हाम्रो समाजमा आजकल एउटा कुरा धेरै सुनिन्छ—'तनाव बढेको छ।'
कसैलाई कामको तनाव छ। कसैलाई पैसाको। कसैलाई पढाइको। कसैलाई परिवारको। कसैलाई स्वास्थ्यको। कसैलाई भविष्यको। कसैलाई जागिर टिकाउने चिन्ता छ भने कसैलाई जागिर खोज्ने चिन्ता। कसैलाई व्यवसाय चलाउने तनाव छ भने कसैलाई व्यवसाय बन्द हुने डर। कसैलाई घरको किस्ता तिर्नुपर्ने चिन्ता छ, कसैलाई आजको खाना कसरी जुटाउने भन्ने चिन्ता!
बाहिरबाट हेर्दा हामी सबै सामान्य देखिन्छौँ। बाटोमा हिँड्छौँ, मुस्कुराउँछौँ, चिया खान्छौँ, मोबाइल चलाउँछौँ, सामाजिक सञ्जालमा तस्बिर राख्छौँ। तर ती मुस्कानभित्र कति ठूलो चिन्ता लुकेको छ भन्ने कुरा हामीमध्ये धेरैलाई थाहा हुँदैन।
मानिसको सबैभन्दा ठूलो पीडा सधैँ आँखाबाट आँसु बनेर निस्कँदैन। कतिपय पीडा मौन हुन्छन्। कतिपय पीडा रातभर निद्रा नलागेर व्यक्त हुन्छन्। कतिपय पीडा बिहान उठ्नेबित्तिकै सुरू हुन्छन्।
'आज के गर्ने?'
'आज काम पाइन्छ कि पाइँदैन?'
'बच्चाको स्कुलको शुल्क कसरी तिर्ने?'
'घरभाडा कसरी तिर्ने?'
'बिरामी परे उपचार कसरी गर्ने?'
'यो महिनाको ऋण कसरी तिर्ने?'
'जागिर रहन्छ कि रहँदैन?'
'पढेपछि जागिर पाइन्छ कि पाइँदैन?'
यस्ता प्रश्नहरू आज धेरै नेपालीको बिहानसँगै उठ्छन् र राति सुत्दा पनि सँगै हुन्छन्। त्यसैले मानसिक तनावलाई केवल व्यक्तिको कमजोरी भनेर बुझ्नु हुँदैन। धेरैपटक तनावको जरा व्यक्तिको मनभित्र मात्र हुँदैन, उसको सामाजिक र आर्थिक जीवनमा पनि हुन्छ।
एक छाक खान पाउने मानिसको पनि अर्को छाकको चिन्ता
भोकको पीडा केवल खाना नपाउनेलाई मात्र थाहा हुन्छ भन्ने होइन। कहिलेकाहीँ खाना पाएको मानिसलाई पनि भोलिको खानाको चिन्ता हुन्छ।
एक मजदुरले दिनभरि घाममा काम गर्छ। हातमा पसिना हुन्छ। शरीर थाकेको हुन्छ। साँझ घर फर्किँदा उसले सबभन्दा पहिले आफ्नो परिवार सम्झन्छ।
आजको ज्याला पाएपछि घरमा चामल आउँछ। तर भोलि काम पाइन्छ कि पाइँदैन?
आज बच्चाले पेटभरि खायो। तर अर्को दिन?
यही अनिश्चितता आफैमा एउटा ठूलो मानसिक बोझ हो।
गरिबी केवल पैसा नहुनु होइन। गरिबी भनेको भविष्यप्रति भरोसा नहुनु पनि हो।
जब मानिसलाई आफ्नो भोलि कस्तो हुन्छ भन्ने थाहा हुँदैन, उसको मनमा एउटा निरन्तर डर बस्छ।
त्यसैले ज्यालादारी मजदुरका लागि 'आज काम पाइन्छ कि पाइँदैन?' भन्ने प्रश्न सामान्य प्रश्न होइन। त्यो उसको परिवारको चुलोसँग जोडिएको प्रश्न हो।
काम पाएपछि पनि समस्या सकिँदैन।
'काम गरेको ज्याला समयमा पाइन्छ कि पाइँदैन?'
यो अर्को प्रश्न हुन्छ।
पसिना उसको शरीरबाट बगिसकेको हुन्छ, तर ज्याला पाउने दिन निश्चित हुँदैन। उसको श्रमको मूल्य कागजमा तोकिएको हुन्छ, तर व्यवहारमा उसले त्यसका लागि पटक–पटक धाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
यस्तो जीवनमा तनाव नहोस् त कसरी होस्?
पानी पर्दा चुहिने घर र मनमा पर्ने डर
हामीमध्ये कतिपयका लागि पानी पर्नु रमाइलो मौसम हो। चिया पिउँदै झ्यालबाट पानी हेर्न सकिन्छ। तर चुहिने छानो भएको घरमा बस्ने मानिसका लागि पानी पर्नु कहिलेकाहीँ डरको विषय हुन्छ।
'छानोबाट पानी चुहिन्छ कि?'
'बच्चाहरूलाई कहाँ सुताउने?'
'अन्न भिज्छ कि?'
'भित्तो भत्किन्छ कि?'
'राति ठूलो पानी पर्यो भने के गर्ने?'
एउटै पानी कसैका लागि मौसम हो, कसैका लागि चिन्ता।
यही फरक हाम्रो समाजको वास्तविकता हो।
बिरामी पर्दा रोगभन्दा ठूलो डर उपचार खर्चको
स्वास्थ्य मानिसको आधारभूत आवश्यकता हो। तर हाम्रो समाजमा बिरामी हुनु भनेको धेरै परिवारका लागि अर्को ठूलो आर्थिक संकटको सुरूआत पनि हुन सक्छ।
सामान्य ज्वरो आयो भने पनि 'डाक्टर कहाँ देखाउने?' भन्ने प्रश्न आउँछ।
अस्पताल जानुपर्यो भने 'कति खर्च लाग्ला?' भन्ने प्रश्न आउँछ।
ठूलो रोग लाग्यो भने परिवारको आर्थिक अवस्था नै हल्लिन सक्छ।
कहिलेकाहीँ बिरामीले रोगसँग लडिरहेको हुन्छ, परिवार भने उपचार खर्चसँग लडिरहेको हुन्छ।
अस्पतालमा पुगेपछि औषधि, परीक्षण, यात्रा, खाना, बसाइ—सबै खर्च जोडिन्छन्।
सहरमा अस्पताल नजिकै हुन सक्छ। तर दुर्गम गाउँका मानिसका लागि अस्पताल पुग्नु नै एउटा यात्रा हुन्छ।
कतै बाटो छैन। कतै एम्बुलेन्स पुग्दैन। कतै स्वास्थ्य संस्था टाढा छ। कतै स्वास्थ्यकर्मीको अभाव छ।
यस्तो अवस्थामा बिरामी हुनु केवल स्वास्थ्यको समस्या होइन, सामाजिक र आर्थिक जोखिम पनि हो।
विद्यार्थीको तनाव किताबभित्र मात्र हुँदैन
हामी विद्यार्थीलाई हेरेर भन्छौँ—'पढ, भविष्य बनाऊ।'
तर विद्यार्थीको मनभित्र के चलिरहेको छ भन्ने हामीले कति बुझ्छौँ?
परीक्षाको तनाव छ।
अभिभावकको अपेक्षाको तनाव छ।
प्रतिस्पर्धाको तनाव छ।
'राम्रो अंक आएन भने के हुन्छ?' भन्ने डर छ।
'अरू साथी अगाडि गए, म पछि परेँ कि?' भन्ने चिन्ता छ।
पढाइ सकेपछि अर्को प्रश्न सुरू हुन्छ—
'अब जागिर कहाँ पाइन्छ?'
वर्षौँ पढेर प्रमाणपत्र हातमा आउँछ। तर प्रमाणपत्रसँगै रोजगारीको सुनिश्चितता आउँदैन।
त्यसपछि युवाको मनमा अर्को तनाव सुरू हुन्छ।
आफ्नै देशमा अवसर खोज्दा अवसर सीमित देखिन्छ। विदेश जाने सोच्दा ऋण, परिवार र भविष्यको चिन्ता हुन्छ।
हाम्रो युवाको मानसिक तनाव बुझ्न उसको आँखामा मात्र होइन, उसको हातमा भएको प्रमाणपत्र र खल्तीमा भएको बेरोजगारीको अनुभवमा पनि हेर्नुपर्छ।
जागिर भएकालाई पनि तनाव छ
बेरोजगारलाई मात्र तनाव हुन्छ भन्ने होइन। जागिर भएकालाई जागिर टिकाउने तनाव हुन्छ। सरकारी जागिरमा भएकालाई बढुवा, सरूवा, कार्यालयको वातावरण र भविष्यको चिन्ता हुन सक्छ।
निजी क्षेत्रमा काम गर्नेलाई जागिर कहिलेसम्म रहन्छ भन्ने प्रश्न हुन सक्छ। सानो कर्मचारीलाई माथिल्लो अधिकारीको व्यवहारको चिन्ता हुन्छ।
कहिलेकाहीँ काम राम्रो गर्नेभन्दा सम्बन्ध राम्रो राख्ने मानिस अगाडि बढेको देख्दा कर्मचारीको मनमा निराशा आउन सक्छ।
काम गर्ने वातावरण स्वस्थ हुनुपर्छ।
कर्मचारीलाई सम्मानपूर्वक काम गर्न सक्ने वातावरण चाहिन्छ।
हाकिम ठूलो देखिनका लागि सानो कर्मचारीको ढाडमा टेक्नुपर्ने अवस्था हुनु हुँदैन।
कामको मूल्याङ्कन कामकै आधारमा हुनुपर्छ।
चाकडी, पहुँच र व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा योग्यता, इमानदारी र कामको परिणामलाई महत्व दिइने वातावरण बनेमा कार्यस्थलको तनाव पनि धेरै कम हुन सक्छ।
व्यवसायीको तनाव पनि कम छैन
हाम्रो समाजमा सानो व्यवसाय गर्ने मानिसलाई हेर्दा बाहिरबाट उसको जीवन राम्रो देखिन सक्छ। सानो पसल छ। व्यापार छ। आफ्नै व्यवसाय छ।
तर पसलको सटर खोल्नुअघि उसको मनमा धेरै प्रश्न हुन्छन्।
'आज व्यापार होला?'
'भाडा कसरी तिर्ने?'
'बैंकको ऋण कसरी तिर्ने?'
'कर्मचारीको तलब कसरी दिने?'
'बजारमा ग्राहक घटे भने के गर्ने?'
'व्यवसाय बन्द भयो भने परिवार कसरी चलाउने?'
व्यवसायमा जोखिम हुन्छ। तर साना व्यवसायीको जोखिम कहिलेकाहीँ उसको सम्पूर्ण परिवारको भविष्यसँग जोडिएको हुन्छ।
हामीलाई ठूलो कुरा चाहिएको होइन
यति धेरै समस्याको बीचमा राज्यसँग सामान्य नागरिकले के मागेको छ?
सायद धेरै ठूलो कुरा होइन।
हामीलाई गाँस चाहिएको छ।
बास चाहिएको छ।
शिक्षा चाहिएको छ।
स्वास्थ्य चाहिएको छ।
रोजगारी चाहिएको छ।
यी पाँच कुरा व्यवस्थित हुने हो भने समाजमा उत्पन्न हुने धेरै तनाव आफै कम हुन सक्छ।
मानिसलाई करोडौँ रुपैयाँ चाहिँदैन। उसलाई भोलिको दिनप्रति थोरै भरोसा चाहिन्छ।
'भोलि पनि चुलो बल्छ।'
'बिरामी पर्दा उपचार पाइन्छ।'
'छोराछोरी पढ्न सक्छन्।'
'काम गरेपछि ज्याला पाइन्छ।'
'योग्य भए अवसर पाइन्छ।'
'इमानदार भएर काम गर्दा सम्मान पाइन्छ।'
यति भरोसा मात्र मानिसको जीवनमा आयो भने मानसिक शान्तिको ठूलो आधार तयार हुन्छ।
डाटामा विकास र जीवनमा अभाव
आजको समयमा विकासको चर्चा गर्दा हामीसँग धेरै तथ्याङ्क हुन्छन्।
कति सडक बने।
कति विद्यालय बने।
कति स्वास्थ्य संस्था बने।
कति जनाले सेवा पाए।
कति बजेट खर्च भयो।
यी सबै तथ्याङ्क आवश्यक छन्।
तर एउटा प्रश्न अझै महत्वपूर्ण छ—
यी विकासका तथ्याङ्कले भुइँमान्छेको जीवन कति सहज बनायो?
कागजमा सेवा पुगेको देखिन सक्छ।
प्रतिवेदनमा कर्मचारी पुगेको देखिन सक्छ।
डाटामा औषधि उपलब्ध देखिन सक्छ।
तर कुनै गाउँको बिरामीले अस्पताल पुगेर औषधि पाएन भने उसका लागि डाटा होइन, उसको वास्तविकता महत्वपूर्ण हुन्छ।
कुनै आमाले बच्चालाई विद्यालय पठाउन सकिनन् भने शिक्षा क्षेत्रमा भएको प्रगतिको तथ्याङ्कले उनको समस्या समाधान गर्दैन।
कुनै युवाले पढेपछि पनि रोजगारी पाएन भने उसको प्रमाणपत्रले उसको पेट भरिँदैन।
त्यसैले विकासको वास्तविक मापन कागजमा मात्र होइन, नागरिकको जीवनमा पनि देखिनुपर्छ।
'भुइँमान्छे' को आवाज किन कमजोर सुनिन्छ?
हाम्रो समाजमा सबैको आवाजको पहुँच बराबर छैन।
ठूलो पदमा भएको मानिसको कुरा छिटो सुनिन सक्छ।
ठूलो आर्थिक हैसियत भएको मानिसको समस्या छिटो समाधान हुन सक्छ।
पहुँच भएको मानिस कार्यालयसम्म सजिलै पुग्न सक्छ।
तर सामान्य नागरिक?
उसले निवेदन लेख्छ।
लाइन बस्छ।
कार्यालय धाउँछ।
कागज बोकेर एउटा टेबलबाट अर्को टेबलमा पुग्छ।
कहिलेकाहीँ उसले नियम बुझ्दैन।
कहिलेकाहीँ नियमको भाषा उसको पहुँचभन्दा बाहिर हुन्छ।
उसको समस्या सानो हुँदैन, उसको पहुँच सानो हुन्छ।
यही कारणले 'भुइँमान्छे' को आवाज कमजोर देखिन्छ।
तर कमजोर आवाजको अर्थ कमजोर पीडा होइन।
हामीले अनुहार फेर्यौँ, जीवन कति फेरियो?
समय–समयमा राजनीतिक परिवर्तन भए।
शासन व्यवस्था फेरिए।
सरकारहरू फेरिए।
नेतृत्व फेरियो।
नारा फेरिए।
तर सामान्य नागरिकको जीवनमा परिवर्तनको अनुभूति कति आयो भन्ने प्रश्न सोध्न पाउने अधिकार नागरिकसँग छ।
हामीले एउटा अनुहारको ठाउँमा अर्को अनुहार ल्यायौँ।
तर नागरिकको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने सवालमा परिवर्तनको गति कस्तो रह्यो?
राजनीतिक व्यवस्था नागरिकका लागि हो।
कुर्सी नागरिकका लागि हो।
संस्था नागरिकका लागि हुन्।
कानुन नागरिकका लागि हो।
यदि नागरिकले आफ्नो दैनिक जीवनमा सुरक्षा, सम्मान र अवसरको अनुभूति गर्न सकेन भने कुनै पनि व्यवस्था पूर्ण भएको दाबी गर्नु हतार हुन सक्छ।
सरकारसँग नागरिकको एउटा सामान्य आग्रह
सरकारसँग नागरिकले सधैं असम्भव माग गर्दैन। उसलाई सम्मानपूर्वक बाँच्ने वातावरण चाहिन्छ। मजदुरले आफ्नो श्रमको उचित मूल्य पाओस्।
किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाओस्। विद्यार्थीले गुणस्तरीय शिक्षा पाओस्। युवाले देशमै अवसर खोज्न सकोस्। बिरामीले आर्थिक अवस्थाका कारण उपचारबाट बञ्चित हुन नपरोस्। महिलाले सुरक्षित वातावरणमा काम गर्न सकोस्। वृद्धले आफ्नो जीवन सुरक्षित भएको महसुस गर्न सकोस्। कर्मचारीले निष्पक्ष मूल्याङ्कन पाओस्। व्यवसायीले नियमको स्पष्टता र स्थिरता पाओस्। सामान्य नागरिकले सरकारी कार्यालयमा जाँदा अपमानित महसुस गर्न नपरोस्।
यी माग विलासिताका माग होइनन्। यी त नागरिक जीवनका आधारभूत आवश्यकता हुन्। मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि सामाजिक विषयका रूपमा बुझौँ।
मानसिक तनाव बढ्दा हामी प्रायः व्यक्तिलाई नै दोष दिन्छौँ।
'धेरै सोच्यो।'
'मन कमजोर भयो।'
'सकारात्मक सोच्नुपर्छ।'
'चिन्ता नगर।'
तर कहिलेकाहीँ मानिसलाई 'चिन्ता नगर' भनेर मात्र पुग्दैन।
उसको चिन्ताको कारण हटाउनुपर्छ।
भोक लागेको मानिसलाई सकारात्मक सोच भन्नुभन्दा खाना चाहिन्छ।
बेरोजगार युवालाई प्रेरणादायी भाषणभन्दा अवसर चाहिन्छ।
उपचार गर्न नसक्ने परिवारलाई सान्त्वनाभन्दा पहुँचयोग्य स्वास्थ्य सेवा चाहिन्छ।
ऋणमा डुबेको किसानलाई केवल धैर्य गर्न भन्नुभन्दा उसको आर्थिक समस्या बुझ्नुपर्छ।
मानसिक स्वास्थ्यलाई व्यक्तिको मनसँग मात्र जोडेर हेर्नु पर्याप्त छैन। सामाजिक सुरक्षा, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास र आर्थिक स्थिरता पनि मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडिएका विषय हुन्।
आखिर हामी के चाहन्छौँ?
हामी भुइँमान्छेहरूलाई असाध्यै ठूलो सपना छैन।
हामीलाई यस्तो समाज चाहिएको हो जहाँ गरिब हुनु अपराध नहोस्।
जहाँ श्रम गर्ने मानिस सानो नहोस्।
जहाँ पद सानो–ठूलो भए पनि मानिसको सम्मान ठूलो–सानो नहोस्।
जहाँ सरकारी कार्यालयमा सामान्य नागरिकको निवेदन पनि सम्मानपूर्वक सुनियोस्।
जहाँ बिरामी पर्दा 'पैसा छैन' भनेर उपचार रोक्न नपरोस्।
जहाँ बच्चाको भविष्य अभिभावकको आर्थिक अवस्थाले मात्र निर्धारण नगरोस्।
जहाँ युवाले आफ्नो देशमा भविष्य देख्न सकोस्।
जहाँ काम गर्ने मानिसलाई कामको सम्मान होस्।
जहाँ हाकिम बन्नेले आफूभन्दा तल काम गर्ने मानिसलाई पनि मानिसकै रूपमा हेर्न सकोस्।
जहाँ नागरिकले आफ्नो अधिकार माग्दा उसको आवाज दबाइँदैन, सुनिन्छ।
र सबैभन्दा ठूलो कुरा—
जहाँ मानिसले राति सुत्दा भोलिको दिनसँग डराउन नपरोस्।
अन्तिम प्रश्न
आज हाम्रो समाजमा मानसिक तनाव किन बढ्दै छ?
किनकि मानिसको मन कमजोर भएर मात्र होइन। उसको जीवन असुरक्षित भएर पनि हो। भोलिको खाना अनिश्चित छ भने तनाव हुन्छ।
काम अनिश्चित छ भने तनाव हुन्छ। आम्दानी अनिश्चित छ भने तनाव हुन्छ। स्वास्थ्य सेवा अनिश्चित छ भने तनाव हुन्छ।
शिक्षापछि रोजगारी अनिश्चित छ भने तनाव हुन्छ। न्याय र अवसरमा पहुँच अनिश्चित छ भने तनाव हुन्छ। सम्मानपूर्वक बाँच्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्न बाँकी छ भने तनाव हुन्छ। त्यसैले मानसिक स्वास्थ्यको कुरा गर्दा हामीले केवल अस्पताल र औषधिको कुरा गरेर पुग्दैन। हामीले समाजको कुरा गर्नुपर्छ।
अर्थतन्त्रको कुरा गर्नुपर्छ। रोजगारीको कुरा गर्नुपर्छ। शिक्षाको कुरा गर्नुपर्छ। स्वास्थ्यको कुरा गर्नुपर्छ। आवासको कुरा गर्नुपर्छ। सामाजिक सुरक्षाको कुरा गर्नुपर्छ। र सबैभन्दा बढी—मानिसको सम्मानको कुरा गर्नुपर्छ।
किनकि मानिसलाई सधैँ धेरै धन चाहिँदैन।
कहिलेकाहीँ उसलाई केवल यति विश्वास चाहिन्छ—
'म मेहनत गर्छु भने मेरो परिवार भोकै पर्दैन।'
'म बिरामी परेँ भने मेरो उपचार हुन्छ।'
'मेरो बच्चाले पढेपछि उसको भविष्य हुन्छ।'
'म इमानदार भएर काम गरेँ भने मेरो श्रमको सम्मान हुन्छ।'
'म सामान्य नागरिक भए पनि मेरो आवाजको मूल्य छ।'
सायद त्यही दिनबाट हाम्रो समाजको धेरै ठूलो तनाव कम हुन सुरू हुनेछ।
हामीले ठूलो–ठूलो विकासका सपना देखिरहँदा एउटा सानो कुरा नबिर्सौं—
देशको वास्तविक विकास त्यतिबेला हुन्छ, जब देशको सबभन्दा कमजोर नागरिकले पनि आफ्नो भोलि सुरक्षित छ भनेर ढुक्कसँग सुत्न सक्छ।
त्यस दिनसम्म विकासका तथ्यांकभन्दा ठूलो कुरा एउटा आमाको ढुक्क मुस्कान हुनेछ।
एउटा मजदुरको सुरक्षित रोजगारी हुनेछ।
एउटा विद्यार्थीको उज्यालो भविष्यप्रतिको विश्वास हुनेछ।
एउटा बिरामीको उपचार पाउने भरोसा हुनेछ।
र एउटा सामान्य नागरिकको मनमा पहिलोपटक यस्तो अनुभूति हुनेछ—
'यो देश मेरो पनि हो।
यो व्यवस्था मेरो पनि हो।
र यो समाजमा म पनि सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्छु।'
त्यस दिन सायद हामीले मानसिक तनाव घटाउने सबैभन्दा ठूलो उपाय भेटिसकेका हुनेछौँ—
मानिसलाई केवल बाँच्न होइन, सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्ने आधार दिने।
किनकि अन्ततः,
मानिसलाई सधैँ धेरै चाहिँदैन। उसलाई सुरक्षित भोलि चाहिन्छ। उसलाई सम्मान चाहिन्छ। उसलाई अवसर चाहिन्छ। र उसलाई आफ्नो देशमा आफ्नै जीवनको अर्थ देखिने आशा चाहिन्छ।
