उसको नाम माया हो।
आज माया एउटा सानो भाडाको कोठामा बस्छे। कोठाको एउटा कुनामा पुरानो खाट छ, छेउमा प्लास्टिकको दराज र त्यसमाथि औषधिका केही पत्ता।
भित्तामा झुन्डिएको ऐनाको छेउमा उसको एउटा पुरानो फोटो छ—काँधमा बन्दुक, आँखामा सपना र अनुहारमा त्यो आत्मविश्वास, जुन अहिले ऐनामा देखिने मायाको अनुहारमा कमै देखिन्छ।
उसको एउटा खुट्टा युद्धकै क्रममा गम्भीर घाइते भएको थियो। त्यसपछि ऊ पहिलेझैँ हिँड्न सक्दिन। लामो दूरी हिँड्दा सहारा चाहिन्छ। कहिलेकाहीँ पुरानो चोटले यति दुखाउँछ कि रातभरि निदाउन सक्दिन। तर उसलाई सबैभन्दा बढी दुख्ने ठाउँ शरीर होइन, मन हो।
हरेक महिनाको अन्त्यमा घरबेटीको फोन आउँछ- ‘बहिनी, भाडा कहिले दिनुहुन्छ?’
माया केही क्षण चुप हुन्छे।
‘दुई–चार दिनमा दिन्छु, दाइ।’
उसले फोन राख्छे र आफ्नो पर्स खोल्छे। केही नोटहरू हुन्छन्। ती नोटले खाना, औषधि, कोठाको भाडा र कहिलेकाहीँ गाउँमा रहेकी आमालाई पठाउनुपर्ने पैसाको हिसाब धान्नुपर्छ। उसको जीवन आज यति सानो हिसाबमा अडिएको छ।
तर कुनै समय यही मायाले एउटा विशाल सपना बोकेकी थिई—देश बदल्ने सपना। ऊ सानैदेखि गरिबीमा हुर्किएकी थिई। घरमा खेत थियो, तर वर्षभरि खान पुग्ने अन्न थिएन। बुबा मजदुरी गर्नुहुन्थ्यो। आमा घर र खेत सम्हाल्नुहुन्थ्यो। चाडपर्व आउँदा नयाँ कपडा किन्न नसक्दा माया अरूका छोरीहरूलाई हेरेर चुपचाप मुस्कुराउँथी। उसले गरिबीलाई किताबमा पढिन।
उसले गरिबी आफ्नै घरको चुलोमा देखी। कहिलेकाहीँ खाना थोरै हुन्थ्यो। कहिलेकाहीँ आमाले आफ्नो भाग छोडेर छोराछोरीलाई खुवाउनुहुन्थ्यो। कहिलेकाहीँ बुबा दिनभरि मजदुरी गरेर फर्किँदा पनि घरको आवश्यकता पूरा हुँदैनथ्यो।
त्यही जीवनले मायाको मनमा प्रश्न जन्मायो—किन कसैको जीवनमा अवसर धेरै हुन्छ र कसैको जीवनमा अभाव मात्र?
गाउँमा परिवर्तन, समानता र अधिकारका कुरा हुन थालेका थिए। युवाहरू भेला हुन्थे। देश बदल्ने सपना सुनिन्थ्यो। गरिबका लागि न्याय, महिलाका लागि समान अधिकार र नयाँ समाज निर्माणका कुरा हुन्थे। मायाले ती कुरा सुनी।
उसलाई लाग्यो, सायद यही हो आफूले खोजेको बाटो।
सायद अब उसको आमाले अरूको घरमा काम गर्नुपर्दैन।
सायद बुबाले जीवनभरि मजदुरी गर्नुपर्दैन। सायद उसको भाइले आफूले जस्तो अभाव भोग्नुपर्दैन। र सायद एउटी गरिब छोरीले पनि आफ्नो भविष्य आफैँ रोज्न पाउने देश बन्छ।
एक दिन ऊ घरबाट निस्की।
आमाले सोध्नुभयो, ‘कहाँ जान लागेकी?’
मायाले स्पष्ट जवाफ दिन सकिन।
‘केही दिनका लागि हो,’ उसले भनी।
घरबाट निस्कँदा उसले पछाडि फर्केर हेरी। आमाको अनुहार ढोकामा थियो। त्यो दिन उसले सोची, फर्किँदा यो घर बदलिएको हुनेछ।
तर उसलाई कहाँ थाहा थियो, फर्किँदा घरभन्दा पहिले आफू नै बदलिइसकेकी हुनेछे।
जंगलको जीवन सजिलो थिएन। बिहानै उठेर प्रशिक्षण, लामो यात्रा, सामूहिक खाना, अनिश्चित रात र निरन्तर डर। उसको हातमा बन्दुक आयो। पहिलोपटक बन्दुक समाउँदा उसको हात काँपेको थियो। तर केही समयपछि त्यही बन्दुक उसको परिचय बन्यो।
ऊ जनमुक्ति सेनाकी महिला लडाकु बनी। पुरुष र महिलाले एउटै प्रशिक्षण गर्थे। एउटै बाटो हिँड्थे। एउटै जोखिम मोल्थे। तर एउटी महिलाको शरीरले भोग्ने पीडा आफ्नै हुन्थ्यो।
महिनावारी हुँदा पनि लामो यात्रा गर्नुपर्थ्यो। बिरामी हुँदा पनि अभियान रोकिन्नथ्यो। घर सम्झिँदा पनि आँसु पुछेर हिँड्नुपर्थ्यो।
मायाले पीडा लुकाउन सिकिन्। उसले धेरै साथीहरू गुमाई। कसैको मृत्यु भयो। कसैले अङ्ग गुमायो। कसैले आफ्नो परिवार गुमायो। कसैले मानसिक घाउ बोकेर जीवन बितायो।
मायाले पनि एक दिन आफ्नो शरीरको एउटा हिस्सा गुमाउने अवस्था भोगी। एक हिंसात्मक मुठभेडका क्रममा उसको खुट्टामा गम्भीर चोट लाग्यो। धेरै दिन उपचार भयो। उसले जीवन र मृत्युको बीचमा समय बिताई।
जब ऊ बाँचेर फर्की, उसको खुट्टा पहिलेझैँ थिएन। डाक्टरले भने, अब लामो समयसम्म हिँडडुलमा समस्या हुन सक्छ।
उसले पहिलोपटक आफ्नो शरीरलाई हेरेर सोची, ‘अब म कसरी हिँड्छु?’
तर उसको मनले अर्को प्रश्न सोध्यो, ‘अब मेरो सपना कसरी हिँड्छ?’
उसको शरीर कमजोर भयो। तर सपना मरेन। शान्ति आयो। बन्दुकहरू चुप भए। युद्ध सकिएको घोषणा भयो।
मायाले सोची, अब जीवन सुरु हुन्छ। तर शान्तिपछि उसको अगाडि अर्को युद्ध आयो। र त्यो युद्ध थियो सामान्य जीवनमा फर्किने संघर्ष। उसको शरीर अपाङ्ग थियो। स्थायी चोट थियो। नियमित काम गर्न गाह्रो थियो। पहिलेको पहिचानले पनि समाजमा उसको जीवन सजिलो बनाएन। उसले काम खोजी।
तर धेरै ठाउँमा उसको खुट्टा हेरेर मानिसहरूले प्रश्न गर्थे।
‘यो काम गर्न सक्नुहुन्छ?’
ऊ मुस्कुराएर भन्थी, ‘सक्छु।’
तर अवसर कम आउँथ्यो।
कहिलेकाहीँ उसलाई लाग्थ्यो, युद्धमा गोलीले उसको खुट्टा मात्र घाइते बनाएको थियो, शान्तिपछि समाजको दृष्टिले उसको आत्मसम्मान घाइते बनाइरहेको छ।
समय बित्दै गयो। देशमा परिवर्तनका धेरै कुरा भए। नयाँ व्यवस्था आयो। संविधान आयो। अधिकारका कुरा भए। समावेशिताका कुरा भए। महिलाको प्रतिनिधित्वको कुरा भयो। विकास र समृद्धिका कुरा भए। माया टेलिभिजन हेर्थी।
उसले नेताहरूका भाषण सुन्थी। देश विकास भइरहेको छ भन्ने समाचार सुन्थी। तर टेलिभिजन बन्द गरेपछि उसको नजर फेरि आफ्नै कोठामा पर्थ्यो।
छानो पुरानो थियो। भाडा तिर्न समस्या थियो। औषधि किन्न पैसा चाहिन्थ्यो। काम सीमित थियो। लामो हिँड्न नसक्दा अवसर झन् कम थिए।
त्यसपछि उसको मनमा एउटा प्रश्न उठ्थ्यो—परिवर्तन कहाँसम्म आइपुग्यो?
उसले कुनै दललाई गाली गर्न खोजेकी होइन। कुनै नेतामाथि व्यक्तिगत आरोप लगाउन खोजेकी होइन। उसले केवल आफ्नो जीवनबाट प्रश्न गरेकी हो। यदि देशको व्यवस्था बदलिएको छ भने, एउटा अपाङ्ग पूर्वलडाकुको जीवनमा त्यो परिवर्तनको अर्थ के भयो?
यदि समानताको कुरा हुन्छ भने, उसलाई रोजगारीको अवसर कति समान छ?
यदि समावेशिताको कुरा हुन्छ भने, उसको जीवनसम्म त्यो समावेशिता कति पुगेको छ?
यदि देश समृद्ध हुँदैछ भने, उसले महिनाको अन्त्यमा भाडा तिर्न डराउनु किन पर्छ?
उसका प्रश्नहरू राजनीतिक भाषणका लागि थिएनन्। ती उसका दैनिक जीवनका प्रश्न थिए।
आज उसको झोलामा बन्दुक छैन। औषधि छ। केही कागज छन्। एउटा कलम छ। र एउटा पुरानो फोटो।
पहिले ऊ देश बदल्ने सपना बोकेर हिँडेकी थिई। आज ऊ आफ्नै जीवन सम्हाल्ने संघर्षमा छे।
कहिलेकाहीँ राति आफ्नो पुरानो फोटो हेर्दै ऊ सोच्दछे, ‘त्यतिबेला मसँग बन्दुक थियो। आज मसँग भाडा तिर्न पैसा किन छैन?’ त्यो प्रश्नको उत्तर ऊसँग छैन।
तर एउटा कुरा उसले बुझेकी छे—परिवर्तन केवल सत्ता परिवर्तन होइन। परिवर्तन त्यो दिन हो, जब एउटा गरिब महिलाले उपचारका लागि पैसा नपुगेर आफ्नो औषधि नछोडोस्। परिवर्तन त्यो दिन हो, जब अपाङ्गता भएको व्यक्तिलाई दयाले होइन, अवसरले हेरियोस्।
परिवर्तन त्यो दिन हो, जब युद्ध वा आन्दोलनको इतिहास बोकेका मानिसहरूलाई शान्तिपछि बिर्सिइँदैन। परिवर्तन त्यो दिन हो, जब युवाले रोजगारीका लागि आफ्नो देश छोड्न बाध्य महसुस नगरोस्। परिवर्तन त्यो दिन हो, जब एउटी छोरीले गरिबीका कारण आफ्नो सपना छोड्न नपरोस्।
माया अब बन्दुक उठाउन चाहँदिन। उसले कलम उठाउन चाहन्छे। उसले आफ्नो कथा भन्न चाहन्छे। किनकि उसको कथा केवल एउटी पूर्वजनमुक्ति सेनाको कथा होइन।
यो एउटा पुस्ताको कथा हो। त्यो पुस्ताको कथा हो, जसले देश बदल्ने सपना देख्यो, आफ्नो जवानी दियो, आफ्नो शरीरमा घाउ बोकेको छ र आज शान्तिपछि आफ्नो ठाउँ खोजिरहेको छ।
कहिलेकाहीँ ऊ अहिलेका युवाहरूलाई हेर्छे। उनीहरू मोबाइलमा प्रश्न गर्छन्। सरकारलाई प्रश्न गर्छन्। व्यवस्थालाई प्रश्न गर्छन्। समाजलाई प्रश्न गर्छन्।
माया मुस्कुराउँछे। उसलाई आफ्नै युवावस्था सम्झना आउँछ।
फरक यति मात्र छ—आजको पुस्ताको हातमा मोबाइल छ, उसको हातमा बन्दुक थियो। तर ऊ चाहन्छे, नयाँ पुस्ताले उसको पुस्ताको पीडा दोहोर्याउनु नपरोस्। उनीहरूले प्रश्न गरून्। तर प्रश्नसँगै विवेक पनि होस्।
उनीहरूले परिवर्तन मागून्। तर परिवर्तन निर्माण गर्ने जिम्मेवारी पनि लिऊन्। उनीहरूले देशलाई माया गरून्। तर आफ्नो जीवनलाई पनि माया गर्न नबिर्सून्। किनकि मायाको सबैभन्दा ठूलो पश्चात्ताप यही हो—देशको भविष्यका लागि लड्दा उसले आफ्नो भविष्यबारे सोच्न बिर्सिई।
तर अब ऊ आफूलाई दोष दिन चाहँदिन। उसले त्यो समय आफ्नो विश्वासअनुसार जिएकी थिई। उसको गरिबी वास्तविक थियो। उसको सपना वास्तविक थियो। उसको त्याग वास्तविक थियो। उसको घाउ वास्तविक छ।
उसको अपाङ्गता वास्तविक छ। र आज उसको संघर्ष पनि वास्तविक छ।
एक साँझ पानी परिरहेको थियो। उसको कोठाको छतबाट पानी चुहियो। उसले बाल्टिन राखी। त्यो दृश्यले उसलाई पुरानो जंगल सम्झायो।
त्यतिबेला पनि ऊ वर्षामा भिजेकी थिई। तर फरक यति थियो—त्यतिबेला उसको काँधमा बन्दुक थियो, आज हातमा बाल्टिन। त्यतिबेला ऊ देश बदल्ने सपना बोकेर भिजेकी थिई। आज आफ्नो सानो कोठा जोगाउन भिजिरहेकी थिई।
ऊ केही बेर हाँसी। त्यो हाँसोमा पीडा पनि थियो, व्यङ्ग्य पनि र एउटा गहिरो प्रश्न पनि। उसले झ्यालतिर हेरी र मनमनै भनी, ‘देश त बदलियो होला, तर मेरो छानो किन बदलिएन?’
त्यसपछि उसले आफ्नो पुरानो फोटो निकाली। फोटोमा जवान माया थिई। काँधमा बन्दुक। आँखामा सपना।
उसले फोटो छातीमा राखी र बिस्तारै भनी,
‘तँ हारेकी छैनस्।’
‘तँ अझै बाँचिरहेकी छेस्।’
‘अझै हिँडिरहेकी छेस्।’
‘अझै सपना देखिरहेकी छेस्।’
उसले फोटो फेरि झोलामा राखी। ढोका बन्द गरी। सहारा लिएर बिस्तारै बाहिर निस्की। उसका पाइला पहिलेभन्दा ढिला थिए। तर रोकिएका थिएनन्। सायद यही नै उसको सबैभन्दा ठूलो विजय थियो।
मायाको कथा कुनै दलको पक्ष वा विपक्षमा लेखिएको कथा होइन। यो एउटा प्रश्न हो—जसले देश बदल्ने सपना देखेर आफ्नो शरीरको एउटा हिस्सा गुमायो, उसले आज देश बदलिएको महसुस गर्न पाएकी छ कि छैन?
हामीले इतिहासलाई केवल युद्ध, सम्झौता र राजनीतिक परिवर्तनका रूपमा मात्र नहेरौँ। इतिहासभित्र बाँचेका मानिसहरूको जीवन पनि हेरौँ। एउटी पूर्वलडाकुको अपाङ्ग शरीरमा रहेका दागहरू केवल व्यक्तिगत चोट होइनन्, ती एउटा समयका साक्षी हुन्।
तर उनलाई सधैँ ‘त्यो समयकी लडाकु’ भनेर मात्र नहेरौँ। आज उनी एउटी नागरिक हुन्। उनलाई दया होइन, सम्मान चाहिन्छ। सहानुभूति मात्र होइन, अवसर चाहिन्छ। भाषण होइन, व्यवहार चाहिन्छ।
किनकि देशको वास्तविक परिवर्तन त्यतिबेला मात्र पूरा हुन्छ, जब परिवर्तनको सपना बोकेर हिँडेको एउटा साधारण मानिसले पनि त्यसको फल आफ्नो जीवनमा महसुस गर्न पाउँछ।
क्रान्तिको मूल्य केवल कति मानिसले ज्यान गुमाए भनेर नापिनु हुँदैन; शान्तिपछि कति मानिसले सम्मानका साथ जीवन पाए भनेर पनि नापिनुपर्छ।
माया आज पनि एउटा भाडाको कोठामा बस्छे। उसको एउटा खुट्टा कमजोर छ। उसको आर्थिक अवस्था कमजोर छ। तर उसको सपना अझै बाँचेको छ।
र सायद उसको त्यो बाँचेको सपना नै हामी सबैलाई सोधिरहेको छ, ‘देश बदलियो भनेर हामीले भनिरहँदा, त्यो परिवर्तन मेरो कोठासम्म कहिले आइपुग्छ?’
