कुनै कम्पनीले हकप्रद सेयर दिने खबर आयो भने लगानीकर्तालाई लाग्न सक्छ— अब आफूसँग भएको सेयरको संख्या बढ्ने भयो!
यस्तो अवस्थामा उक्त कम्पनीको सेयर किन्न आकर्षित हुनेहरू पनि बढ्छन्।
तर हकप्रद सेयर आउँदैमा लगानीकर्ताको सम्पत्ति बढ्छ भन्ने होइन। हकप्रदमा थप सेयर किन्न उसले आफ्नै खल्तीबाट पैसा हाल्नुपर्छ। त्यसमाथि हकप्रद जारी भएपछि कम्पनीको सेयर मूल्य पनि समायोजन हुन्छ।
यही तथ्य बेवास्ता गर्दै बुधबार सेयर बजारमा दुई पुनर्बीमा कम्पनीको मूल्य उल्लेख्य बढेको छ।
सरकारले नेपाल पुनर्बीमा कम्पनीको हकप्रद सेयरमा थप लगानी गर्ने निर्णय गरेपछि बुधबार उक्त कम्पनीको सेयर मूल्य अघिल्लो दिनको तुलनामा १५ प्रतिशत बढ्यो।
अर्को पुनर्बीमा कम्पनी हिमालयन रिइन्स्योरेन्सको मूल्य पनि ११.४८ प्रतिशत उकालो लाग्यो।
यी दुई कम्पनीको सेयर मूल्य बढे पनि समग्र सेयर बजार लगभग स्थिर रह्यो। नेप्से परिसूचक जम्मा १.४० अंक बढेको बुधबार धेरै कम्पनीको सेयर मूल्य घटेको थियो। पुनर्बीमा कम्पनीका सेयरमा भने लगानीकर्ताको आकर्षण देखियो।
नेपाल पुनर्बीमाको सेयर मूल्य अघिल्लो दिनको तुलनामा प्रतिकित्ता ८०१ रूपैयाँ ५० पैसाबाट बढेर ९२१ रूपैयाँ ७० पैसा पुगेको छ। हिमालयन रिइन्स्योरेन्सको पनि ४७९ रूपैयाँबाट बढेर ५३४ रूपैयाँ पुगेको छ।
बुधबार नेपाल पुनर्बीमा कम्पनीको करिब साढे ७ करोड र हिमालयन रिइन्स्योरेन्सको ३६ करोड रूपैयाँभन्दा बढीको सेयर कारोबार भएको छ। समग्र बजारमा ७ अर्ब ४३ करोड रूपैयाँभन्दा बढीको कारोबार भएको थियो।
नेपाल पुनर्बीमाका हकमा सरकारको निर्णयपछि लगानीकर्ताको आकर्षण बढेको देखिए पनि हिमालयन रिइन्स्योरेन्सको मूल्य बढ्नुको कारण त्यही हो भन्ने निश्चित छैन।
सेयर बजारमा यी दुई मात्रै पुनर्बीमा कम्पनी सूचीकृत भएकाले एउटामा देखिएको उत्साहको प्रभाव अर्कोमा पनि परेको हुन सक्छ।
तर मूल प्रश्न यही हो— हकप्रद सेयर आउने भन्दैमा कम्पनीको सेयर मूल्य बढ्नुपर्ने हो?
सेयर बजार विश्लेषक डा. भरतबहादुर थापा हकप्रद सेयर जारी हुने खबरले मात्रै मूल्य बढ्नुपर्ने आधार नहुने बताउँछन्।
'होइन। हकप्रद आएर सेयरको भाउ बढ्न हुँदैन। आधारभूत कुरा नै यही हो। तर हाम्रो सेयर बजारमा यसरी काम नहुने प्रवृत्ति छ। बजार मनोवैज्ञानिक रूपमा धेरै चल्छ,' उनले सेतोपाटीसँग भने, 'तर यसरी बढेको मूल्य अन्ततः समायोजन हुन्छ नै।'
हकप्रद सेयर भनेको कम्पनीले आफ्ना विद्यमान सेयरधनीलाई निश्चित अनुपातमा थप सेयर किन्ने अधिकार दिनु हो।
मानौं, कुनै लगानीकर्तासँग एउटा कम्पनीको १०० कित्ता सेयर छ। कम्पनीले ५० प्रतिशत हकप्रद जारी गर्यो भने उसले थप ५० कित्ता सेयर किन्न पाउँछ।
प्रतिकित्ता १०० रूपैयाँका दरले हकप्रद जारी भए थप ५० कित्ता किन्न उसले पाँच हजार रूपैयाँ लगानी गर्नुपर्छ।
यसरी लगानीकर्तासँग भएको सेयर संख्या १०० बाट १५० कित्ता पुग्छ। कम्पनीमा पनि थप पुँजी आउँछ।
तर यहाँ बुझ्नुपर्ने महत्त्वपूर्ण कुरा छ।
सेयर संख्या बढ्नु र लगानीकर्ताको सम्पत्ति बढ्नु एउटै कुरा होइन।
उदाहरणका लागि, कुनै कम्पनीको सेयर मूल्य प्रतिकित्ता ९०० रूपैयाँ छ। लगानीकर्तासँग त्यसको १०० कित्ता सेयर छ भने उसको सेयरको बजार मूल्य ९० हजार रूपैयाँ हुन्छ।
अब कम्पनीले ५० प्रतिशत हकप्रद जारी गर्यो। लगानीकर्ताले थप पाँच हजार रूपैयाँ तिरेर ५० कित्ता सेयर किन्यो।
हकप्रद जारी भएपछि उक्त कम्पनीको सेयरको सैद्धान्तिक समायोजित मूल्य प्रतिकित्ता करिब ६३४ रूपैयाँ हुन्छ।
यसरी समायोजन भएको मूल्यमा १५० कित्ता सेयरको कुल मूल्य ९५ हजार रूपैयाँ हुन्छ। तर लगानीकर्ताले पाँच हजार रूपैयाँ थप लगानी गरेको छ। त्यसैले हकप्रदकै कारण उसको सम्पत्ति बढेको हुँदैन।
यो सैद्धान्तिक गणना मात्रै हो। समायोजनपछि बजारमा माग र आपूर्ति अनुसार सेयरको वास्तविक मूल्य फेरि घटबढ हुन सक्छ।
यद्यपि हकप्रद सेयरले कम्पनीको पुँजी बढाउँछ। कम्पनीले त्यो पुँजी व्यवसाय विस्तारमा लगाएर थप नाफा कमाउन सके दीर्घकालमा लगानीकर्तालाई लाभ हुन सक्छ।
पुँजी बढ्दैमा नाफा पनि त्यही अनुपातमा बढ्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। पुँजी बढेपछि कम्पनीले आफ्नो प्रतिसेयर आम्दानी कायम राख्न पनि बढी नाफा कमाउनुपर्ने हुन्छ।
यही कारण हकप्रद जारी गर्ने निर्णयलाई मात्र सेयर मूल्य बढ्नुपर्ने आधार मान्न सकिँदैन।
नेपाल पुनर्बीमा कम्पनीका सन्दर्भमा, कात्तिक १७ गतेको मन्त्रिपरिषद बैठकले कम्पनीको हकप्रद सेयरमा सरकारका तर्फबाट थप लगानी गर्न सहमति दिने निर्णय गरेको हो।
कम्पनीमा सरकारको ४४.०४ प्रतिशत स्वामित्व छ। यसको चुक्ता पुँजी १३ अर्ब ४२ करोड रूपैयाँभन्दा बढी छ।
सरकारको निर्णयले हकप्रद सेयरमा आफ्नो स्वामित्व अनुसार थप लगानी गर्ने प्रक्रिया अघि बढाउने बाटो खोलेको छ।
यसलाई हकप्रद सेयर जारी भइसकेको वा लगानीकर्ताले तत्कालै थप सेयर पाउने अवस्था आएको अर्थमा बुझ्नु हुँदैन। हकप्रद जारी गर्न आवश्यक प्रक्रिया र नियामकीय स्वीकृति पूरा हुन बाँकी रहन सक्छ।
त्यसैले लगानीकर्ताका लागि अब महत्त्वपूर्ण प्रश्न सरकारले थप लगानी गर्ने निर्णय गर्यो भन्ने मात्र होइन, कम्पनीले थप पुँजी कसरी उपयोग गर्छ र त्यसबाट कति आम्दानी बढाउन सक्छ भन्ने हो।
सेयर बजारमा भने यस्ता घोषणाले लगानीकर्ताको अपेक्षा बढाउने गर्छन्।
कुनै कम्पनीको मूल्य बढ्न थालेपछि अझै बढ्ने आशामा अरू लगानीकर्ता पनि आकर्षित हुन्छन्। मूल्य किन बढिरहेको छ भन्ने अध्ययन गर्नुभन्दा अरूले किनिरहेका छन् भन्ने देखेर सेयर किन्ने प्रवृत्ति पनि बजारमा देखिन्छ।
यस्तो व्यवहारलाई 'हर्ड बिहेभियर' अर्थात् समूहलाई पछ्याउने प्रवृत्ति भनिन्छ।
बुधबार पुनर्बीमा कम्पनीहरूको मूल्यमा आएको वृद्धिमा पनि लगानीकर्ताको यस्तो मनोविज्ञानले भूमिका खेलेको हुन सक्ने विश्लेषकहरू बताउँछन्।
बजारमा आएको यो उत्साहबीच लगानीकर्ताले बुझ्नुपर्ने अर्को पक्ष पनि छ।
हकप्रद सेयरले कम्पनीको पुँजी बढाए पनि त्यसले कम्पनीको व्यवसाय, नाफा र भविष्यको कमाइमा पार्ने प्रभाव अलग्गै मूल्यांकन गर्नुपर्छ।
त्यसका लागि कम्पनीको वित्तीय अवस्था, प्रतिसेयर आम्दानी, नेटवर्थ, विद्यमान दायित्व र थप पुँजीबाट हुने सम्भावित आम्दानी हेर्नुपर्छ।
किनभने, सेयर बजारमा आज मूल्य बढ्नु भनेको भोलि पनि बढ्ने ग्यारेन्टी होइन। हकप्रदबाट सेयर संख्या थपिनु पनि आफैमा नाफाको ग्यारेन्टी होइन।
***
