काठमाडौंमा कस्मेटिक व्यवसाय चलाइरहेकी निमा यान्जेन ह्योल्मोको जीवन १५ दिने एउटा तालिमले बदलिदियो।
चीन र थाइल्यान्डबाट कस्मेटिक लगायतका सामान ल्याएर बेच्ने उनको व्यवसाय राम्रै चलिरहेको थियो। सामान किन्न विदेश जान्थिन्। घरमै बसेर व्यापार सञ्चालन गर्न सक्थिन्।
तर 'पर्माकल्चर' अर्थात् प्रकृतिअनुकूल दिगो खेती प्रणालीसम्बन्धी तालिम लिएपछि उनको मन व्यापारबाट माटोतिर मोडियो।
उनी खेतीपाती गर्न चाहन्थिन्। श्रीमान् भने चलिरहेको व्यवसाय छाड्न तयार थिएनन्।
निमाले श्रीमानलाई पनि त्यही तालिम लिन पठाइन्।
तालिममा सिकेका कुरा उनले मोबाइलमा रेकर्ड गरेर ल्याएछन्। घर फर्केपछि एक महिनासम्म राति सुत्नुअघि ती रेकर्ड सुन्थे।
अन्ततः उनी पनि खेती गर्न राजी भए।
अहिले दुवैले कस्मेटिक व्यवसाय छाडेका छन्। काठमाडौंको गोकर्णेश्वरस्थित पाखाथोकमा करिब २० रोपनी जमिन भाडामा लिएर हिमगिरी पर्माकल्चर फार्म सुरू गरेका छन्।
रासायनिक मल र विषादी प्रयोग नगरी प्रकृतिसँग अनुकूल हुने एकीकृत खेती प्रणाली अपनाएको निमा बताउँछिन्।
उनका अनुसार सुरूमा एक जना साझेदार पनि थिए। तर तत्काल आम्दानी नहुने देखेपछि उनले साथ छाडे। निमा दम्पती भने पछि हटेनन्।
दस वर्षमा उनीहरूको फार्म ४० रोपनीमा फैलिएको छ। त्यहाँ मौसमी तरकारी, धान, कोदो र मकै फल्छन्। गाई र कुखुरा पनि पालिएका छन्।
खेतीमा फर्किएपछि निमाले माटो र बोटबिरूवालाई मात्र नयाँ ढंगले बुझिनन्, बाल्यकालमा अनौठो लाग्ने पुर्खाको एउटा निर्णयको अर्थ पनि बुझिन्।
आखिर उनका पुर्खाले खेती गर्न नदी किनार रोजे, तर घर बनाउन किन पहाड चढे?
निमाको जन्म सिन्धुपाल्चोकको हेलम्बु गाउँपालिका–१ स्थित मिलिम्छिम ह्योल्मो गाउँमा भएको हो।
उनको गाउँ माथि पहाडमा थियो। खेती गर्ने जमिन तल बेसीमा। गाउँलेहरू धान रोप्न बेसी झर्थे। धान पाकेपछि पराल र धानका भारी बोकेर फेरि उकालो चढ्थे।
बाल्यकालमा निमालाई यो अनावश्यक दुःख जस्तो लाग्थ्यो।
बेसीमै घर बनाएर बसे कति सजिलो हुन्थ्यो! किन यत्रो उकालोमा भारी बोक्नुपरेको होला?
अहिले उनले त्यसको जबाफ भेटिकी छन्।
'त्यति बेला हामी सोच्थ्यौं, यति तल बेसीबाट गाउँमा धानपराल बोकेर लैजानुपर्ने, यहीँ बसे हुन्थ्यो नि,' निमाले भनिन्, 'अहिले सोच्दा ठिक रहेछ। बेसीमा त बाढी आउने रहेछ, बस्ती बगाउने र डुबाउने रहेछ। फेरि खेतीपाती पनि बेसीमै राम्रो फल्थ्यो।'
उनका पुर्खाले खेतीका लागि मलिलो जमिन रोजेका थिए, बसोबासका लागि तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित उचाइ।
अहिले धेरै ठाउँमा मानिसले उल्टो बाटो समातेका छन्। पहाडका पुराना बस्ती छाडेर नदी किनारका समथर जमिनमा घर, सडक र बजार विस्तार भइरहेका छन्। नदी किनारमा पानीको सुविधा हुन्छ। जमिन समथर हुन्छ। खेती, यातायात र संरचना निर्माण सजिलो हुन्छ। तर पहाडका नदी वर्षायाममा अचानक उर्लिन सक्छन्। केही घन्टाको बाढीले वर्षौं लगाएर बनाइएका संरचना बगाउन सक्छ।
भोटेकोशी र बूढीगण्डकीका बाढीले यही प्रश्न उठाएका छन्— हामीले विकासका नाममा आफ्नो भूगोलसँग मिलेर बाँच्ने पुर्खाको ज्ञान बिर्सिरहेका त छैनौं?
चितवनको सौराहामा आयोजित नेपाल बायोडाइनामिक सम्मेलनको दोस्रो दिन बुधबार यही प्रश्नमाथि छलफल भयो।
'नदी सभ्यता र कृषि' विषयक छलफलमा वातावरण पत्रकार तथा लेखक रमेश भुषाल, कृषिविज्ञ डा. कृष्णप्रसाद पौडेल र कृषक निमा सहभागी थिए।
भुषालले पहाड र समथर मैदानका नदीको स्वभाव फरक हुने बताए।
पहाडका नदी तीव्र गतिमा बग्छन्। वर्षातमा एक्कासि पानीको बहाव बढ्न सक्छ। नदीले बगाएर ल्याएको मलिलो माटो भने तल्लो भूभागमा थुप्रिन्छ। त्यसैले बेसी खेतीका लागि उपयोगी भए पनि सबै ठाउँ बसोबासका लागि सुरक्षित हुँदैनन्।
'आजभन्दा ५० वर्ष पहिला कहाँ कहाँ बस्ती थियो भनेर खोज्न गाह्रो छैन,' भुषालले भने, 'गाउँ नदीभन्दा माथि पहाडमा बस्थ्यो। खेती गर्न तल बेसीमा झर्थे। नदी किनारका मलिला जमिनमा खेती गर्थे। बस्न माथि पहाडमा जान्थे।'
उनका अनुसार नदीसँग मानिसको सम्बन्ध फेरिएको छ।
'अहिले नदीको परिवेश फेरिएको छैन, हाम्रो मति फेरियो,' उनले भने, 'हाम्रो मति नदी किनारमा बस्ती बसाउनतिर गयो।'
कृषिविज्ञ पौडेलले पनि आफ्नै गाउँको उदाहरण दिए।
स्याङ्जामा आँधीखोला नजिकै हुर्किएका उनका अनुसार पहिले मानिसले मौसम हेरेर खेतीपाती र आवतजावतको निर्णय गर्थे। आकाशमा कालो बादल मडारिँदा बेसीमा रहेका गाईबस्तु सुरक्षित ठाउँमा लैजाने तयारी हुन्थ्यो।
बाढीको जोखिम अनुमान गर्ने त्यो ज्ञान कुनै पुस्तकमा लेखिएको थिएन। पुस्तौंको अनुभवबाट सिकिएको थियो।
'हाम्रा पुर्खाले नदी किनारमा बस्ती बसाएनन्। संरचनाहरू बनाएनन्,' पौडेलले भने।
तर अहिले खेतीका लागि उपयोगी बेसीमा बस्ती विस्तार हुँदै गएको छ। पहाडका बस्ती रित्तिँदै छन्।
पौडेलका अनुसार यसको एउटा कारण विकासलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोण हो।
पहाडी भूगोल अनुसार प्रविधि र जीवनशैली विकास गर्नुको सट्टा समथर ठाउँलाई मात्र सुविधाजनक ठानिएको उनको तर्क छ।
'सीप र प्रविधिलाई उन्नत बनाउनुको सट्टा समथर मैदानी भागमा बस्ती बसाए। हामी उत्ताउलो भएर विकासको पछाडि लागेका छौं,' उनले भने।
उनले नदीलाई जलविद्युत उत्पादनको स्रोतका रूपमा मात्र हेर्ने प्रवृत्तिको पनि आलोचना गरे। नदीसँग मानिसको जीवन, कृषि, जैविक विविधता र सभ्यता जोडिएको पक्ष ओझेलमा परेको उनको भनाइ थियो।
भुषालले कर्णाली यात्राको अनुभव सुनाउँदै विकासको अर्को विरोधाभास औंल्याए।
कैलाशदेखि गंगासम्म पैदल यात्रा गरेर 'छालबाटो' लेखेका उनले कर्णालीमा स्थानीय खाद्य संस्कृतिलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदलिएको बताए।
हुम्ला र जुम्लामा कागुनो, जौ र गहुँ जस्ता खाद्यान्न उत्पादन हुन्छन्। तर स्थानीय अन्न खानुलाई पछौटेपन र भात खान पाउनुलाई सम्पन्नताको संकेत मान्ने सोच विकसित भएको उनको अनुभव छ।
'हामीसँग भएको चिज प्रयोग गर्नु नै पछाडि पर्नु हो भन्ने भाष्य बनेको रहेछ। यो गलत छ,' उनले भने।
भुषालका अनुसार कर्णालीमा पुल नहुँदा वा आवतजावत कठिन हुँदा कतिपयले नदी र पहाडलाई दोष दिन्छन्। तर पूर्वाधार कहाँ र कसरी बनाउने भन्ने निर्णय राज्यले गर्ने हो।
'कर्णालीलाई केको दोष छ र? उसले बसाएको बस्ती होइन। उसले बनाएको बाटो होइन। राज्यको नीति पनि त कर्णालीले बनाएको होइन,' उनले भने।
छलफल नदी किनारका बस्तीबाट कृषि प्रणालीतर्फ पनि मोडियो।
पौडेलले आधुनिक खेतीमा रासायनिक मल र विषादीको प्रयोग, माटोका सूक्ष्म जीवाणुको भूमिका र स्थानीय जैविक विविधताबारे प्रश्न उठाए।
उनका अनुसार खेती भनेको उत्पादन बढाउने काम मात्र होइन। माटो, पानी, जीवाणु, हावापानी र मानिसबीचको सम्बन्ध पनि हो। त्यसैले स्थानीय वातावरण नबुझी एउटै कृषि प्रविधि सबै ठाउँमा लागू गर्न खोज्नु उचित हुँदैन।
निमाले आफ्नै अनुभव सुनाइन्।
हेलम्बुको गाउँमा फल्ने सिमी काठमाडौं ल्याएर रोप्दा फूल फुल्यो, तर फल लागेन।
उनका अनुसार यसले खेतीमा स्थानीय हावापानी र वातावरणको महत्त्व बुझायो।
'बालीले हिमाल देख्नुपर्छ अनि मात्र उम्रन्छ भन्नुहुन्थ्यो आमाबुबाले,' उनले बाल्यकाल सम्झिँदै भनिन्।
यो पुर्खाको अनुभवबाट आएको भनाइ थियो। अहिले उनी त्यस्ता अनुभवलाई आधुनिक कृषि ज्ञानसँग जोडेर हेर्छिन्।
निमाका अनुसार पर्माकल्चरको अर्थ पुरानो खेती प्रणालीलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्याउनु होइन। स्थानीय ज्ञान र आधुनिक प्रविधिलाई मिलाएर प्रकृति अनुकूल खेती गर्नु हो।
'हामीले हाम्रो विशेषताअनुसार खेतीपाती गर्नुपर्छ,' उनले भनिन्।
उनले विकासका नाममा गाउँगाउँमा सडक, भ्युटावर र स्वागतद्वार बनाउने प्रवृत्तिको आलोचना गरिन्। त्यसभन्दा किसानले गुणस्तरीय उत्पादन कसरी गर्ने र उचित मूल्य कसरी पाउने भन्ने विषयमा ध्यान दिनुपर्ने उनको जोड थियो।
निमाको आफ्नै जीवनले पनि यही प्रश्न उठाउँछ।
व्यवसाय छाडेर खेतीमा लागेकी उनी अहिले बाल्यकालमा नबुझेको पुर्खाको बुद्धिमत्ता सम्झिरहेकी छन्।
उबेला उनलाई बेसीबाट धान बोकेर पहाड चढ्नु मूर्खताजस्तो लाग्थ्यो। अहिले त्यही निर्णयमा खेती र सुरक्षाबीचको सन्तुलन देख्छिन्।
नदी किनारको मलिलो माटो खेतीका लागि उपयोगी थियो। पहाडको उचाइ बसोबासका लागि तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित।
पुर्खाले नदीको लाभ लिए, तर त्यसको जोखिम पनि बुझे।
आज हामीले नदीबाट लाभ लिने उपाय त धेरै सिकेका छौं। तर त्यसको जोखिम बुझेर कहाँ बस्ने, कहाँ खेती गर्ने र कहाँ संरचना बनाउने भन्ने प्रश्नमा पुर्खाको अनुभवबाट कति सिकेका छौं?
***
