धेरै समयपछि आज फेरि पुर्ख्यौली घरको आँगनमा पाइला टेक्दै छु। घर उही छ, आँगन उही छ, वरिपरिका डाँडापाखा पनि उस्तै छन्। तर समय बदलिएको छ। हिजो यही आँगनमा नाङ्गो खुट्टा दौडिने बालक आज सम्झनाको भारी बोकेर फर्किएको छ।
कहिलेकाहीँ जीवनमा केही दिन यस्ता हुन्छन्, जुन दिन क्यालेन्डरमा केवल एउटा मिति भएर बस्दैनन्; ती दिनहरू मनको कुनै कुनामा सधैँका लागि बस्छन्। वर्षौँपछि पुर्ख्यौली घर फर्किएको त्यो दिन पनि मेरो जीवनको त्यस्तै एउटा दिन थियो।
सहरको भीड, धुवाँ, कोलाहल र व्यस्तताबीच धेरै समय बितिसकेको थियो। गाउँ सम्झिँदा आँखाअघि सबैभन्दा पहिले त्यही पुरानो घर आउँथ्यो—माटोको गन्ध बोकेको आँगन, ढुङ्गाको बाटो, घरअगाडिको चौतारी, भित्तामा टाँसिएका पुराना सम्झनाहरू र ती सम्झनासँग जोडिएका आफ्ना मान्छेहरू। समयले धेरै कुरा बदलिसकेको थियो, तर मनभित्रको त्यो घर भने उस्तै थियो।
त्यो दिन जब म पुर्ख्यौली घरतिर जाने बाटोमा पुगेँ, हरेक मोडसँगै बाल्यकालका दृश्यहरू फर्किन थाले। कुनै समय यही बाटोमा दौडिएको थिएँ। यही बाटोबाट स्कुल गएको थिएँ। कहिले साथीहरूसँग हाँस्दै, कहिले आमाबुबाको गालीबाट बच्दै, कहिले साँझ अबेरसम्म खेल्दै यही बाटोमा जीवनका साना–साना खुसीहरू भेटेको थिएँ।
घर नजिक पुग्दै गर्दा मन अनौठो गरी भारी भयो। टाढैबाट घरको छानो देखियो। पहिले जस्तो चम्किलो थिएन। भित्ताहरूमा समयका धर्साहरू देखिन्थे। आँगन पहिलेभन्दा सुनसान थियो। तर ती पुराना ढुङ्गा, काठका झ्याल र ढोकाले मलाई चिनेझैँ लाग्यो।
घरको ढोका छोएँ। त्यो स्पर्शसँगै कति वर्षहरू एकैपटक फर्किए, थाहा नै भएन।
आँगनमा उभिँदा बाल्यकालका आवाजहरू कानमा गुञ्जिएझैँ लाग्यो—आमाको बोलाइ, बाबाको सम्झाइ, हजुरआमाको कथा, भाइबहिनीको झगडा र साँझपख घर फर्किन आग्रह गर्ने आवाज। आज ती आवाजहरू थिएनन्, तर तिनको प्रतिध्वनि भने अझै त्यहीँ थियो।
घरभित्र पस्दा धुलो जमेको एउटा पुरानो कुनामा मेरा केही बाल्यकालका सामानहरू भेटिए। पुरानो किताब, बिग्रिएको खेलौना र समयले पहेँलो बनाएको एउटा कापी। ती वस्तुहरू हातमा लिँदा लाग्यो—मान्छे ठूलो हुँदै जाँदा उसले आफ्नो बाल्यकाललाई पछाडि छोडेको ठान्छ, तर वास्तवमा बाल्यकाल कतै जाँदैन रहेछ। त्यो त हामीभित्रै लुकेर बस्दोरहेछ, केवल एउटा गन्ध, एउटा आवाज वा पुरानो घरको ढोकाले त्यसलाई फेरि जगाइदिँदोरहेछ।
त्यो दिन मैले एउटा कुरा गहिरोसँग महसुस गरेँ—घर भनेको केवल चार भित्ता र एउटा छानो होइन रहेछ। घर भनेको आफूलाई पहिलोपटक चिनेको ठाउँ रहेछ। जहाँ हाम्रो नामभन्दा पहिले हाम्रो अस्तित्वले अर्थ पाएको थियो। जहाँ हामीसँग पैसा थिएन, ठूलो सपना थिएन, तर खुसी भने प्रशस्त थियो।
घरको पुरानो ढोका खोल्दा लाग्यो, मानौँ वर्षौँदेखि थुनिएका सम्झनाका ढोकाहरू एकैपटक खुले। भित्ताहरूमा समयका दाग देखिन्छन्, काठका झ्यालहरू बूढा भएका छन्, आँगनका कुनाकाप्चामा घाँस उम्रिएको छ। तर यी सबैभित्र मेरो बाल्यकाल अझै कतै जीवित छ।
यो त्यही घर हो, जहाँ बाजेको औँला समातेर हिँड्न सिकेको थिएँ। जहाँ बज्यैको काखमा टाउको राखेर संसारकै सबैभन्दा सुरक्षित निद्रा सुतेको थिएँ। जहाँ बिहानको उज्यालोसँगै बाजेको आवाज सुनिन्थ्यो र साँझ परेपछि बज्यैका कथाहरूले रातलाई सुन्दर बनाउँथे।
अझै सम्झन्छु, बाजे बिहानै उठेर घरआँगन सफा गर्नुहुन्थ्यो। कहिले गोठतिर जानुहुन्थ्यो, कहिले खेतबारीको काममा व्यस्त हुनुहुन्थ्यो। उहाँका पछिपछि लागेर म पनि केही जानेजस्तो गर्दै हिँड्थेँ। बाजेले बाटोमा भेटिएका मानिसलाई गर्ने आदर, बोल्ने मिठास र जीवनप्रतिको सरल दृष्टिकोणले सायद त्यतिबेलै मलाई धेरै कुरा सिकाइरहेको थियो।
बज्यैको माया त झन् शब्दमा कसरी बयान गरूँ? भोक लाग्दा खानाको चिन्ता गर्ने, थाक्दा काख दिने, सानो चोट लाग्दा फुकेर निको पार्न खोज्ने उहाँका हातहरू आज पनि सम्झनामा उत्तिकै न्यानो लाग्छन्। कहिलेकाहीँ उहाँले पकाएको साधारण खाना पनि संसारकै स्वादिलो परिकार लाग्थ्यो। त्यो खानामा नुनमसला मात्र होइन, माया मिसिएको हुन्थ्यो।
बज्यैका कथा सुन्दै रात बिताएका ती दिनहरू कति सुन्दर थिए। कहिले भूतप्रेतका कथा, कहिले पुराना दुःखसुखका घटना, कहिले देवीदेवताका प्रसङ्ग। कथा सुन्दासुन्दै निदाउँथेँ। बिहान उठ्दा फेरि त्यही काख, त्यही माया र त्यही घर हुन्थ्यो।
त्यतिबेला समयसँग कुनै हतार थिएन। न मोबाइलको चिन्ता, न भविष्यको डर, न जिम्मेवारीको बोझ। साथीहरूसँग गाउँका बाटाहरूमा दौडिनु, खोल्साखोल्सीमा खेल्नु, रूख चढ्नु, साँझ परेपछि घर फर्किनु नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो खुसी थियो।
आज ती दिनहरू सम्झिँदा मन अनायासै भारी हुन्छ। समयले धेरै कुरा बदलिदियो। बाल्यकाल बित्यो, उमेर बढ्यो, जिम्मेवारी थपिए। जीवनका अनेक बाटाहरू हिँड्दै गर्दा कतै आफ्नै घरको बाटो पनि टाढिँदै गएछ।
आज आँगनमा उभिएर वरिपरि हेर्छु। बाजे बस्ने पुरानो ठाउँ सम्झिन्छु। बज्यै बस्ने पिँढी सम्झिन्छु। उहाँहरूका आवाज कानमा गुञ्जिएझैँ लाग्छ। मनले खोज्छ—कतैबाट बाजेले बोलाउनुहुनेछ कि? कतै बज्यैले 'आइस् बाबु?' भन्दै मायाले नजिक बोलाउनुहुनेछ कि? तर समय सधैँ एकनास रहँदैन। केही मानिसहरू सम्झनामा मात्र बाँकी रहन्छन्। केही आवाजहरू फेरि कहिल्यै सुनिँदैनन्। केही काखहरू जीवनमा एकपटक छुटेपछि फेरि प्राप्त हुँदैनन्। घरका भित्ताहरूले सबै कुरा सम्झेका होलान्, तर तिनले बोल्न सक्दैनन्।
कहिलेकाहीँ लाग्छ, मानिस जति ठूलो हुँदै जान्छ, उसको मन त्यति नै पुराना दिनतिर फर्किन खोज्दो रहेछ। संसार जित्ने दौडमा हामीले आफ्नै खुसीका साना–साना ठाउँहरू कतै पछाडि छोडेका हुन्छौँ। अनि कुनै दिन त्यही पुरानो आँगनमा फर्किंदा महसुस हुन्छ—हामीले खोजिरहेको शान्ति त यहीँ कतै छुटेको रहेछ।
आज म आफ्नो पुर्ख्यौली घरमा फर्किएको छु। घर हेर्न मात्र होइन, आफूलाई फेरि एकपटक भेट्न आएको हुँ। आफ्नो बाल्यकाल भेट्न आएको हुँ। बाजे–बज्यैको माया सम्झिन आएको हुँ। ती दिनहरूको सुगन्ध सासमा भर्न आएको हुँ।
घर पुरानो भएको होला, आँगन सुनसान भएको होला, तर यहाँ बिताएका मेरा बाल्यकालका दिनहरू कहिल्यै पुराना हुने छैनन्।
सायद मानिसको जीवनमा सबैभन्दा सुन्दर यात्रा त्यही हो, जहाँ ऊ धेरै टाढा पुगेपछि फेरि आफ्नै जरातिर फर्किन्छ। किनकि पुर्ख्यौली घर केवल ढुङ्गा, माटो र काठले बनेको संरचना होइन। यो त हाम्रा पुस्ताहरूको पसिना, माया, दुःखसुख, संस्कार र सम्झनाहरूको जीवित इतिहास हो।
आज फेरि आफ्नै घर फर्किंदा महसुस भयो—म घर मात्र फर्किएको होइन रहेछु, म त आफ्नो बाल्यकाल, आफ्नो अस्तित्व र आफ्ना जराहरू खोज्दै फर्किएको रहेछु।
केही घरहरू छोडेर जान सकिन्छ, तर मनबाट कहिल्यै छोड्न सकिँदैन। मेरो पुर्ख्यौली घर पनि त्यस्तै एउटा घर हो।
सहरले मलाई धेरै कुरा सिकायो। समयको मूल्य सिकायो, संघर्ष सिकायो, आफ्नो खुट्टामा उभिन सिकायो। तर पुर्ख्यौली घरले मलाई एउटा फरक कुरा सम्झायो—हामी जतिसुकै टाढा पुगे पनि हाम्रो जरा त्यहीँ कतै गाडिएको हुन्छ।
साँझ पर्न थालेपछि आँगनमा बसेर डाँडापारि अस्ताउँदै गरेको घाम हेरेँ। हावामा माटोको गन्ध थियो। चराहरू आफ्ना गुँडतिर फर्किरहेका थिए। त्यो दृश्य हेर्दा लाग्यो, मानिस पनि अन्ततः फर्किन चाहन्छ—आफ्नो ठाउँमा, आफ्ना मान्छेहरूमा, आफ्ना सम्झनाहरूमा।
त्यो दिन म पुर्ख्यौली घर मात्र फर्किएको थिइनँ। म आफ्नै बाल्यकालमा फर्किएको थिएँ। म ती दिनहरूमा फर्किएको थिएँ, जहाँ जीवन सरल थियो, सम्बन्धहरू नजिक थिए र खुसीहरू साना भए पनि साँचो थिए। समयले घरको रूप बदलेको थियो, तर घरभित्र बसेका सम्झनाहरूलाई बदल्न सकेको रहेनछ।
फर्किने बेलामा मैले घरलाई अन्तिमपटक हेरेँ। मनमनै भनेँ— ‘म फेरि आउँछु।’
तर त्यो वाचा घरसँग मात्र थिएन। त्यो वाचा आफ्नै विगतसँग थियो, आफ्नै जरासँग थियो, र त्यो मान्छेसँग थियो—जो कहिल्यै ठूलो हुन चाहँदैनथ्यो, केवल यही आँगनमा निश्चिन्त भएर खेलिरहन चाहन्थ्यो।
बज्यैको काख, बाजेको माया, उहाँहरूले पकाएर खुवाएको खाना र साँझपख घर फर्किँदा पाउने न्यानो स्वागत। यी सबै सम्झनाहरू आज पनि मनको कुनै कुनामा सुरक्षित छन्। बज्यैका कथाहरू सुन्दै निदाएका रातहरू र बाजेका कुरा सुन्दै बिताएका दिनहरू मेरो जीवनका अमूल्य सम्पत्ति हुन्।
त्यतिबेला न कुनै ठूलो सपना थियो, न जीवनको कुनै हतार। बिहान उठ्यो, घरका पशुहरूसँग रमायो, डाँडापाखा डुल्यो, सुन्तला टिप्यो, साथीहरूसँग खेल्यो, विद्यालय गयो र साँझ परेपछि घर फर्कियो। त्यही नै संसार थियो, त्यही नै खुसी थियो।
आज फेरि यही घरको आँगनमा उभिँदा मनले धेरै कुरा खोजिरहेको छ। बाजे बस्ने पिँढी, बज्यैको न्यानो काख, पशुहरू बाँध्ने गोठ र सुन्तलाको त्यो रूख। लाग्छ, ती सबैले मेरा बाल्यकालका कथा अझै आफैँभित्र लुकाएर राखेका छन्।
समयले धेरै कुरा बदलिदियो। बाल्यकाल बितेर गयो, उमेर बढ्यो, जिम्मेवारी थपिए। तर केही सम्झनाहरू समयसँगै झन् गहिरा हुँदा रहेछन्। आज ती दिन सम्झिँदा हाँसो पनि आउँछ, आँखामा आँसु पनि भरिन्छ।
सायद मानिस जति टाढा पुगे पनि उसको मनको एउटा हिस्सा सधैँ आफ्नै पुर्ख्यौली घरमा बसिरहेको हुन्छ। उसले संसारका अनेक ठाउँ घुम्ला, अनेक मानिस भेट्ला, अनेक सफलता प्राप्त गर्ला, तर बाजे–बज्यैको माया, बाल्यकालको आँगन र सुन्तलाको रूख चढेर खाएको त्यो स्वाद कतै भेट्न सक्दैन।
आज म घर फर्किएको छु। केवल पुरानो घर हेर्न होइन, आफ्नो बाल्यकालसँग फेरि भेट गर्न। ती दिनहरूलाई सम्झन, ती मानिसहरूको माया महसुस गर्न र आफू कहाँबाट आएको हुँ भन्ने कुरा फेरि एकपटक बुझ्न।
आज महसुस भयो, जीवनमा सबैभन्दा सुन्दर समय त्यो रहेछ, जुन बेला हामीलाई आफू खुसी छु भन्ने पनि थाहा थिएन। बाजे–बज्यैको माया, बाख्रा चराएका डाँडापाखा र सुन्तलाको रूखका ती हाँगाहरू नै मेरो बाल्यकालका स्वर्ग रहेछन्।
घर त आज पनि यहीँ छ, तर त्यो बाल्यकाल, त्यो समय र ती दिनहरू फेरि फर्केर आउने छैनन्। त्यसैले होला, पुर्ख्यौली घर फर्किँदा मन यति धेरै भावुक हुँदो रहेछ।
