भदौ १० को बाढीले रसुवादेखि चितवनसम्म ठूलो क्षति पुर्यायो।
अहिले पनि 'अर्को विपद आउला कि' भन्ने अनिश्चितता धेरैको मस्तिष्कमा छँदैछ।
बाढी वा भूकम्पजस्ता प्रकोपले भौतिक संरचनाका साथै मानिसको मानसिक अवस्थालाई पनि प्रभावित पार्छन्। विपदका डरका कारण तत्काल निद्रा नलाग्ने, ती भयावह दृश्यहरू बारम्बार याद आउने, सानो आवाजले पनि झस्किने र भविष्यप्रति गहिरो त्रास उत्पन्न हुनेजस्ता लक्षणहरू देखिन्छन्।
धेरैमा यो केही हप्तामा कम भए पनि कतिपयका लागि यो दीर्घकालीन त्रासदी (पिटिएसडी), चोटपछिको तीतोपनको विकार (पिटिइडी), डिप्रेसन र चिन्तामा बदलिन्छ।
२०७२ सालको भूकम्पपछिका अध्ययनहरूले पनि यही तथ्य पुष्टि गरेका छन्।
फुल्पिङडाँडा गाउँका बालबालिकामा गरिएको एक अध्ययनले भूकम्पको एक वर्षपछि पनि डिप्रेसन र पिटिएसडी का लक्षणहरू फेला पारेको थियो, यद्यपि धेरै बालबालिकामा उल्लेखनीय लचकता पनि पाइयो।
भूकम्पबाट प्रभावित जिल्लाहरूका वयस्कमा पनि डिप्रेसन, चिन्ता, पिटिएसडीर मदिराको सेवन बढेको देखिएको छ। साथै, सुत्केरी वा साना बच्चा भएका आमाहरू विशेष जोखिममा रहेको र आमाको मानसिक तनावले बच्चाको हेरचाहमा समेत असर पार्ने देखिएको छ।
नेपालको मानसिक स्वास्थ्य पूर्वाधार अझै पनि निकै कमजोर छ। करिब २८ लाख जनसंख्याका लागि मात्र सयजति मनोचिकित्सक र दर्जनौं क्लिनिकल साइकोलोजिस्ट मात्र छन् भन्ने तथ्यांक छ।
विपदको त्रासका साथ बाँचिरहेका लाखौं मानिसका लागि व्यावसायिक उपचार सहजै उपलब्ध छैन। अनुसन्धानले देखाए अनुसार, मनोवैज्ञानिक सहयोग र विपद पूर्वतयारी तालिम एकसाथ दिँदा दुवैतर्फ राम्रो नतिजा आउँछ।
मानिसलाई के गर्ने भन्ने योजना र सीप दिँदा त्रास कार्यमूलक तयारीमा बदलिन्छ, जस्तै घर सुरक्षित बनाउने, भेला हुने ठाउँ तोक्ने वा सामुदायिक स्तरमा एकआपसमा भरोसा बलियो बनाउने। यस्ता समूहगत कार्यक्रमले थोरै तालिमप्राप्त स्थानीय व्यक्तिले पनि नेतृत्व गर्न सक्ने भएकाले न्यून स्रोत भएको नेपालजस्तो देशका लागि व्यावहारिक विकल्प बन्छन्।
भोटेकोशी विपदले फेरि एकपटक स्पष्ट पारेको छ— प्रकोपपछिको पुनर्निर्माण जति महत्त्वपूर्ण छ, त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण प्रभावित समुदायको मनोवैज्ञानिक पुनर्स्थापना पनि हो।
भौतिक संरचना पुनः उठाउन सकिन्छ, तर त्रासले थिचिएको मन निको पार्न व्यवस्थित, दीर्घकालीन र सामुदायिक तहसम्म पुग्ने मानसिक स्वास्थ्य सेवा अपरिहार्य छ।
दसैंको मुख्य समयमा आएकाले यात्रा, कृषि र पर्यटन क्षेत्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव परेको छ।
प्रकोपको असर सही रूपमा बुझ्न केवल मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट मात्र नभई 'बायो–साइको–सोसल' (जैविक–मनोवैज्ञानिक–सामाजिक) मोडलबाट हेर्नु उपयुक्त हुनेछ। बायो–साइको–सोसल मोडेलले मानिसको स्वास्थ्य र रोगलाई एउटै कारणले नभई जैविक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक तत्त्वहरूको अन्तरसम्बन्धले निर्धारण गर्छ भनी व्याख्या गर्छ।
नेपालको हालको अवस्थाले यी तीनै तहमा एकैसाथ असर पार्छ र तिनीहरू एकअर्कालाई थप बलियो बनाउँछन्।
जैविक असर— बाढीपहिरोको चेतावनी सुन्नासाथ शरीरमा तत्काल तनाव प्रतिक्रिया (कोर्टिसोल र एड्रेनालिनको वृद्धि, मुटुको धड्कन बढ्ने, मांसपेशी कसिने) सुरू हुन्छ।
सन् २०२६ भरि बारम्बार यस्ता चेतावनी दोहोरिइरहँदा शरीरले पूर्ण रूपमा आराम पाउँदैन। यसको नतिजा निद्रा बिथोलिने, थकान, भोक घट्ने, टाउको दुख्ने र प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुनेजस्ता लक्षणमा देखिन्छ। शरीर लामो समयसम्म 'खतरा सामना गर्न तयार' अवस्थामै रहन्छ।
मनोवैज्ञानिक असर— बारम्बार आउने चेतावनीले पहिले नै उल्लेख गरिएको 'आगामी खतराको त्रास' थप गहिरो बनाउँछ। भोटेकोशी विपदमा प्रत्यक्ष प्रभावित परिवारका लागि हरेक नयाँ चेतावनीले अगस्टका दृश्य पुनः ताजा बनाउँछ, जसले पिटिएसडी/पिटीइडीसँग मिल्दोजुल्दो लक्षणहरू बढाउँछ।
प्रत्यक्ष प्रभावित नभएका, तर राष्ट्रिय स्तरमा मृतकको संख्या र तस्बिरहरू हेरिरहेका आमजनतामा पनि सामूहिक चिन्ता उत्पन्न हुन्छ, किनभने 'कहिले र के हुने हो थाहा नहुनु' नै एउटा एकल घटनाभन्दा बढी मानसिक बोझ बन्न सक्छ।
सामाजिक असर— देशव्यापी चारदिने उच्च सतर्कताले सामाजिक र आर्थिक तानाबानालाई पनि हल्लाउँछ। चेतावनीले नै यात्रा, कृषि र पर्यटनमा असर पर्ने प्रस्ट पारेको छ, त्यो पनि दसैंको मुख्य समयमा, जब यात्रा, पारिवारिक भेटघाट र पर्यटन–व्यापारबाट आउने आम्दानी सबैभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
यातायात अवरोधले परिवारलाई दसैंमा भेट्नबाट रोक्छ; किसान र पर्यटन क्षेत्रमा काम गर्नेहरूको आम्दानी गुम्दा आर्थिक तनाव थपिन्छ; र उच्च जोखिमयुक्त जिल्लाका समुदायले उद्धार योजना वा स्थानान्तरणको व्यावहारिक भार बेहोर्नुपर्छ, जुन अगस्टको विपद प्रतिक्रियाले पहिल्यै थकित बनाएको स्थानीय संयन्त्रमा थप चाप हो।
बायो–साइको–सोसल मोडलको मुख्य मर्म यही हो— यी पक्षहरू अलग अलग समस्या नभई एकअर्कासँग जोडिएका छन्। आर्थिक तनाव (सामाजिक) ले कोर्टिसोल बढाउने र निद्रामा बाधा पुर्याउने (जैविक) गर्छ, जसले गर्दा त्रास र बारम्बार आउने सम्झनाहरूलाई नियन्त्रण गर्ने क्षमता घट्छ (मनोवैज्ञानिक), र यसले फेरि काम गर्ने तथा अरूलाई सहयोग गर्ने सामर्थ्यमा असर गर्छ (फेरि सामाजिक)।
त्यसैले संयुक्त मोडल—मनोवैज्ञानिक सहयोग, व्यावहारिक तयारी र सामुदायिक एकता निर्माणलाई सँगै लैजाने प्रक्रिया—प्रभावकारी छ, किनभने यसले त्रासलाई केवल एउटा मनोवैज्ञानिक समस्याका रूपमा मात्र नलिई यस चक्रका विभिन्न बिन्दुमा एकैसाथ समाधान खोज्छ।
केवल चेतावनी दिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उद्धार–लजिस्टिक्स र कृषि क्षतिको व्यवस्थापनजस्ता व्यावहारिक सहयोगका साथै, विशेषगरी बाढीबाट पुनः स्थापित भइरहेका जिल्लाहरूमा मनोवैज्ञानिक प्राथमिक उपचार र सामुदायिक आश्वासन पनि उत्तिकै जरूरी छ।
(डा. रक्षा थापा त्रिभुवन विश्वविद्यालयकी उपप्राध्यापक हुन्)
.JPG)
