‘थुक्क जिन्दगी! तँ आखिर प्रमाणित गर्न चाहिँ के खोज्दैछस्?’
मैले स्टेयरिङमा दुवै हत्केला जोडले पछारेँ। गाडीको हर्न पुँउउउ... गरेर बज्यो। दिउँसोको चर्को घाममा सडकको पिच पग्लिएझैँ मेरो मगज पनि तनावले तातिसकेको थियो। चोकमा रातो बत्ती बल्यो। मैले झ्याप्प ब्रेक लगाएँ। निधारबाट बगेको पसिना आँखामा पसेर चसचस बिझाइरहेको थियो।
रियरभ्यू मिररमा आफ्नो अनुहार हेरेँ। आँखामुनि काला घेरा, तनावले तन्किएका गाला र थकित आँखाहरू। ऐनामा देखिएको त्यो अपरिचित अनुहारलाई हेर्दै मनमा प्रश्न उठ्यो—अरूको नजरमा सफल देखिन खोज्दा आफ्नै नजरमा किन दिन प्रतिदिन अपरिचित बन्दै गइरहेको छु?
त्यही बेला विन्डस्क्रिनबाहिरको एउटा पुरानो पर्खालमा मेरो आँखा अडियो। धुलोले पुरिएको भित्तामा कसैले माटोले गाउँको एउटा घर कोरेको रहेछ। माटोको भित्ता, ढुङ्गाको छानो र आँगनको कुनामा सानो तुलसीको मोठ।
त्यो सामान्य चित्रले मेरो मनभित्र वर्षौँदेखि थुनिएको कुनै पुरानो आवाज ब्युँझाइदियो।
एकाएक आफ्नै गाउँको घर सम्झिएँ। आँगनको डिलमा फुलेका सयपत्री, आमाले तुलसीमा जल चढाउँदा बज्ने घण्टी, भान्साबाट निस्कने दाउराको धुवाँ, बुबाले आँगन बढार्दै गरेको दृश्य र गोठबाट सुनिने गाईबस्तुका घण्टीहरू। सबै सम्झनाहरू आँखाअगाडि नाच्न थाले।
पछाडिका गाडीहरू हर्न बजाइरहेका थिए। बत्ती हरियो भइसकेको थियो। तर मेरो मन भने वर्षौँपछि आफ्नै बाल्यकालसँग भेटिरहेको थियो।
मैले गाडी सडकको किनारमा रोकेँ र नजिकैको एउटा सानो चिया पसलको बेन्चमा बसेँ। खल्तीबाट चुरोट निकालेर सल्काएँ र पसले दाइलाई भनेँ, ‘दाइ, एउटा अलि कडा चिया पकाउनुस् त। आज दिमागलाई अलिकति विश्राम चाहियो।’
उनले मेरो अनुहारतिर हेरे, तर केही सोधेनन्। चुपचाप चिया बनाउन थाले।
कहिलेकाहीँ अपरिचित मानिसको मौनता पनि औषधि हुँदो रहेछ। हामीलाई सधैँ सल्लाह दिने मान्छे चाहिँदैन; कहिलेकाहीँ हाम्रो थकानलाई प्रश्न नगरी स्वीकार गरिदिने एउटा मौन उपस्थिति नै पर्याप्त हुन्छ।
चियाको गिलास हातमा लिएर टोलाइरहँदा मनमा एउटा प्रश्न उब्जियो—हामी जीवन जिउन निस्किएका थियौँ कि अरूको अगाडि सफल देखिन?
कसैले घर बनायो, हामीलाई पनि बनाउनुपर्ने भयो। कसैले गाडी किन्यो, हामीलाई पनि किन्नुपर्ने भयो। कसैले विदेशमा पिआर पायो, हामीलाई पनि आफ्नो जीवन त्यही उपलब्धिको तराजुमा जोख्नुपर्ने भयो।
हामीले खुसी हुनुभन्दा खुसी देखिनु महत्त्वपूर्ण ठान्यौँ। शान्त हुनुभन्दा सफल देखिनु ठूलो ठान्यौँ। आफ्नै मनले के चाहन्छ भन्ने प्रश्नभन्दा समाजले के भन्छ भन्ने चिन्ता भारी हुँदै गयो।
तर एउटा सत्य बुझ्न जीवनका अनेकौँ अनुभवबाट गुज्रिनुपर्छ—आफ्नो घरको मूल्य बुझ्न कहिलेकाहीँ त्यसबाट टाढिनुपर्छ। आफ्ना मानिसहरूको माया चिन्न तिनको न्यानो उपस्थितिबाट केही समय वञ्चित हुनुपर्छ। आफ्ना पखेटाको सामर्थ्य बुझ्न गुँड छोडेर आकाशमा उड्नुपर्छ।
त्यसैले त भन्छु—घर छोड्नैपर्छ र संसार घुम्नैपर्छ।
तर घर छोड्नुको अर्थ आफ्ना जरा बिर्सनु होइन। उड्नुको अर्थ गुँडलाई घृणा गर्नु पनि होइन। उड्नु त आफ्ना पखेटाको सामर्थ्य चिन्नु हो अनि फर्किन मन लाग्दा त्यही गुँडको न्यानोपनको अर्थ बुझ्नु हो।
सहरको अपरिचित कोठा, स्वार्थले भरिएका अनुहार र आफूलाई प्रमाणित गर्नुपर्ने बाध्यताले जिन्दगीका नयाँ पाठ सिकाउँछन्। त्यहीँ पहिलोपटक हन्डर खाइन्छ, धोका पाइन्छ र आफ्नै सपनाहरू बालुवाको महलझैँ भत्किएको देख्नुपर्छ।
कतिपय रात आँसुले सिरानी भिजाउँदै बित्छन्। कतिपय बिहान हजारौँ प्रश्न बोकेर सुरु हुन्छन्। आफूले विश्वास गरेका मानिसहरू टाढिन्छन्, समातेका हातहरू छुट्छन् र अन्ततः आफ्नै खुट्टामा उभिन सिक्नुपर्छ।
तर दुःख भोग्नु मात्र परिपक्व हुनु होइन रहेछ। दुःखले सिकाएको कुरा स्वीकार्नु, आफ्ना गल्तीहरूलाई इमानदारीपूर्वक हेर्नु र बदलिन तयार हुनु नै वास्तविक परिपक्वता रहेछ।
यही संघर्षको बीचमा हामी सफलताको चम्किलो धरहरा ठड्याउन लाग्छौँ। राम्रो घर, महँगो गाडी, बैंक ब्यालेन्स र सामाजिक प्रतिष्ठा कमाउँछौँ। फेसबुक र इन्स्टाग्राममा उपलब्धिका तस्बिर राख्छौँ। प्रशंसा र बधाई पाउँछौँ।
तर राति सबै सूचना बन्द गरेर एक्लै बस्दा मनभित्रको रिक्तता किन उस्तै रहन्छ?
सायद हामीले बाहिर महल ठड्याउने क्रममा भित्रका अनमोल कुराहरू कतै बन्धक राखेर आएका हुन्छौँ। बाल्यकाल, पुराना साथीहरू, कारणै नचाहिने निस्वार्थ हाँसो र मन लागेका बेला केही नगरी बस्न पाउने स्वतन्त्रता—यी सबै बिस्तारै हराउँदै जान्छन्।
हिजो साथीहरूसँग डाँडातिर घुम्न निस्किन्थ्यौँ। बाटोमा भेटिएको खोलामा खुट्टा डुबाउँथ्यौँ। ढुङ्गामाथि बसेर घण्टौँ गफिन्थ्यौँ। घर फर्किंदा साँझ परिसकेको हुन्थ्यो, तर मनमा कुनै बोझ हुँदैनथ्यो।
आज हजारौँ मानिससँग सामाजिक सञ्जालमा जोडिएका छौँ, तर मन दुखेको बेला निःसंकोच फोन गर्न सक्ने मानिसको नाम सम्झन पनि समय लाग्छ।
हामीले सुविधा बढायौँ, तर सहजता गुमायौँ। सम्पर्क बढायौँ, तर निकटता घटायौँ।
यो दौडमा छिमेकीको गाडी त हेर्यौँ, तर आफ्नै बुबाआमाको अनुहारमा थपिँदै गएका चाउरीहरू हेर्न बिर्सियौँ।
आमाले फोन गरेर सोध्नुहुन्छ, ‘बाबु, खाना खायौ?’
हामी हतारमा जवाफ दिन्छौँ, ‘खाएँ आमा, अहिले काम छ, पछि फोन गर्छु।’
तर उहाँलाई सायद खानाको उत्तरभन्दा पनि हामीसँग केही बेर बोल्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। गाउँमा परेको पानी, आँगनमा उम्रिएको नयाँ बिरुवा र छिमेकीको घरमा भएको विवाहका कुरा सुनाउनुहुन्छ। हामीलाई ती सामान्य लाग्छन्, तर उहाँका लागि ती कुरा सुनाउने आफ्नै मान्छेसँगको संवाद अमूल्य हुन्छ।
हाम्रो व्यस्तता बढ्दै जान्छ, उहाँहरूको प्रतीक्षा लम्बिँदै जान्छ। अनि एक दिन महसुस हुन्छ—हामी भविष्यमा धेरै समय छुट्याउने सपना देखिरहेका थियौँ, तर उहाँहरू त वर्तमानमै बूढो हुँदै जानुभएको रहेछ।
हामीले कमाएको पैसाले उहाँहरूको औषधि किन्न सकौँला, आरामदायी जीवन दिन सकौँला, तर हामीसँग बिताउन नपाएको समयको क्षतिपूर्ति कसरी गर्न सकौँला?
यही सोचले आज मलाई आफ्नै जीवनतिर फर्केर हेर्न बाध्य बनाइरहेको थियो।
सफलता आफैँमा गलत होइन। पैसा कमाउनु, ठूलो घर बनाउनु र सपना पूरा गर्नु पनि गलत होइन। समस्या तब सुरु हुन्छ, जब यी सबै हासिल गर्ने क्रममा हामी आफ्नो मन, सम्बन्ध र अस्तित्वलाई नै बिर्सन्छौँ।
अभावबाट बाहिर निस्कनु र आफ्ना जरा बिर्सनु एउटै कुरा होइन रहेछ।
म गाउँबाट अवसर खोज्न निस्किएको थिएँ, तर बिस्तारै अवसर नै मेरो जीवनको एकमात्र उद्देश्य बन्यो। सुरुमा परिवारलाई सुख दिन पैसा कमाउन चाहन्थेँ, पछि पैसा कमाउनु नै बानी बन्यो। एउटा लक्ष्य पूरा भएपछि अर्को लक्ष्य तयार हुन्थ्यो। म सधैँ गन्तव्यतिर दौडिरहेको थिएँ, तर गन्तव्यमा पुगेर केही बेर उभिने फुर्सद कहिल्यै पाइनँ।
आज फर्केर हेर्दा लाग्छ, म जीवन जिउनुभन्दा जीवनको तयारीमै धेरै समय बिताइरहेको रहेछु।
तर अब बुझ्दै छु—जीवनको वास्तविक सन्तुष्टि आफूले चाहेको कुरा पाउनुमा मात्र होइन, आफूले पाएको कुराको महत्त्व बुझ्न सक्नुमा पनि रहेछ।
वर्षौँदेखि भत्किएको पुरानो घरको आँगन आफ्नै हातले सोहोर्नु, पुराना भित्ताहरूलाई मायाले लिपपोत गर्नु र त्यहीँ एउटा सानो दियो बालेर बस्नुमा जुन आत्मिक आनन्द छ, त्यो संसारका महँगा महलमा नपाइन सक्छ।
त्यहाँ सायद मेरो बैंक ब्यालेन्स बढ्नेछैन। सामाजिक सञ्जालमा देखाउन मिल्ने उपलब्धिहरू पनि कम होलान्। तर आमाले बनाएको गुन्द्रुकको झोल र ढिँडो खान पाउनु, बुबाको छेउमा बसेर गफिन पाउनु र साँझपख गाउँको बाटोमा पुराना साथीहरूसँग भेटिन पाउनु—के यी पनि सफलताका रूप होइनन् र?
सायद घर फर्किनु भनेको पुरानै जीवनमा फर्किनु होइन। आफूले सिकेका नयाँ कुरा, भोगेका कठिनाइ र बुझेका सत्यहरू लिएर पुरानै ठाउँलाई नयाँ अर्थ दिनु हो।
घरको अर्थ केवल एउटा ठेगाना होइन; घर त्यो अनुभूति हो, जहाँ हामीले आफूलाई प्रमाणित गरिरहनु पर्दैन।
यही सोच्दै गर्दा मैले खल्तीबाट मोबाइल निकालेँ। स्क्रिनमा आमाको पुरानो सन्देश देखियो—‘फुर्सद मिल्दा फोन गर है बाबु।’
मैले तुरुन्तै फोन लगाएँ।
उताबाट आमाको परिचित आवाज आयो, ‘हेलो, बाबु?’
त्यो एउटा शब्द सुन्नासाथ घाँटीमा केही अड्किएझैँ भयो।
मैले धेरै कुरा भन्न खोजेँ, तर केही भन्न सकिनँ। यति मात्र भनेँ, ‘आमा, के गर्दै हुनुहुन्छ?’
उहाँले सहजै भन्नुभयो, ‘केही गरेको छैन बाबु, घरमै छु। तिमीलाई नै सम्झिरहेको थिएँ।’
त्यो क्षण मैले बुझ्न थालेँ—संसारमा आफूलाई प्रमाणित गर्न खोज्दा मैले खोजेको उत्तर यति सरल वाक्यभित्र लुकेको रहेछ। कसैले मेरो पद सोधेको थिएन, कमाइ सोधेको थिएन, उपलब्धिको हिसाब मागेको थिएन। कसैले केवल मलाई सम्झिरहेको थियो।
‘आमा,’ मैले बिस्तारै भनेँ, ‘म चाँडै घर आउँछु है।’
उताबाट केही क्षण मौनता छायो। त्यसपछि उहाँको आवाज उज्यालो भयो।
‘आऊ न बाबु। घर त आफ्नै हो नि।’
मलाई लाग्यो, वर्षौँदेखि बन्द रहेको कुनै ढोका भित्रबाट खुलेको छ।
फोन राखेपछि म केही बेर त्यही बेन्चमा चुपचाप बसिरहेँ। मैले आफ्नो जिम्मेवारीबाट भाग्ने निर्णय गरेको थिइनँ। म केवल आफ्नो जीवनको दिशा फेरि एकपटक इमानदारीपूर्वक हेर्न चाहन्थेँ।
मलाई अझै काम गर्नुपर्ने थियो, जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्ने थियो र भविष्यका लागि योजना बनाउनुपर्ने थियो। तर अब ती सबै गर्दा आफूलाई पूर्ण रूपमा बिर्सनु हुँदैन भन्ने बुझाइ जागेको थियो।
मैले गहिरो सास फेरेँ र गाडीतिर लागेँ। स्टेयरिङ समाउनुअघि रियरभ्यू मिररमा फेरि आफ्नो अनुहार हेरेँ। अनुहार उही थियो, थकान पनि उस्तै थियो। तर आँखाभित्र एउटा नयाँ स्पष्टता थियो।
अब मलाई सबैलाई जित्नु थिएन। आफूले आफैँलाई हराउनबाट जोगाउनु थियो।
अब मलाई हरेक उपलब्धिमार्फत आफ्नो मूल्य प्रमाणित गर्नु थिएन। आफ्नो मूल्यलाई उपलब्धिको तराजुमा राख्न छोड्नु थियो।
सायद कुनै दिन म साँच्चै गाउँ फर्किनेछु। पुरानो घरको आँगन सोहोर्नेछु, भत्किएको भित्ता मर्मत गर्नेछु, तुलसीको मोठमा पानी चढाउनेछु र बुबाआमासँग बसेर लामो गफ गर्नेछु।
कुनै साँझ आँगनको डिलमा बसेर अस्ताउँदै गरेको घाम हेर्दै आफैँलाई सोध्नेछु—यति धेरै वर्षसम्म मैले खोजेको शान्ति सधैँ यति नजिकै त थिएन?
त्यहाँ पनि समस्या हुनेछन्, आर्थिक जिम्मेवारी हुनेछन् र अधुरा सपना बाँकी रहनेछन्। तर ती सबैका बीचमा आफ्नै जीवनसँग अलि बढी इमानदार भएर बाँच्न सक्नेछु।
किनकि शान्ति भनेको समस्याविहीन जीवन होइन रहेछ। शान्ति त समस्याहरूका बीचमा पनि आफूलाई नहराउनु रहेछ। सफलता भनेको संसारले ताली बजाउनु मात्र होइन रहेछ; राति सिरानीमा टाउको राख्दा आफ्नै मनसँग आँखा जुधाउन सक्नु पनि रहेछ।
मलाई अब थाहा हुँदै छ—गुँडको महत्त्व त्यसले हामीलाई सधैँ थुनेर राख्नुमा होइन, उडेर थाक्दा फर्केर बस्न सकिने एउटा न्यानो ठाउँ दिनुमा छ।
आकाशको विशालता र गुँडको आत्मीयता एकअर्काका विरोधी होइनन्। एउटा हामीलाई सम्भावना देखाउँछ, अर्को हामीलाई आफ्नो अस्तित्व सम्झाउँछ।
हामीले उड्न सिक्नुपर्छ, संसार देख्नुपर्छ र आफ्ना सीमाहरू नाघ्नुपर्छ। तर उडानको सफलता कति टाढा पुग्यौँ भन्ने कुराले मात्र नाप्नु हुँदैन। कति कुरा बुझ्यौँ, कति सम्बन्ध जोगायौँ र आफूभित्रको मानिसलाई कति नजिकबाट चिन्न सक्यौँ भन्ने कुराले पनि हाम्रो यात्राको अर्थ निर्धारण गर्छ।
चियाको पसल पछाडि छुट्दै गयो। सडक फेरि अगाडि फैलियो। सहर उही थियो, भीड उस्तै थियो, घाम पनि उस्तै चर्को थियो। तर यसपटक मेरो मनमा कुनै हतारो थिएन।
संसार आफ्नै गतिमा दौडिरहोस्, म भने अब आफ्नै गतिमा हिँड्न सिक्नेछु।
किनकि धेरै उडेपछि मात्रै थाहा हुँदो रहेछ—आकाश जतिसुकै विशाल भए पनि मनलाई विश्राम दिन एउटा न्यानो हाँगा चाहिँदो रहेछ।
धेरै टाढा पुगेपछि मात्रै बुझिँदो रहेछ—आफूलाई चिन्ने यात्रा संसारका अनेकौँ कुनामा पुगेपछि मात्र पूरा हुँदैन; कहिलेकाहीँ त्यो आफ्नै आँगनमा फर्केर, आफ्ना मानिसहरूको बीचमा बसेर र आफूलाई कुनै आवरणविना स्वीकार गरेर पूरा हुन्छ।
मलाई अब सबै कुरा प्रमाणित गर्नु छैन। मलाई आफ्नो जीवनलाई फेरि आफ्नै हातले छुनु छ। गुमाएका कुराहरूको शोकमा मात्र डुबिरहनु छैन, बाँकी रहेका कुराहरूको मूल्य बुझेर तिनलाई माया गर्न सिक्नु छ।
ओठबाट बिस्तारै एउटा गह्रौँ तर अडिग वाक्य निस्कियो—
‘धेरै उडेँ, धेरै भौँतारिएँ, धेरै हन्डर खाएँ। अब यो कृत्रिम संसारको अन्धो दौडबाट बाहिर निस्केर आफ्नै वास्तविक घर फर्किन्छु। आफूले सिकेका कुरा, भोगेका अनुभव र बुझ्न थालेको जीवनको अर्थ बोकेर फर्किन्छु।
म संसारबाट भागेर होइन, संसारलाई बुझेर फर्किन्छु। हारेर होइन, आफूलाई चिनेपछि फर्किन्छु। किनकि मैले खोजेको शान्ति कुनै टाढाको गन्तव्यमा मात्र रहेनछ; त्यसको पहिलो ढोका त मेरो आफ्नै घरको आँगनमा खुल्दो रहेछ।
म फेरि आफ्नै गुँडमा फर्किन्छु।’
