झन्डै २३ सय वर्षअघि इजिप्टको अलेक्जान्ड्रिया बन्दरगाहमा एउटा विशाल स्तम्भ थियो।
उक्त स्तम्भको टुप्पोमा बालिने प्रकाशले समुद्रमा यात्रा गरिरहेका जहाजलाई बाटो देखाउँथ्यो। त्यसैले यसलाई 'दीपस्तम्भ' भनिन्थ्यो।
इतिहासकारहरूका अनुसार समुद्रमा टाढैबाट देखिने त्यो दीपस्तम्भ प्राचीन विश्वका ७ आश्चर्यमध्ये एक मानिन्थ्यो। शताब्दीयौंसम्म जहाजलाई बाटो देखाएको त्यो संरचना भुइँचालोका कारण क्रमशः क्षतिग्रस्त भयो। र, अन्ततः त्यसको अस्तित्व नै समाप्त भयो।
त्यो विशाल दीपस्तम्भको एउटा सानो आकृति समुद्रको पिँधमा सुरक्षित फेला परेको छ।
पुरातत्त्वविदहरूले अलेक्जान्ड्रियाको समुद्रमुनि डुबेको प्राचीन दरबार क्षेत्रमा एउटा काँस्यको औंठी फेला पारेका हुन्। औंठीमा हराइसकेको त्यही ऐतिहासिक दीपस्तम्भको आकृति कुँदिएको छ।
यो सामान्य गहना मात्र नभएर छाप लगाउन प्रयोग गरिने औंठी अर्थात् 'सिग्नेट रिङ' भएको अनुसन्धानकर्ताहरूको भनाइ छ।
फ्रान्सेली जल पुरातत्त्वविद फ्रांक गोडियो नेतृत्वको युरोपेली जलमग्न पुरातत्त्व अनुसन्धान संस्थान (आइइएएसएम) ले यही अक्टोबर ७ मा यो खोज सार्वजनिक गरेको हो।
अलेक्जान्ड्रियाको प्राचीन बन्दरगाहमा रहेको एन्टिरोडोस टापुको दरबार क्षेत्र उत्खनन गर्दा औंठी भेटिएको अनुसन्धान संस्थाले जनाएको छ।
यो टापु कुनै समय इजिप्टका शासकहरूको शक्तिकेन्द्र थियो। अहिले त्यस क्षेत्रका भवन र संरचनाका अवशेष भूमध्य सागरमुनि छन्।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार अलेक्जान्ड्रियाको दीपस्तम्भको चित्र भएको यस्तो औंठी भेटिएको यो पहिलो उदाहरण हो।
यो खोज किन महत्त्वपूर्ण छ?
यसको उत्तर औंठीमा कुँदिएको चित्रमा मात्र होइन, त्यो भेटिएको ठाउँमा पनि लुकेको छ।
एन्टिरोडोस टापु प्राचीन इजिप्टको टोलेमी वंशका शासकहरूको राजकीय परिसरको हिस्सा थियो। यही वंशकी अन्तिम चर्चित शासक क्लियोपाट्रा थिइन्।
प्राचीन ग्रिक भूगोलविद स्ट्राबोले इसापूर्व २९ देखि २५ को बीचमा इजिप्ट भ्रमण गर्दा यो टापुको राजदरबार देखेको विवरण छ।
पछि रोमन शासन सुरू भएसँगै त्यहाँका भवनको प्रयोग परिवर्तन भएको हुन सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।
औंठी भेटिएको स्थानका आधारमा गोडियोले एउटा सम्भावना अघि सारेका छन्। उनको विचारमा पुरानो दरबार रोमन शासनकालमा प्रशासनिक कार्यालयमा परिणत भएको र त्यहाँ दीपस्तम्भको व्यवस्थापन गर्ने कार्यालय समेत रहेको हुन सक्छ।
त्यसो भए यो औंठी त्यही कार्यालयका कुनै अधिकारीले प्रयोग गर्थे त?
सम्भावना छ। तर यसको पुष्टि भएको छैन।
औंठीको मालिक को थियो, उसले कस्तो जिम्मेवारी सम्हालेको थियो र यो कुन काममा प्रयोग हुन्थ्यो भन्ने प्रमाण अझै सार्वजनिक भएको छैन।
यस्तो छाप भएको औंठीलाई नरम मैन वा माटोमा थिचेर कागजात वा सामान बन्द गर्ने छाप तयार गर्न सकिन्थ्यो। त्यसैले यसको प्रशासनिक प्रयोग भएको हुन सक्छ।
तर अर्को सम्भावना पनि छ।
क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयकी कला इतिहास तथा प्राचीन सभ्यताविद मार्गरेट माइल्सले 'लाइभ साइन्स' सँगको कुराकानीमा यो कुनै व्यापारीको औंठी समेत हुन सक्ने बताएकी छन्।
उनका अनुसार दीपस्तम्भ अलेक्जान्ड्रियाको पहिचान बनिसकेको थियो। त्यसैले कुनै व्यापारीले आफ्नो सहर चिनाउन यस्तो प्रतीक प्रयोग गरेको हुन सक्छ।
कति पुरानो हो औंठी?
औंठीको उमेर पनि अझै निश्चित भएको छैन।
उत्खननकर्ताहरूका अनुसार यो दोस्रो शताब्दीका माटाका भाँडासँगै भेटिएको हो। औंठीको आकृति पनि त्यही समयका केही प्राचीन सिक्कामा देखिने दीपस्तम्भको चित्रसँग मिल्दोजुल्दो छ।
यसले रोमन शासनकालमा औंठी प्रयोगमा रहेको हुन सक्ने संकेत गर्छ।
तर औंठी दोस्रो शताब्दीमै बनाइएको थियो भन्ने निश्चित प्रमाण होइन। यो त्यसभन्दा पुरानो पनि हुन सक्छ।
यसको अर्को विशेषता पनि छ।
औंठीको छाप रहने भागको विपरीतपट्टि एउटा सानो प्वाल भएको टुक्रा छ। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार त्यसमा पातलो डोरी छिराएर औंठीलाई घाँटीमा समेत झुन्ड्याउन सकिन्थ्यो।
अर्थात्, यो औंठी औंलामा लगाउन मात्र नभई साथमा बोकेर हिँड्न पनि मिल्ने किसिमको थियो।
कस्तो थियो संसारका ७ आश्चर्यमध्येको दीपस्तम्भ?
अलेक्जान्ड्रियाको दीपस्तम्भ इसापूर्व तेस्रो शताब्दीमा टोलेमी शासकहरूको समयमा निर्माण भएको थियो।
भूमध्य सागरको किनारमा रहेको फारोस टापुमा बनेकाले यसलाई 'फारोस दीपस्तम्भ' पनि भनिन्छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले यसको उचाइ एक सय मिटरभन्दा बढी भएको अनुमान गरेका छन्। यसको संरचना तीन तहमा विभाजित थियो। तल्लो भाग चौकोर, बीचको भाग आठकुने र माथिल्लो भाग गोलाकार थियो।
त्यसको टुप्पोमा प्रकाशको व्यवस्था थियो, जसले समुद्री यात्रुहरूलाई अलेक्जान्ड्रियाको बन्दरगाह पहिचान गर्न मद्दत गर्थ्यो।
यो दीपस्तम्भ झन्डै १६ सय वर्षसम्म प्रयोगमा रहेको पुरातात्त्विक अनुसन्धानले देखाउँछ।
सन् १३०३ को विनाशकारी भूकम्प र समुद्री प्रकोपले यसलाई गम्भीर क्षति पुर्यायो। पछि यसको पुनर्निर्माण भएन। बाँकी संरचना पनि क्रमशः नष्ट भयो।
अहिले यसको मूल संरचना बाँकी छैन। तर यसको स्वरूपबारे जानकारी दिने प्राचीन सिक्का, चित्र, लेखोट र केही वास्तुकलाका अवशेष भेटिएका छन्।
गोडियोको टोलीका अनुसार दीपस्तम्भको चित्र भएका सिक्का, माटाका बत्ती, रत्न तथा सिसाका वस्तु पहिल्यै भेटिएका थिए। अफगानिस्तानको बेग्राममा भेटिएको एउटा प्राचीन सिसाको भाँडामा समेत यसको आकृति छ।
त्यसैले नयाँ औंठीले संसारलाई पहिलो पटक दीपस्तम्भ कस्तो थियो भन्ने देखाएको होइन। यसको स्वरूपमा अर्को महत्त्वपूर्ण प्रमाण थपेको भने हो।
हराएको दीपस्तम्भ फेरि बनाउने प्रयास
यो औंठी भेटिनुअघि नै अर्को अनुसन्धान टोलीले दीपस्तम्भको हराएको संरचना पुनर्निर्माण गर्ने प्रयास थालेको थियो।
सन् २०२५ मा फ्रान्सको राष्ट्रिय वैज्ञानिक अनुसन्धान केन्द्रसँग सम्बन्धित टोलीले समुद्र मुनिबाट दीपस्तम्भका २२ वटा विशाल ढुंगाका खण्ड निकालेर अध्ययन गरेको थियो।
तीमध्ये केहीको तौल ७० देखि ८० टनसम्म थियो।
वैज्ञानिकहरूले ती ढुंगाको विस्तृत डिजिटल अभिलेख तयार गरेर प्राचीन दीपस्तम्भको थ्री–डी नमूना बनाउने काम गरिरहेका छन्।
यसका लागि पुराना चित्र, सिक्का, ऐतिहासिक वर्णन र वास्तविक ढुंगाका संरचनालाई एकअर्कासँग तुलना गरिँदै छ।
अहिले भेटिएको औंठी पनि त्यस्ता पुरातात्त्विक प्रमाणमध्ये एउटा हुन सक्छ।
यसले इतिहास अनुसन्धानको एउटा रोचक पक्ष देखाएको छ।
हजारौं वर्षअघि बनाइएका विशाल संरचना नष्ट हुन सक्छन्। तर तिनको स्वरूप साना सिक्का, छाप, औंठी वा भाँडामा बाँकी रहन सक्छ।
यही कारण ऐतिहासिक सम्पदाको अनुसन्धानमा साना वस्तुको पनि ठूलो महत्त्व हुन्छ।
नेपालका पुराना मन्दिर, दरबार र अन्य ऐतिहासिक संरचनाको रूप पहिचान गर्ने काममा पनि प्राचीन सिक्का, चित्र, अभिलेख र मूर्तिमा भएका आकृति उपयोगी प्रमाण हुन सक्छन्।
अलेक्जान्ड्रियाको समुद्रमुनि भेटिएको एउटा औंठीले सम्झाएको कुरा यही हो — कहिलेकाहीँ इतिहासको विशाल संरचनाबारे नयाँ कुरा बुझ्ने सूत्र अत्यन्त सानो वस्तुमा लुकेको हुन्छ।
***
