केवल एक लेखकका रूपमा होइन, एउटा छोरीको हैसियतले जीवनभर नजिकबाट चिन्ने सौभाग्य पाएकी छु।
यहाँ लेखिएका धेरैजसो घटनाहरू मेरा लागि नयाँ होइनन् किनकि तिनका प्रभाव र परिणामहरूलाई मैले आफ्नै जीवनमा महसुस गर्दै हुर्किएकी हुँ।
यस पुस्तकमा उल्लेख गरिएको उदारता कहिल्यै प्रदर्शनका लागि गरिएको थिएन। ती कर्महरू शब्दमा उतारिनुभन्दा धेरै अघि व्यवहारमा बाँचिएका थिए। यहाँ वर्णित सिद्धान्त र मूल्यहरू पनि पुस्तक लेख्नका लागि अपनाइएका होइनन्; तिनैले हाम्रो परिवारको संस्कार, हाम्रो घरको वातावरण र हाम्रो जीवनको आधार निर्माण गरेका हुन्।
मलाई थाहा छ, प्रत्येक पाठकले यो पुस्तक आफ्नो-आफ्नै अनुभव बोकेर पढ्नुहुनेछ। कसैले यसमा संघर्ष देख्नुहुनेछ, कसैले परिवार, कसैले जिम्मेवारी, कसैले प्रेम र कसैले आफूले कहिल्यै शब्द दिन नसकेको आफ्नै जीवनको कुनै अंश।
मेरो आग्रह यति मात्र छ, यो पुस्तकलाई निर्णय गर्न होइन, बुझ्न पढिदिनुहोस्, जीवनको अभिलेखको रूपमा पढिदिनुहोस्। यो पुस्तक प्रशंसा वा सम्मानको खोजी होइन। यो त एउटा जीवनलाई सही सन्दर्भमा बुझिदिन गरिएको इमानदार प्रयास हो।
किनकि प्रत्येक मानिसको जीवनमा केही यस्ता संघर्ष हुन्छन्, जुन बाहिरबाट कहिल्यै देखिँदैनन्। ती केवल उसले बोकेको मनले मात्र जान्दछ र कहिलेकाहीँ मानिस पुस्तक लेख्छ,
आफूलाई नायक प्रमाणित गर्न होइन,
आफ्नै जीवनको साक्षी आफैँ बन्न र भन्न,
‘यो मेरो जीवन थियो। यहाँसम्म आइपुग्न यति धेरै बाटो हिँड्नुपरेको थियो र मैले सक्दो इमानदारीका साथ यही बाटो हिँड्ने प्रयास गरेँ।’
अब यो उहाँको कथा सुरु हुनुअघि, उहाँको सम्पूर्ण यात्रा नजिकबाट देखेकी छोरीको हैसियतले आज यति मात्र भन्न चाहन्छु, ‘ड्याडी, हजुरले सफल, अर्थपूर्ण र गरिमामय जीवन बाँच्नुभएको छ। हजुरले हामीलाई केवल राम्रो भविष्य मात्र दिनुभएन, जीवनलाई कसरी इमानदारी, साहस र मर्यादाका साथ बाँच्ने भन्ने अमूल्य उदाहरण पनि दिनुभयो। हजुरका कारण हाम्रो जीवनको नियतिनै परिवर्तन भयो। हजुर मेरो जीवनको सबैभन्दा ठूलो प्रेरणा हुनुहुन्छ। हजुरप्रति मेरो हृदय सदैव कृतज्ञ रहनेछ।’
यदि यो पुस्तक हाम्रो आँगनभन्दा पर कसैका हातसम्म पुग्यो भने, म चाहन्छु यसले एउटा कुरा सम्झाओस्। मानिसको जीवनको मूल्य अन्त्यमा उसले कति सम्पत्ति संकलन गर्यो भन्ने कुराले भन्दा पनि आफूलाई प्राप्त अवसर, क्षमता र जिम्मेवारीलाई कति उपयोग गर्यो, कति लामो बाटो पार गर्यो र आफ्नो यात्रामा कति जनालाई सँगै डोर्यायो भन्ने कुराले निर्धारण हुन्छ।
संसारले अपनाएको मापनअनुसार मेरा बुबा असाधारण व्यक्ति नलाग्न सक्नुहुन्छ। तर मैले विश्वास गर्न सिकेको मापनअनुसार, उहाँजस्ता मानिसहरू मैले जीवनमा धेरै भेटेकी छैन।
यो कथा उहाँकै हो।
