नेपालमा पर्यटनको सम्भावना छ—यो वाक्य हामीले वर्षौंदेखि सुन्दै आएका छौँ। अब त्यो सम्भावनालाई व्यवहारमा उतार्ने अनुकूल समय आएको छ।
नेपालसँग प्राकृतिक सौन्दर्य, जीवित संस्कृति, आध्यात्मिक सम्पदा, साहसिक अनुभव र आतिथ्यको बलियो आधार छ। यी सबैलाई एउटै आर्थिक दृष्टिमा जोड्न सकियो भने पर्यटन देशको अग्रणी उद्योग बन्न सक्छ।
सन् २०२५ मा नेपालले ११ लाख ६२ हजार ३६५ विदेशी पर्यटक स्वागत गर्यो। यो संख्या सन् २०१९ को महामारीअघिको कीर्तिमान ११ लाख ९७ हजार १९१ को करिब ९७ प्रतिशत हो। पर्यटकको औसत बसाइँ १६.३४ दिन देखाइएको छ भने औसत दैनिक खर्च ३३.०९ अमेरिकी डलर छ। अघिल्लो वर्ष दैनिक खर्च ४०.८ अमेरिकी डलर थियो।
यी तथ्य पढ्दा सन्दर्भ पनि बुझ्नुपर्छ। सन् २०२५ को औसत बसाइँ पहिलोपटक केन्द्रीय विद्युतीय पर्यटन व्यवस्थापन सूचना प्रणाली—CETMIS—बाट निकालिएको हो; त्यसअघिका वर्षको तथ्य ऐतिहासिक प्रवृत्तिका आधारमा अनुमान गरिन्थ्यो। त्यसैले १३.३ दिनबाट १६.३४ दिन पुगेको अन्तरलाई पूर्ण रूपमा व्यवहारगत परिवर्तन मात्र मान्न मिल्दैन। तर उपलब्ध तथ्यले एउटा उपयोगी दिशा देखाउँछ—पर्यटक नेपालमा पर्याप्त समय बिताइरहेका छन्, अब त्यो समयलाई थप गुणस्तरीय अनुभव र खर्चसँग जोड्ने अवसर छ।
पर्यटनको अर्को चरण पर्यटकको संख्या मात्र बढाउनु होइन। प्रति पर्यटक आम्दानी, स्थानीय अर्थतन्त्रमा टिकेको पैसा र सिर्जित रोजगारी बढाउनु हो।
यो अवस्थालाई कमजोरी मात्र होइन, स्पष्ट आर्थिक अवसरका रूपमा हेर्न सकिन्छ। पर्यटक आइरहेका छन्। बसाइँ पनि लामो छ। अब उनीहरूको यात्रालाई स्थानीय उत्पादन, विशिष्ट अनुभव, नयाँ गन्तव्य र देशभित्र घुम्ने आम्दानीसँग जोड्नुपर्छ। सही संरचना बने यहीँबाट पर्यटनको मूल्य तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ।
‘पहिलो राष्ट्रिय उद्योग’ भन्नाले के सम्भव हुन्छ?
पर्यटनलाई नेपालको पहिलो राष्ट्रिय उद्योग बनाउने प्रस्ताव अरू क्षेत्रलाई पछाडि पार्ने सोच होइन। कृषि, ऊर्जा, उत्पादन, सूचना प्रविधि र निर्माण—सबै देशका आधार हुन्। पर्यटनको विशेषता के हो भने यसले यी क्षेत्रलाई एउटै बजारमा जोड्छ। किसानको तरकारीदेखि घरेलु फर्निचर, हस्तकला, संगीत, वास्तुकला, यातायात, बैंकिङ र डिजिटल सेवासम्मको माग पर्यटकले एकैपटक सिर्जना गर्न सक्छ।
पर्यटन त्यस्तो निर्यात हो, जसमा सामान सीमा पार पठाउनुपर्दैन। खरिदकर्ता आफैँ नेपाल आउँछ—बस्छ, खान्छ, यात्रा गर्छ, अनुभव किन्छ र विदेशी मुद्रामा मूल्य तिर्छ। त्यसैले ‘पहिलो राष्ट्रिय उद्योग’ भन्नुको अर्थ पर्यटनलाई समन्वयकारी आर्थिक प्राथमिकता बनाउनु हो; बजेट, उड्डयन, सडक, संस्कृति, कूटनीति, सीप, सुरक्षा, प्रविधि र स्थानीय सरकारलाई साझा लक्ष्यमा जोड्नु हो।
आधार तयार छ, अब आर्थिक सञ्जाल जोड्ने अवसर
नेपाल पर्यटन तथ्यांक २०२५ अनुसार देशमा ५,०९९ ट्राभल एजेन्सी, ३,३३२ ट्रेकिङ एजेन्सी, १,६०५ पर्यटकस्तरीय होटल, ६४,१३४ बेड, ५,४६६ पर्यटक गाइड र २७,९६२ ट्रेकिङ गाइड छन्। यो सानो क्षेत्र होइन। हजारौँ व्यवसाय, पेशाकर्मी र परिवारको जीविका यससँग जोडिएको छ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा—यो तयार आधारलाई साझा दिशामा अघि बढाउने ठूलो सम्भावना छ।
होटल, ट्राभल व्यवसाय, वायुसेवा, गाइड, स्थानीय गन्तव्य र पर्यटनसँग जोडिएका संस्थासँग आ–आफ्नै अनुभव र समाधान छन्। अब यी आवाजलाई एउटै राष्ट्रिय प्राथमिकतामा जोड्न सकिन्छ। उद्योगले प्रमाणसहित साझा प्रस्ताव राख्न सके सरकारको योजना, निजी क्षेत्रको लगानी र स्थानीय तहको कार्यान्वयनबीच राम्रो तालमेल बन्न सक्छ।
यसका लागि पर्यटन क्षेत्रका संघ–संस्था, पेशागत संगठन, निजी कम्पनी, प्रदेश र स्थानीय तहलाई जोड्ने स्थायी राष्ट्रिय संयन्त्र उपयोगी हुन्छ। साझा डिजिटल प्लेटफर्ममा कार्यक्रम, सुझाव, बजार तथ्यांक, तालिम, गुनासा र कार्यान्वयन प्रगति राख्न सकिन्छ। निर्णय कहाँ पुग्यो, कसको जिम्मेवारी हो र समयसीमा कति हो—सबैले देख्न पाउने व्यवस्था बने विश्वास र सहकार्य दुवै बढ्छ।
आँकडाले देखाएको अगाडिको बाटो
आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा पर्यटनबाट कुल रु. ८८.६६ अर्ब बराबरको विदेशी मुद्रा आम्दानी भएको आधिकारिक तथ्यांक छ। यो रकम अमेरिकी डलरमा करिब ६५०.५ मिलियन हो। यहाँ एउटा स्पष्टता उपयोगी हुन्छ: उक्त आम्दानी नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब १.५ प्रतिशत बराबर हो; यसलाई पर्यटन क्षेत्रको सम्पूर्ण प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष GDP योगदान भनेर बुझ्नु हुँदैन।
विश्व बैंकको सन् २०२५ को नेपाल कन्ट्री इकोनोमिक मेमोरेन्डमले पर्यटनलाई वृद्धि र रोजगारीको ठूलो तर पर्याप्त रूपमा उपयोग नभएको अवसरका रूपमा पहिचान गरेको छ। कुरो के भने, हामीसँग माग तान्ने सम्पदा छ। अब त्यसलाई व्यवस्थित उत्पादन, सहज पहुँच, विश्वसनीय सेवा र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्ने चरणमा प्रवेश गर्नुपर्छ।
फराकिलो नेपालको पर्यटन बजार
सन् २०२५ मा नेपाल आएका पर्यटकमध्ये ६०.२ प्रतिशत बिदा तथा मनोरञ्जनका लागि आएका थिए। तीर्थयात्राको हिस्सा १४.४ प्रतिशत र पदयात्रा तथा पर्वतारोहणको हिस्सा १४.२ प्रतिशत थियो। सोही वर्ष राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु आरक्षमा विदेशी आगन्तुक १०.६५ प्रतिशतले बढे। लुम्बिनीमा भारतीयबाहेकका विदेशी आगन्तुक ३७.९६ प्रतिशतले बढेर १ लाख ५३ हजार ६९२ पुगे।
यसले नेपालको पर्यटन पहिचान धेरै फराकिलो रहेको देखाउँछ। संस्कृति, आध्यात्म, प्रकृति, खाना र जीवनशैलीमा छुट्टाछुट्टै बजार छन्। आरोग्य, योग, ध्यान, आयुर्वेद, हिमाली जडीबुटी र डिजिटल डिटक्समा आधारित वेलनेस पर्यटन विकास गर्न सकिन्छ। काठमाडौं उपत्यका, जनकपुर, लुम्बिनी, मुस्ताङ र गाउँबस्तीलाई जोड्ने संस्कृति तथा सम्पदा मार्ग बनाउन सकिन्छ। तीर्थ सर्किट, विवाह गन्तव्य, धार्मिक सम्मेलन, MICE, खाना तथा कृषि पर्यटन, चिया–कफी, उत्सव, संगीत, चलचित्र, खेलकुद र नदी पर्यटनलाई विशिष्ट उत्पादनका रूपमा विश्व बजारमा लैजान सकिन्छ।
यस्तो विविधीकरणले अफ–सिजनमा पनि यात्रा गर्ने कारण दिन्छ, पर्यटकको बसाइँलाई खर्चसँग जोड्छ र आम्दानी सातै प्रदेशमा फैलाउँछ। ठूला उद्योग केही निश्चित भूगोलमा केन्द्रित हुन सक्छन्; पर्यटनले भने हिमाली गाउँ, मध्यपहाड, तराईका वनक्षेत्र र ऐतिहासिक नगरलाई समेत बजारसँग जोड्ने अवसर दिन्छ। यही यसको समावेशी शक्ति हो।
एउटा घोषणाले बदल्न सक्ने लगानीको वातावरण
कुनै पनि ठूलो लगानीकर्ता एउटा प्रश्नको उत्तर खोज्छ—राज्यको दीर्घकालीन प्राथमिकता के हो?
पर्यटनलाई प्रमुख राष्ट्रिय उद्योग घोषणा गरिएपछि त्यो उत्तर स्पष्ट हुन्छ। होटल, रिसोर्ट, एयरलाइन्स, केबलकार, सम्मेलन केन्द्र, वेलनेस केन्द्र, मनोरञ्जन पार्क, पर्यटन यातायात, डिजिटल बुकिङ प्लेटफर्म र नयाँ गन्तव्यमा लगानी गर्न चाहने व्यवसायीले सरकारको दिशा बुझ्न सक्छन्।
नीति स्पष्ट हुँदा जोखिमको अनुभूति घट्छ।
अहिले निजी क्षेत्रका धेरै लगानीकर्ता पर्यटनमा सम्भावना देख्छन्, तर दीर्घकालीन सरकारी प्रतिबद्धता, पूर्वाधार, पहुँच, अनुमति प्रक्रिया र बजार रणनीतिबारे अन्योलमा पर्छन्। सरकारले पर्यटनलाई प्रमुख उद्योग घोषणा गर्दै कर, लगानी, भूमि उपयोग, कर्जा, आयात, सीप विकास र गन्तव्य पूर्वाधारमा स्पष्ट सुविधा दियो भने ठूलो पूँजी स्वाभाविक रूपमा आकर्षित हुन्छ।
त्यसपछि लगानी होटल निर्माणमा मात्र सीमित हुँदैन।
पर्यटनसम्बन्धी प्रविधि, साहसिक खेल, स्वास्थ्य तथा वेलनेस, फिल्म पर्यटन, कृषि पर्यटन, धार्मिक यात्रा, सभा–सम्मेलन, शिक्षा भ्रमण, ग्रामीण अनुभव र सम्पदा संरक्षणमा पनि नयाँ व्यवसाय जन्मिन्छन्। एउटा क्षेत्रले अर्को क्षेत्रको बजार खोल्छ।
विदेशमा रहेका नेपालीका लागि स्वदेश फर्किने आर्थिक कारण
विश्वका विभिन्न देशमा रहेका नेपालीसँग पूँजी मात्र छैन। उनीहरूसँग सीप, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव, बजारको ज्ञान, व्यवसाय सञ्चालनको अभ्यास र ठूलो सम्पर्क सञ्जाल पनि छ।
तर स्वदेशमा लगानी गर्न खोज्दा उनीहरूले प्रायः स्थिर नीति, स्पष्ट प्राथमिकता र दीर्घकालीन सम्भावना खोज्छन्।
पर्यटनलाई नेपालको प्रमुख राष्ट्रिय उद्योग घोषणा गरियो भने विदेशमा रहेका नेपालीलाई बलियो सन्देश जान्छ—नेपालले अब पर्यटनलाई सानो व्यवसाय वा मौसमी गतिविधिका रूपमा होइन, राष्ट्रिय आर्थिक विकासको मूल आधारका रूपमा लिएको छ।
यसले उनीहरूको सोच बदल्न सक्छ।
कोही आफ्नो गाउँमा बुटिक होटल खोल्न सक्छन्। कोही वेलनेस रिट्रिटमा लगानी गर्न सक्छन्। कोही अन्तर्राष्ट्रियस्तरको रेस्टुरेन्ट, पर्यटन प्रविधि वा डिजिटल मार्केटिङ कम्पनी सुरु गर्न सक्छन्। कसैले विदेशमा बसेर नेपाली गन्तव्य बेच्न सक्छन् भने कसैले स्वदेश फर्केर आफैँ व्यवसाय सञ्चालन गर्न सक्छन्।
विदेशबाट फर्किने निर्णय भावनाले मात्र हुँदैन। अवसर चाहिन्छ।
पर्यटन उद्योगले त्यो अवसर सिर्जना गर्न सक्छ। आफ्नो जिल्ला, आफ्नो संस्कृति र आफ्नो समुदायसँग जोडिएको व्यवसाय गर्ने सम्भावनाले धेरै नेपालीलाई स्वदेश फर्किने व्यावहारिक आधार दिन सक्छ।
निजी क्षेत्रको गम्भीर लगानी स्वतः बढ्छ
सरकारले कुनै क्षेत्रलाई प्राथमिकतामा राख्दा निजी क्षेत्रले त्यसलाई भविष्यको बजारका रूपमा हेर्छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले पनि त्यस्तो क्षेत्रमा कर्जा उत्पादन विकास गर्न थाल्छन्। बीमा कम्पनी, निर्माण व्यवसायी, प्रविधि कम्पनी र लगानी कोषको चासो बढ्छ।
विश्वमा 'पहिलो राष्ट्रिय उद्योग' भन्ने एउटै अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी वर्गीकरण छैन। कुनै देशले पर्यटनलाई backbone of the economy भनेको छ, कसैले single largest contributor, कसैले primary engine of growth र कसैले strategic catalyst मानेको छ। अर्थात् शब्द फरक छन्, आशय एउटै छ—पर्यटनलाई बजेट, लगानी, पूर्वाधार र राष्ट्रिय आर्थिक नीतिको केन्द्रमा राख्नु। माल्दिभ्स, सेसेल्स, काबो भेर्दे र बहामास यसका स्पष्ट उदाहरण हुन्।
माल्दिभ्स: स्पष्ट पहिचानले संसारको पुँजी तान्यो
माल्दिभ्समा औपचारिक पर्यटन सन् १९७२ मा सुरू भएको हो। अहिले त्यहाँको सरकारले पर्यटनलाई अर्थतन्त्रको एकल सबैभन्दा ठूलो योगदानकर्ता भन्छ। विश्व बैंकका अनुसार पर्यटनले प्रत्यक्ष रूपमा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब २१ प्रतिशत ओगट्छ। सन् २०२४ मा पर्यटक आगमन २० लाख नाघ्यो र बलियो पर्यटन तथा सम्बन्धित सेवाका कारण अर्थतन्त्र करिब ५.५ प्रतिशतले बढेको अनुमान गरिएको थियो।
तर माल्दिभ्सको ठूलो उपलब्धि पर्यटक संख्या मात्र होइन।
सन् १९८० को सुरुआतमा माल्दिभ्स संसारका २० गरिब देशमध्ये एक थियो। सन् २०१२ सम्म आइपुग्दा ऊ मध्यम आय भएको देश बनिसकेको थियो। विश्व बैंकले यस परिवर्तनमा प्रकृतिमा आधारित पर्यटनलाई आर्थिक वृद्धिको मुख्य चालक मानेको छ। उच्चस्तरीय रिसोर्टबाट आएको आम्दानीले स्वास्थ्य, शिक्षा, पूर्वाधार र सार्वजनिक सेवा विस्तार गर्न सहयोग गर्यो।
सफलता कहाँबाट आयो?
माल्दिभ्सले आफूलाई सस्तो सामूहिक गन्तव्यका रूपमा बेचेन। उसले “एक टापु, एक रिसोर्ट” भन्ने छुट्टै उत्पादन तयार गर्यो। स्पष्ट ब्रान्ड। उच्च मूल्य। सीमित घनत्व।
सेसेल्स: पर्यटक कम, मूल्य बढी
सेसेल्समा पर्यटनलाई अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड भनिन्छ। विश्व बैंकको पछिल्लो अध्ययनअनुसार पर्यटनसम्बन्धी उद्योगले करिब २१ प्रतिशत GDP र २७ प्रतिशत रोजगारी ओगट्छ। सन् २०२३ मा पर्यटन आम्दानी ९८९ मिलियन अमेरिकी डलर पुगेको थियो—त्यो रकम GDP को करिब ४६ प्रतिशत र वस्तु तथा सेवाको कुल निर्यातको ४९ प्रतिशत बराबर थियो। प्रत्यक्ष मूल्य अभिवृद्धि र कुल पर्यटन प्राप्ति फरक सूचक हुन्, तर दुवैले विदेशी मुद्रा आर्जनमा पर्यटनको आकार देखाउँछन्।
सेसेल्सको जनसंख्या र भूभाग सानो छ। उसले अनियन्त्रित ठूलो भीडलाई लक्ष्य बनाएन। यसको नीति उच्च मूल्य, सीमित क्षमता, समुद्री सम्पदाको संरक्षण र गुणस्तरीय अनुभवतर्फ केन्द्रित छ।
यस आर्थिक मोडेलसँगै सेसेल्स अफ्रिकाको उच्च आय भएको अर्थतन्त्र बनेको छ। विश्व बैंकका अनुसार सन् २०२४ मा त्यहाँको प्रतिव्यक्ति GDP करिब १७ हजार ८५९ अमेरिकी डलर थियो। सन् २०२५ मा वास्तविक आर्थिक वृद्धि ५.८ प्रतिशत पुगेको अनुमान छ, जसलाई कीर्तिमानी पर्यटन आम्दानी र आगमनमा भएको १३ प्रतिशत वृद्धिले बल दिएको थियो।
मोरिसस:
मोरिससलाई पर्यटन “पहिलो उद्योग” भएको देश भन्नु ठीक हुँदैन। त्यहाँ पर्यटन अर्थतन्त्रका धेरै मुख्य स्तम्भमध्ये एक हो।
यही कारण मोरिससको अनुभव अझ उपयोगी छ।
स्वतन्त्रतापछि मोरिसस न्यून आय भएको, मुख्यतः चिनीमा निर्भर अर्थतन्त्र थियो। उसले पर्यटनसँगै निर्यातमुखी उत्पादन, कपडा, वित्तीय सेवा र सूचना प्रविधि विकास गर्यो। अहिले विश्व बैंकले मोरिससलाई विविध आधार भएको उच्च–मध्यम आय अर्थतन्त्रका रूपमा वर्णन गर्छ।
पर्यटनले होटल, उड्डयन, निर्माण र सेवामा बजार खोल्यो। त्यसपछि देशले पर्यटनबाट आएको पूर्वाधार, सीप र अन्तर्राष्ट्रिय पहुँचलाई वित्त, उत्पादन र प्रविधितर्फ विस्तार गर्यो। मोरिससको सरकार आफैले पर्यटनलाई आर्थिक वृद्धि, रोजगारी र व्यवसाय सिर्जना गर्ने प्रमुख इन्जिनमध्ये एक मान्छ।
नेपालका लागि यसको पाठ अत्यन्त व्यावहारिक छ।
पर्यटनलाई प्रमुख राष्ट्रिय उद्योग बनाउनु भनेको कृषि, ऊर्जा, सूचना प्रविधि वा उत्पादनलाई पछि पार्नु होइन। पर्यटनमार्फत ती क्षेत्रका लागि बजार सिर्जना गर्नु हो।
राष्ट्रिय अवसरलाई कार्ययोजनामा बदल्ने बेला
नेपालले एकै वर्षमा सबै लक्ष्य हासिल गर्न सक्दैन। तर सही दिशामा लगातार अघि बढ्न सक्छ। हवाई पहुँचमा लक्षित हस्तक्षेप, साझा उद्योग संयन्त्र, नतिजासँग जोडिएको बजेट, नयाँ पर्यटन उत्पादन र विश्वसनीय तथ्यांकबाट तीन वर्षमै देखिने परिवर्तन सम्भव छ। यो यात्रा क्रमिक हुन्छ—तर यसको प्रभाव व्यापक हुन सक्छ।
पर्यटन कृषि होइन, तर किसानको बजार बढाउँछ। पर्यटन उत्पादन क्षेत्र होइन, तर स्वदेशी उत्पादनको माग बढाउँछ। पर्यटन संस्कृति होइन, तर संस्कृति जोगाउँदै आम्दानी सिर्जना गर्छ। पर्यटन पूर्वाधार होइन, तर राम्रो सडक, विमानस्थल, सरसफाइ र डिजिटल सेवाको उपयोग बढाउँछ। त्यसैले पर्यटन एउटा व्यवसायिक क्षेत्रभन्दा ठूलो आर्थिक सञ्जाल हो।
अब यो नारालाई सहकार्य, लगानी र परिणामको राष्ट्रिय कार्ययोजनामा रूपान्तरण गरौँ।
