अन्तर्राष्ट्रिय फिचर
अमेरिकाको सिलिकन भ्यालीभन्दा हजारौं किलोमिटर टाढा — भारतको बैंगलुरू र चेन्नईजस्ता प्रविधिका ठूला केन्द्रभन्दा टाढा — तमिलनाडु राज्यमा एउटा गाउँ छ— माथलमपारै।
यही गाउँमा छ 'जोहो कर्पोरेसन' कम्पनीको महत्त्वपूर्ण कार्यालय।
जोहो संसारका शक्तिशाली प्रविधि कम्पनी माइक्रोसफ्ट, गुगल र सेल्सफोर्सको प्रतिस्पर्धी हो। जोहोका अनुसार संसारभर उसका १५ करोडभन्दा धेरै प्रयोगकर्ता छन्। ६० भन्दा धेरै उत्पादन १५० भन्दा बढी देशमा प्रयोग हुन्छन्।
र, यो कम्पनीले १९ हजारभन्दा धेरै मानिसलाई रोजगारी दिएको छ।
आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा यसको खुद नाफा ३१ अर्ब ९१ करोड भारतीय रूपैयाँ थियो।
जोहोको अर्को असाधारण पाटो पनि छ— विश्वका यति धेरै मुलुकमा सेवा दिने यो कम्पनीले 'भेन्चर क्यापिटल' वा 'प्राइभेट इक्विटी' लगानी लिएको छैन। कम्पनी सेयर बजारमा सूचीकृत पनि छैन।
यही कम्पनीका पछाडि एक जना फरक स्वभावका मानिस छन्— श्रीधर वेम्बू।
उनी हुन् अर्बौं डलर मूल्यांकन गरिएको जोहोका संस्थापक। तर उनको जीवन कुनै चम्किलो प्रविधि उद्यमीको जस्तो देखिँदैन। तमिलनाडुको गाउँमा उनी साधारण कमिज र त्यहाँ 'वेष्टी' भनिने लुंगी जस्तो पहिरनमा देखिन्छन्। साइकल चढेर गाउँ घुम्छन्। स्थानीयसँग भेट्छन्। बालबालिकालाई पढाउँछन्।
उनको कार्यालय वरिपरि अग्ला सिसाका भवन होइन, रूख, खेत र पहाड देखिन्छन्।
एकातिर उनी जटिल प्रविधिमा काम गर्छन्। अर्कातिर गाउँको स्कुल, खेती र रोजगारीबारे चासो राख्छन्। तीक्ष्ण प्राविधिक दिमाग र सादा ग्रामीण जीवनको यही मेलले श्रीधरलाई अरू उद्यमीभन्दा फरक बनाउँछ।
श्रीधरको जन्म सन् १९६८ मा तमिलनाडुको तन्जावुर जिल्लाको एक मध्यमवर्गीय परिवारमा भएको थियो।
सानैदेखि उनको लगाव र विशेष दख्खल गणित र विज्ञानमा थियो। उनले इन्डियन इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी, मद्रासबाट सन् १९८९ मा इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङमा स्नातक गरे। त्यसपछि अमेरिकाको प्रिन्स्टन विश्वविद्यालयबाट त्यही विषयमा स्नातकोत्तर र विद्यावारिधि गरे।
उनले 'सूचना सिद्धान्त' मा अनुसन्धान गरे। सूचना कसरी नापिन्छ र पठाइन्छ भन्ने यो विषयमा सम्भाव्यता, तथ्यांक र जटिल गणित चाहिन्छ। सन् १९९४ मा पूरा गरेको उनको विद्यावारिधि शोध पनि यसैमा केन्द्रित थियो।
आइआइटीबाट स्नातक र प्रिन्स्टनबाट विद्यावारिधि गरेका श्रीधरको शैक्षिक यात्रा उनको तीक्ष्ण गणितीय क्षमताको प्रमाण हो।
उनी व्यवसायी बन्नुअघि गहिरो प्राविधिक ज्ञान भएका शोधकर्ता र इन्जिनियर थिए। पछि जोहो बनाउँदा पनि उनको यही गुण देखियो— बजारमा चलेको बाटो पछ्याउनुभन्दा समस्याको मूल कारण खोज्ने र आफ्नै समाधान बनाउने।
पढाइपछि उनले अमेरिकाको क्वालकममा वायरलेस सञ्चार सम्बन्धी इन्जिनियरका रूपमा काम गरे। त्यहाँ उनले विश्वस्तरीय प्रविधि कसरी विकास गरिन्छ भन्ने देखे।
सँगै एउटा विरोधाभास पनि देखे— भारतबाट प्रतिभाशाली विद्यार्थी अमेरिका पुगेर अमेरिकी कम्पनीका लागि उत्कृष्ट प्रविधि बनाइरहेका थिए।
तर भारतबाटै विश्वलाई बेच्न सकिने प्रविधि बनाउने कम्पनी निकै कम थिए।
अमेरिकाका कैयौं प्रतिष्ठित कम्पनी अहिले पनि भारतमा जन्मिएका कार्यकारीहरूले हाँकिरहेका छन्— माइक्रोसफ्टका सत्य नडेला, अल्फाबेट तथा गुगलका सुन्दर पिचाई र आइबिएमका अरविन्द कृष्ण त्यसका प्रमुख उदाहरण हुन्।
श्रीधरका अगाडि प्रश्न थियो— भारत सस्तो जनशक्ति उपलब्ध गराउने देश मात्र बन्ने कि आफ्नै उत्पादन बनाउने देश पनि बन्ने?
उनले फोर्ब्स इन्डियासँग भनेका छन्, 'सरकारले रोजगारी सिर्जना गर्न सक्दैन। त्यो निजी क्षेत्रले गर्नुपर्छ। हामीले धेरै कम्पनी बनाउनुपर्छ।'
यही सोचले उनको जीवनको बाटो बदल्यो।
सन् १९९६ मा श्रीधरले क्वालकमको सुरक्षित जागिर छाडे। उनले टोनी थोमस, परिवारका सदस्य र केही सहकर्मीसँग मिलेर अमेरिकाको न्यूजर्सीमा 'एडभेन्टनेट' नामको कम्पनी सुरू गरे।
त्यसैले एडभेन्टनेट श्रीधर एक्लैले खोलेको कम्पनी होइन। उनी यसका प्रमुख अनुहार हुन्, एक्ला निर्माता होइनन्।
एडभेन्टनेटले सुरूमा दूरसञ्चार तथा नेटवर्क उपकरण बनाउने कम्पनीका लागि सफ्टवेयर तयार गर्थ्यो। उत्पादन भारतमा विकास हुन्थ्यो। ग्राहक मुख्यतः अमेरिका र जापानमा थिए।
कम्पनीको खर्च भारतमा हुन्थ्यो, आम्दानी डलरमा आउँथ्यो। उसले सस्तो जनशक्ति विदेश पठाउनुको सट्टा आफ्नै सफ्टवेयर बनायो, जुन धेरै ग्राहकलाई बेच्न सकिन्थ्यो।
कम्पनीले ठूलो बाह्य लगानी उठाएन। ग्राहकबाट आएको आम्दानीले नै नयाँ उत्पादन बनाउँदै गयो।
त्यति बेला सिलिकन भ्यालीमा इन्टरनेट कम्पनीको लहर थियो। सामान्य योजना भएका कम्पनीले पनि ठूलो लगानी पाइरहेका थिए। बजारमा छिटो पुग्ने र जसरी पनि मूल्यांकन बढाउने होड थियो।
एडभेन्टनेट त्यो होडभन्दा बाहिर बस्यो। केही वर्षपछि यही निर्णय उसको अस्तित्व जोगाउने आधार बन्यो।
सन् २००० आसपास इन्टरनेट कम्पनीको 'बबल' फुट्यो। लगानीको भरमा चलेका हजारौं कम्पनी बन्द भए। दुरसञ्चार तथा नेटवर्क क्षेत्रमा खर्च घट्यो।
अमेरिकामा रहेका एडभेन्टनेटका धेरै ग्राहक संकटमा परे। उसको मुख्य बजार खुम्चियो।
एडभेन्टनेटसँग कठिन समयमा पैसा हालिदिने बाह्य लगानीकर्ता थिएन। तर उसलाई छिटो प्रतिफल खोज्ने लगानीकर्ताको दबाब पनि थिएन। उसले आफ्नै आवश्यकता अनुसार खर्च नियन्त्रण गर्न सक्थ्यो।
उसले खर्च जोगायो। खराब समयमा कम्पनी टिक्यो। त्यसपछि नयाँ बजार खोज्यो।
यसले श्रीधरलाई एउटा पाठ सिकायो— कागजमा लेखिएको मूल्यांकनले मात्र कम्पनीको वास्तविक तागत देखाउँदैन। त्यो तागत ग्राहकले तिरेको पैसाले निर्धारण गर्छ।
बाहिरबाट पैसा लिएपछि कम्पनीले ग्राहक र कर्मचारीको मात्र होइन, लगानीकर्ताको समयसीमा पनि पूरा गर्नुपर्छ। लगानीकर्तालाई निश्चित अवधिमा ठूलो प्रतिफल चाहिन्छ। त्यसले कम्पनीलाई आवश्यकताभन्दा छिटो विस्तार गर्न र अत्यधिक खर्च गर्न बाध्य बनाउन सक्छ भन्ने उनको धारणा छ।
बाह्य लगानी नलिनुको मूल्य पनि थियो। जोहोसँग विस्तार गर्न बाहिरबाट आएको ठूलो पूँजी थिएन। उसले ग्राहकबाट कमाएको पैसा अनुसार नै पाइला चाल्नुपर्थ्यो।
तर कम्पनीको नियन्त्रण संस्थापक समूहभित्र रह्यो। उसले केही महिनापछिको मूल्यांकनभन्दा दस वा बीस वर्षपछिको योजना बनाउन सक्यो।
यसको अर्थ, बाह्य लगानी सधैं खराब हुन्छ भन्ने होइन। सबै व्यवसाय जोहो जसरी ग्राहकको आम्दानीबाट मात्र विस्तार हुन सक्दैनन्।
जोहोले भने एउटा स्थापित मान्यता तोड्यो— विश्वव्यापी प्रविधि कम्पनी बन्न ठूलो बाह्य लगानी अनिवार्य छैन।
आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा उसको सञ्चालन आम्दानी १७.७ प्रतिशत बढेर १ खर्ब २३ अर्ब १३ करोड भारतीय रूपैयाँ पुग्यो। खुद नाफा भने अघिल्लो वर्षको ३२ अर्ब ९९ करोडबाट घटेर ३१ अर्ब ९१ करोड रूपैयाँमा झर्यो।
निजी कम्पनी भएकाले यसको बजार मूल्य ठ्याक्कै तय हुँदैन। रोयटर्सले सन् २०२५ मा यसको अनुमानित मूल्य करिब १२ अर्ब अमेरिकी डलर उल्लेख गरेको थियो।
इन्टरनेट कम्पनीको 'बबल' फुटेपछि एडभेन्टनेटले बिस्तारै आफूलाई नयाँ क्षेत्रमा विस्तार गर्यो। ठूला दूरसञ्चार कम्पनीलाई मात्र सफ्टवेयर बेच्नुको सट्टा साना तथा मध्यम व्यवसायका दैनिक समस्या समाधान गर्ने उत्पादन बनाउन थाल्यो।
सन् २००३ मा सूचना प्रविधि व्यवस्थापन गर्ने 'म्यानेजइन्जिन' ल्यायो। सन् २००५ मा बिक्री र ग्राहक व्यवस्थापन गर्ने 'जोहो सिआरएम' र अनलाइनमा लेख्न मिल्ने 'जोहो राइटर' आए।
त्यसपछि परियोजना व्यवस्थापन, स्प्रेडसिट, प्रस्तुति, इमेल, लेखा र मानव संसाधनका सफ्टवेयर थपिए।
सन् २००९ मा एडभेन्टनेट परिवर्तन गरेर कम्पनीले नयाँ नाम राख्यो— जोहो कर्पोरेसन।
जोहोले कुनै व्यवसाय चलाउन चाहिने प्रायः सबै डिजिटल औजार एउटै प्रणालीमा दिन थाल्यो। सस्तो मूल्य र एकअर्कासँग जोडिएका धेरै उत्पादन उसका मुख्य शक्ति बने।
यसरी एउटा भारतीय कम्पनी माइक्रोसफ्ट, गुगल र सेल्सफोर्ससँग भिड्न र तिनलाई चुनौती दिन पुग्यो।
जोहोको अर्को प्रयोग प्रविधिको रोजगारी गाउँसम्म पुर्याउनु हो।
भारतका प्रविधि कम्पनी ठूला सहरमा केन्द्रित छन्। तिनमा काम गर्न युवाले गाउँ छाड्नुपर्छ। त्यसले सहरको जीवन महँगो बनाउँछ। गाउँबाट पढेका र कमाउन सक्ने मानिस बाहिरिँदा स्थानीय अर्थतन्त्र कमजोर हुन्छ।
जोहोले सन् २०११ मा तमिलनाडुको तेन्कासीमा ग्रामीण कार्यालय खोल्यो। पछि अरू साना सहर र गाउँमा कार्यालय तथा तालिम केन्द्र स्थापना गर्यो।
श्रीधर आफै सन् २०१९ मा क्यालिफोर्नियाबाट फर्केर माथलमपारै गाउँमा बस्न थाले।
यो सादा जीवनको व्यक्तिगत निर्णय मात्र थिएन, आर्थिक प्रयोग पनि थियो — इन्टरनेट, बिजुली र सीप भए कामदारलाई सहरमा किन बोलाउने? काम नै गाउँमा किन नपुर्याउने?
गाउँमा जीवनयापन खर्च कम हुन्छ। कर्मचारी परिवारसँग बस्न सक्छन्। उनीहरूको आम्दानी र खर्चको लाभ पनि स्थानीय अर्थतन्त्रले पाउँछ।
यसको मतलब जोहो सहरमा छैन भन्ने होइन। उसका ठूला कार्यालय र अधिकांश ग्राहक अझै सहर तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमै छन्। जोहोको मुख्य कार्यालय पनि माथलमपारैमा होइन, चेन्नईमा छ। माथलमपारै उसको महत्त्वपूर्ण ग्रामीण कार्यालय र श्रीधरको बसोबास भएको ठाउँ हो।
तर जोहोले एउटा सम्भावना देखाएको छ— पूर्वाधार र सीप भए गाउँ पनि विश्व बजारका लागि उत्पादन गर्ने ठाउँ बन्न सक्छ।
'सबै विकास स्थानीय रूपमा अघि बढ्नुपर्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा रहेको प्रतिभामा लगानी गर्नुपर्छ र त्यसको प्रतिफलका लागि धैर्य गर्नुपर्छ,' श्रीधरले इन्डियन एक्सप्रेससँगको कुराकानीमा भनेका छन्।
त्यसैले श्रीधरको अर्को सोच र दृष्टि पनि महत्त्वपूर्ण छ।
आफै आइआइटी र प्रिन्स्टनजस्ता प्रतिष्ठित संस्थामा पढेका श्रीधर विश्वविद्यालयको डिग्रीलाई प्रतिभाको एक मात्र प्रमाण मान्दैनन्।
जोहोले सन् २००५ मा 'जोहो युनिभर्सिटी' सुरू गर्यो। पछि यसको नाम 'जोहो स्कुल्स अफ लर्निङ' राखियो। यसले विद्यालय तह पूरा गरेका युवालाई छनोट गरेर सफ्टवेयर विकास, डिजाइन र व्यवसायको व्यावहारिक तालिम दिन्छ।
विद्यार्थीले शुल्क तिर्नुपर्दैन। तालिममा आर्थिक सहायता र सफल भएपछि कम्पनीमै काम गर्ने अवसर पाउँछन्।
कम्पनीले सार्वजनिक गरेको विवरण अनुसार उसका इन्जिनियरमध्ये करिब १५ देखि २० प्रतिशतसँग परम्परागत विश्वविद्यालयको डिग्री छैन। उनीहरू कम्पनीकै यस्तो तालिमबाट आएका हुन्।
यो अनुभव नेपालका लागि पनि उपयोगी हुन सक्छ। हामी विश्वविद्यालयले बेरोजगार उत्पादन गरेको गुनासो गर्छौं। तर जागिर दिँदा सीपभन्दा पहिले प्रमाणपत्र खोज्छौं। कठोर र व्यावहारिक तालिमबाट पनि विश्व बजारका लागि जनशक्ति तयार गर्न सकिन्छ भन्ने जोहोले देखाएको छ।
तर जोहोको यात्रा सफलताले मात्र बनेको छैन।
६० भन्दा धेरै उत्पादन बनाउँदा ती सबैलाई गुणस्तरीय र समय अनुकूल राख्ने चुनौती हुन्छ। कम मूल्य र आपसमा जोडिएका सुविधा जोहोको शक्ति हो। तर यही ठूलो उत्पादन सञ्जाललाई नयाँ प्रविधि अनुसार बदल्नु सजिलो छैन।
अहिले जोहोसामु त्यस्तै ठूलो चुनौती थपिएको छ— एआई अर्थात कृत्रिम बुद्धिमत्ता।
एआईले लेख्ने, तथ्यांक विश्लेषण गर्ने, ग्राहकलाई जबाफ दिने र सफ्टवेयर बनाउने तरिका फेरिरहेको छ। यिनै क्षेत्रमा जोहोका सफ्टवेयरले धेरै काम गर्छन्।
भविष्यमा व्यवसायलाई अहिलेका दर्जनौं अलग अलग एप आवश्यक नपर्न सक्छन्। एउटै एआई सहायक वा एजेन्टले धेरै काम गर्न सक्छ। अहिले नै एआईले यस्ता काम गर्न थालेको छ।
त्यसो भयो भने जोहोले तीस वर्ष लगाएर बनाएको सफ्टवेयर सञ्जाललाई नयाँ ढंगले जोड्न र पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
जोहो यो परिवर्तन हेरेर मात्र बसेको छैन। उसले आफ्नै एआई 'जिया', व्यावसायिक काम गर्न सक्ने एआई एजेन्ट र विभिन्न एपलाई एआईसँग जोड्ने प्रणाली विकास गरिरहेको छ।
यही परिवर्तनबीच श्रीधरले सन् २०२५ जनवरीमा प्रमुख कार्यकारीको जिम्मेवारी छाडे। शैलेश कुमार दवे समूह प्रमुख कार्यकारी बने।
श्रीधर अहिले 'चिफ साइन्टिस्ट' भएर अनुसन्धान र विकासमा केन्द्रित छन्। दैनिक प्रशासनबाट बाहिरिएर उनी कम्पनीको भविष्य निर्धारण गर्ने प्रविधितिर लागेका छन्।
आजको अब्बल व्यवसाय प्रविधि फेरिएसँगै भोलि कमजोर हुन सक्छ। नयाँ प्रविधिले पुराना उत्पादन विस्थापित गर्न सक्छ।
तीस वर्षअघि श्रीधरले दूरसञ्चार सफ्टवेयरको संकटपछि जोहोलाई नयाँ दिशामा मोडेका थिए। अब उनको सामु एआईले ल्याएको अर्को मोड छ।
के उनले जोहोका दर्जनौं सफ्टवेयरलाई एआईको युग अनुकूल रूपान्तरण गर्न सक्नेछन्?
आउने केही वर्षमा जोहोको कथाले कस्तो मोड लिन्छ, त्यो रोचक हुनेवाला छ।
***
सम्पादकीय नोट: यो स्टोरीमा प्रयोग भएका कतिपय सामग्री खोज्न, व्यवस्थित गर्न र प्रारम्भिक मस्यौदा विकास गर्न एआई प्रयोग गरिएको छ। यसमा प्रयोग गरिएका तथ्य, दाबी र व्याख्या उपलब्ध प्राथमिक तथा अन्य विश्वसनीय स्रोतसँग पुनः जाँचिएका छन्। यो स्टोरीको अन्तिम लेखन, सम्पादन र सम्पूर्ण जिम्मेवारी सेतोपाटीको हो।
-1746009348.jpg)
